Búginde saýda aınalymy jóninen Qazaqstannyń strategııalyq seriktesteriniń alǵashqy ondyǵyna kiretin Túrkııa men elimizdiń arasyndaǵy taýar aınalymy ótken jyly 27 prosentke ósip, 2 mıllıard AQSh dollaryna jýyqtaǵan. Elbasynyń sózine qaraǵanda, bul kórsetkishti bolashaqta 5 mıllıard dollarǵa jetkizý maqsatynda tıisti jumystar júrgizilmek.
Jalpy, táýelsizdiktiń shırek ǵasyrdan astam ýaqytynda elimizge Túrkııa tarapynan 3 mıllıardtan astam AQSh dollary kóleminde ınvestısııa quıylǵan. Sondaı-aq qazirgi kezde Qazaqstanda túrik kapıtalynyń qatysýymen 2 myńǵa jýyq kásiporyn jumys istep tur. Bul Qazaqstan-Túrkııa baılanysynyń tereńge ketkenin ańǵartady. Qazirgi tańda eki el de kólik-tranzıt, munaı-gaz, áskerı-tehnıkalyq, aýyl sharýashylyǵy, týrızm, mádenıet, bilim, ǵylym jáne tehnologııa salalaryndaǵy yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa múddeli.
Taraptar arasyndaǵy halyqaralyq jáne óńirlik uıymdar sheńberindegi kópjaqty pishindegi áriptestik te júıeli túrde damý ústinde. Máselen, elimiz ben Túrkııa BUU, AО́SShK, Túrki keńesi, IYU, EQYU jáne ózge de halyqaralyq uıymdar sheńberinde tyǵyz yntymaqtastyq prosesin jalǵastyrýda.
Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystyń tıimdiligin arttyrýǵa «Jańa sınergııa» baǵdarlamasynyń kóp paıdasy tıdi. Eki el kásipkerlerin keńinen qoldaýǵa arnalǵan bul baǵdarlama Prezıdent N.Nazarbaevtyń 2012 jylǵy 11-12 qazanda Túrkııaǵa jasaǵan resmı sapary aıasynda bekitilgen bolatyn. Osy baǵdarlama arqyly elimizde quny 800 mıllıon dollarlyq 23 joba iske qosylǵan. Bul óz kezeginde elimizde 3 myń jańa jumys ornynyń ashylýyna múmkindik berdi.
Elbasynyń «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń negizgi qyzmetine jáne atalǵan ortalyqtyń jumysyna qatysýshylar úshin arnaıy salyq, valıýta, vıza jáne eńbek rejimderi engizilgenine qatysty aıtqandary túrkııalyq kásipkerlerdi beıjaı qaldyrmaǵany anyq.
Elbasy Qazaqstan men Túrkııa arasyndaǵy Joǵary deńgeıdegi strategııalyq yntymaqtastyq keńesiniń úshinshi otyrysynda ózara áriptestik máselelerin sheshý úshin eki el arasyndaǵy úkimetaralyq komıssııanyń múmkindikterin tıimdi paıdalaný qajettigine mán berdi. Sondaı-aq túrkııalyq tarap qazaqstandyq «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda elimizde kólik ınfraqurylymynyń jańartylyp jatqanynan, Qazaqstannyń osy baǵdarlamany júzege asyrý nátıjesinde Ortalyq Azııadaǵy jetekshi logıstıkalyq habqa aınalýdy josparlap otyrǵanynan habardar boldy.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, sapar sheńberinde eki eldik bıznes ókilderi quny 1,7 mıllıard dollardan asatyn 24 kommersııalyq kelisimshartqa qol qoıdy. Bul qujattar túrli ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa baǵyttalyp otyr. Bul jobalardyń birqataryna toqtala keter bolsaq, máselen, Jambyl oblysynda jalpy quny 270 mln AQSh dollary bolatyn metallýrgııa, hımııa jáne shyny ónerkásipterinde paıdalanylatyn kalsıı qosylǵan soda óndiretin zaýyt salý josparlanǵan. Bul 350 jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar «Kazakh Invest» jáne «Eksen Group» kompanııalarynyń qol jetkizgen ýaǵdalastyqtaryna sáıkes, túrkııalyq ınvestorlar Almaty qalasynda quny 300 mln AQSh dollaryn quraıtyn jańa «Downtown Almaty» qarjylyq, áleýmettik bıznes-ortalyǵyn salýdy kózdeýde.
Budan bólek, Túrkistan oblysynyń ákimdigi men «DAL Holding» kompanııasy arasynda 700 jumys ornyna arnalǵan, quny 200 mln AQSh dollary bolatyn jylytý keshenin salý jobasyn iske asyrý týraly kelisim bekitildi. Sondaı-aq «Qazaqstan temir joly»UK» AQ pen «TCDD Tasimacilik A.S.» AQ arasynda strategııalyq yntymaqtastyq týraly kelisimge qol qoıyldy. Temir jol kóligi salasyndaǵy, sonyń ishinde mashına qurastyrý isi boıynsha ekijaqty qatynasty nyǵaıtýǵa arnalǵan bul qujat arqyly Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizi sheńberinde Qazaqstan men Túrkııa aýmaǵyndaǵy kóliktik-logıstıkalyq júıe men tranzıttik áleýetti damytý salasyndaǵy birlesken jumystar qarastyrylady. Osy oraıda «Qazaqstan temir joly» UK» AQ basshysy Q.Alpysbaev: «Bizdiń elder arasynda Baký – Tbılısı – Kars temir jol jelisi men Kaspııdegi porttyq ınfraqurylym transqurlyqtyq tasymaldyń ósý qarqynyna yqpal etetin mýltımodaldy Transkaspıılik dáliz quryldy. 2018 jyly ótken jylǵa qaraǵanda temir jol jáne avtomobıl joly arqyly tasymal tórt esege ósetin bolady dep kútilýde. 2020 jylǵa qaraı tasymal kólemin 5 mln tonnaǵa deıin jetkizý kózdelýde», deıdi.
Kelisim sheńberinde taraptar, sonymen birge Qazaqstanǵa jáne keri baǵytta, Qytaıdan Túrkııaǵa jáne keri baǵytta júretin júkter úshin «Qorǵas – Shyǵys qaqpasy» AEA-da shoǵyrlandyrý jáne dıstrıbýsııalaý ortalyǵyn qurýǵa, konteınerlerge básekege qabiletti tarıftik sharttar qoıýǵa ýaǵdalasty.
Jalpy, búginde Qazaqstanda «Yildizlar SSS Holding», «DAL Holding», «Zorlu Holding», «Calik Holding», «Oyak Holding», «Enprode» jáne t.b. sekildi iri túrik kompanııalarynyń qatysýymen jańa iri jobalar iske asyrylyp jatyr. Bul qazaqstandyq ekonomıka úshin basym salalarda jumys isteıtin jańa túrik TUK múddeliliginiń artqanyn kórsetedi.
«Biz iri túrik holdıngteriniń qazaqstandyq naryqqa qatysýyn keńeıtý trendin nyǵaıtý týraly aıta alamyz. Eger budan buryn túrik ınvestorlary kelgen dástúrli salalar qonaq úı bıznesi, shaǵyn jáne orta bıznes deńgeıinde qurylys materıaldaryn shyǵarý bolsa, endi búgin iri túrik kompanııalary TKMK, aýyl sharýashylyǵy, agrohımııa, metallýrgııa, óńdeý ónerkásibi jáne t.b. jańa salalardy ashýda», deıdi «Kazakh Invest» UK basqarma tóraǵasy S. Tuıaqbaev.
Al «YDA Holding» kompanııasynyń basqarma tóraǵasy H.Arslan túrik ınvestorlary saıası turaqtylyq, qolaıly ınvestısııalyq ahýaldyń arqasynda jáne Eýrazııa ekonomıkalyq odaq, Ortalyq Azııa, Batys Qytaı naryqtary usynyp otyrǵan múmkindikter aıasynda óz óndiristerin keńeıtýge múddeli ekenin aıtady. Bul oraıda túrkııalyq ınvestorlar úshin tıisti zańnamany turaqty jetildirýdiń jáne memlekettik-jekemenshik áriptestikti damytýdyń, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy sekildi jańa ınvestısııa salý tetikteriniń engizilýiniń mańyzy zor.
Sondaı-aq túrik kásipkerleri elimizdegi «Nurly jer», «Nurly jol» ındýstrıaldy-ınnovasııalyq memlekettik baǵdarlamalary sheńberinde asa mańyzdy múmkindikter ashylyp otyrǵanyn túsinip otyr.
Negizinde, bizdiń elimiz úshin mańyzdy bir jaıt, ol – Túrkııa kapıtalynyń qatysýymen qolǵa alynǵan jobalardyń, ásirese, el ekonomıkasynyń shıkizattyq emes sektoryn damytýǵa baǵyttalýy. Elimizdiń ekonomıkasyn damytýǵa túrik kompanııalarynyń qatysýyn meıilinshe keńeıtý isi ózara úzdik tájirıbelermen jáne tehnologııalarmen almasýǵa oń yqpalyn tıgizetinin de eskerýimiz qajet.
Elimiz óz táýelsizdigin jarııalaǵan sáttegi teńdessiz qýanyshymyzǵa álem boıynsha birinshi bolyp túbi bir túrkııalyq baýyrlarymyzdyń ortaqtasqanyn, Qazaqstannyń derbestigin, egemendigin álem elderi arasynda Túrkııanyń alǵashqy bolyp moıyndaǵanyn jaqsy bilemiz. Sodan beri qos taraptyń bir-birine degen rııasyz peıili esh ózgergen joq.
Túrki tildes memleketterdiń yntymaqtastyǵyn damytý, ózara is-qımyldardyń aýqymyn keńeıtý isinde qazaqstandyq kúsh-jiger az jumsalyp júrgen joq. Osy oraıda Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ilgeri nıet, ilkimdi oıdan týyndaǵan ómirsheń bastamalary Qazaqstannyń túrki álemin biriktirýdegi kóshbasshylyq rólin arttyryp otyrǵanyn erekshe atap ótýimiz kerek.
Qazirgi tańda túrki álemin uıystyrý maqsatynda qurylǵan halyqaralyq uıymdar, túrli deńgeıdegi qurylymdar tabysty jumys isteýde. Sondaı-aq túrki dúnıesine qatysty memleketter arasyndaǵy dıplomatııalyq baılanystar, saýda-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq qatynastar óziniń joǵary deńgeıin kórsetip otyr.
Jalpy, túrki dúnıesi turǵysynda áńgime qozǵaǵanda Qazaqstan men Túrkııanyń ekijaqty yntymaqtastyǵynyń búgingi deńgeıine soqpaı óte almaımyz. Sebebi halyqaralyq qoǵamdastyqta óziniń laıyqty orny bar, álemdik saıası-ekonomıkalyq júıede jekelegen keıbir mańyzdy salalar boıynsha kóshbasshylyq rólge ıe bul eki iri memleket túrki álemin ıntegrasııalaýda negizgi qozǵaýshy kúsh sanalady. Onyń ústine qos tarap túrkilik birigý úrdisin jandandyrýda óz jaýapkershilikterin tereń sezinedi ári ekijaqty jáne kópjaqty yntymaqtastyq aıasyndaǵy, sondaı-aq halyqaralyq uıymdar sheńberindegi aýqymdy mindetterdi óz yqylastarymen moıyndaryna alǵan.
Búginde eki el arasyndaǵy dostyq baılanystar jónindegi tarıhtyń jańa paraqtary jalǵasty túrde ashylýda. Onda eki el halqynyń ıgiligi úshin jasalǵan sharýalardyń barysy altyn áriptermen jazylý ústinde. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń ótken aptada Túrkııaǵa jasaǵan tabysty sapary, Prezıdent Rejep Taııp Erdoǵanmen kezdesýi, túrkııalyq isker toptar ókilderimen emen-jarqyn otyryp áńgimelesýi de ekijaqty baılanystyń jasampaz tarıhynda aıqyn kórinis tabary sózsiz.
Joldybaı BAZAR,
«Egemen Qazaqstan»
