«Hat qorjyn»

Kásipker lımon ósirip jatyr 

Úndistan, Úndi Qytaı, Ońtústik Qytaıda ósiriletin sıtrýsty jemis­ti Tólebı aýdanynda ósiretin boldyq. Alǵashynda júreksinip júrgen­der, táýekelge baryp, jylyjaılarda synaq retinde lımon ósire basta­dy. Ony baptaýdyń tásilderin meńgergen Iýrıı Kım Kóksaı eldi mekeninde 0,07 gektar jylyjaıda lımon ósirýdi qolǵa alǵan.

Alǵashynda jylyjaıda 400-ge jýyq lımon kósheti otyrǵyzylyp, kásipkerdiń úmiti aqtalyp nátıje bere bastaǵan soń, ony kásipke aınaldyrý kózdeldi. Kásipker Iýrıı Alekseevıch óz qarajatyna salǵan lımonarııge asqan tózimdilik qajet ekenin aıtady. Osyǵan qarap, basqa banan, kıvı sııaqty tropıkalyq jemisterdi esh qoryqpastan jylyjaılarda ósirýge bolatyn sııaqty. Bıiktigi 3-6 metrge jetetin bul ósimdiktiń úıde ósiriletini 2 metrge deıin jetedi. 60 jyl jasaıtyn lımon aǵashy úı jaǵdaıynda 40 jyl ómir súredi. Uryǵyn ósirse, 40 kúnnen keıin kórine bastaıdy. Alǵashqy jemisin 6-10 jylda beredi, óıtkeni baıaý ósedi. Osylaısha Túrkistan oblysynda elimizde buryn sońdy ósirilmegen jemisterdi ósirý qolǵa alyna bastady. Kásipkerdiń úmiti aqtalyp, eńbegi janatyn bolsa, tólebılikter sıtrýstyq jemisti alystan arbalamaıtyn bolady.

Aman BOLSYN

Túrkistan oblysy

Qulmaǵanbet saldyrǵan meshit

Jańaqorǵan aýdanynyń Qaratóbe aýylynda jańa meshit ǵımaraty paıda­­lanýǵa berilgen bolatyn. Allaǵa syıyný úıin osyndaǵy «Suńqar» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy, aýdandyq máslıhat depýtaty Qul­maǵan­bet Isahanov óz qarajatyna saldyryp, aýyldastaryna usyndy.

Ǵımarattyń saltanatty ashylýyna aýyl turǵyndary men qatar kórshi eldi meken turǵyndary da kóptep jınaldy. Shara barysynda sóz sóılegen aýdandyq ishki saıasat bóliminiń ókili: «Bul ımandylyqqa bet burý­dyń kórinisi. Osy aýyldaǵy kúıi ketip tozyp turǵan meshit ornyna jańa­syn salý jónindegi usynysty qup alǵan Qulmaǵanbetke jer­les­teri dán rıza», dedi. Saltanatty sharada aýyl ardagerleri atynan Qulma­ǵan­bet­tiń ustazy Ábilhaıyr Jánibekov sóz alyp, aýyldastarynyń alǵys­taryn jetkizdi. «Qulmaǵanbet eldi eńbekke uıystyryp, adal beınettiń nany tátti ekendigin isimen dáleldep kele jatqan azamat. Mine endi, din, ómir, ýaqyt úsheýiniń negizi bir ekendigin jamaǵatqa bildirip otyr», dedi. 

 Meshit – ımandylyqtyń ustahanasy. Sanańa sansyz sáýle sebetin, kókirek kózińe kúmbir-kúmbir kisilikti kirgizetin ımandylyq úıi osylaı Jańaqorǵan aýdanynyń bir qıyryndaǵy Qaratóbe aýylynda Qulmaǵanbettiń sharapatymen boı kóterdi. 

Nurmahan NAZYMHANULY

Qyzylorda oblysy 

Jasymyzǵa jetpeı jumyssyz qaldyq 

Jasym 40-tan asqan Qazaqstan azamatymyn. Osy ýaqytqa deıin kú-zetshi bolyp qyzmet istep, otbasymdy asyrap keldim. Biraz buryn densaýlyǵyma baılanysty jumystan shettetilip qaldym. Men joq kezde ornyma bir jas jigitti qabyldap qoıypty. Sodan beri barmaǵan jerim, baspaǵan taýym qalmady. Birde-bir mekeme 40-tan asqan er azamatty jumysqa qabyldaǵysy kelmeıdi.

Elimizde er azamattardyń zeınetke shyǵatyn jasy – 63. Zeınetke shyǵýyńa bir-eki jas jetpeı tursa bir jón. Zańdy aldyǵa tartyp, qyzmetińdi saqtap qalasyń. Otbasynyń nápaqasyn bir aılyqpen qamtamasyz etip júrgen biz sııaqty azamattardyń jaǵdaıyna úkimet basyndaǵylar qaraılassa eken. Áıtpese 40-tan asqan azamattardy talǵap qana jumysqa alý degen ne sumdyq? 45 jasyńda jumyssyz qalsań, bitti degen sóz be? Osy rette 40-60 jas aralyǵynda jumyssyz júrgen Qazaqstan azamattarynyń paıdasyna bir zań shyǵarylsa eken. Eń bolmaǵanda, biz sııaqty azamattardy «tym kárisiń» dep qyzmetke qabyldaǵysy kelmeıtin mekemelerge bir shara qoldanylsa deımin.

Jangeldi PYRMANOV

Shyǵys Qazaqstan oblysy,

Aıagóz aýdany

Nege Balýan Sholaq esimin bermeske? 

2006 jyly eńbek demalysyma shyǵyp, Býrabaıda demalmaq boldym. Poıyzben ketip bara jatyp, Qaraǵandydan ótkende ózimdi basqa elge ótip ketkendeı sezindim. Sebebi, jer-sý attary biryńǵaı orys tilinde edi. Biren-saran qazaqsha attardy kezdestirgende balasha qýandym.

Býrabaı demalys orny – Býrabaı aýdanyndaǵy Shýchınsk qalasyna qaraıdy eken. Shýchınsk degeni nesi? Bul, árıne, patshalyq Reseı tusynda qazaq jerin otarlaǵandardyń qoıǵan aty ǵoı. 

Arada 10 jyldan asqan soń, ıaǵnı byltyr Býrabaıǵa taǵy baryp qaıt­tym. Sóıtsem, baıaǵy jartas sol jartas. Qala áli Shýchınsk dep ata­la­dy eken. Tarıhqa úńilsek, osy qaladan on shaqyrym jerde Aby­laı han óz ordasyn tikken. Jáne bul jerde Qasym han, Kenesary, Naýryz­baı batyrlar dúnıege kelgen. Shýchınsk mańynda Birjan sal, Aqan seri, Balýan Sholaq, Úkili Ybyraılar ómir súrgen. Endeshe, nege Shýchınsk qalasyna qazaqsha at bermeske? Mysaly, Balýan Sholaq dep atasaq, jón bolar edi.

Balýan Sholaq – tek kúsh atasy ǵana emes, ol sol jerdegi qarapaıym qazaq turǵyndarynyń muń-muqtajyn tyńdap, keýdelerine nan pisken jandarmen kúresken tulǵa. Otarshyldar ezgisinde bolǵan qazaqtar úshin Balýan Sholaq sol tusta “azattyqtyń sımvoly” bolǵan. Aıtarym – osy qalaǵa Balýan Sholaq esimin bersek kúlli alash jurty bórigin aspanǵa atyp qýanar edi, rýhtary kóteriler edi.

Ádilhan ÁTEMOV

ShYMKENT

Kitap oqýǵa mashyqtandyrsaq

Jas jetkinshekterdiń ádebıetke qushtarlyǵy kún ótken saıyn azaıyp bara jatqandyǵy belgili. Buǵan deıingi: «Balalar teledıdardan kóz almaıtyn boldy» degenimiz jaı nárse eken. Jas órkenniń sanasyn jaýlaǵan kók jáshikke endi kompıýter qosyldy. Sonyń saldarynan balanyń ıntellektýaldyq deńgeıi tómendep qana qoımaı, rýhanı jan dúnıesi de jutańdaný ústinde.

Eger baıqaǵan bolsańyz, bastaýysh synyp oqýshylarynyń deni belgili bir mátin boıynsha óz túsinigin aıtyp bere almaıdy. Al oqýyn oqıdy, tipti múdirmeı, jeldirtip oqyp shyǵady. О́ıtkeni mektepte birinshi synyptan bastap-aq balanyń «tehnıkalyq oqý jyldamdyǵy» tekseriledi jáne ár synypqa bekitilgen norma bar. Bylaısha aıtqanda, mektep balany kitapty oılanyp oqýǵa úıretpeıdi. Osy oraıda, Ekzıýperıdiń: «Tek júrek qana – shyn mánisinde kóregen. Eń negizgi nárseni kózben kóre almaısyń» degen bir sózi oıǵa oralady. Iаǵnı kitap oqýǵa úıretýdegi maqsat – balany kez kelgen shyǵarmaǵa júrekpen boılaýǵa baýlý, kórkem shyǵarmany jalań, jadaǵaı qabyldamaı, lázzat alyp oqýǵa mashyqtandyrý bolsa, qanekı! 

Al balǵyn jastyń oı erkindigin damytyp, ishki túısigin arttyrýdyń birden-bir joly – ony kitappen dostastyrý. Shyn mánisinde, kitapty, jalpy, ádebıet álemin – túngi aspandaǵy juldyzdarǵa teńeýge bolady. Ol árkimniń kókirek kózin ashady, sanaǵa sáýle túsiredi, túnektiń ishinen jol tabýǵa jeteleıdi.

Nazgúl QOŃYR

ALMATY