Jaqsylardyń jalǵasy edi

Kóktemniń jaıma-shýaq kún­deriniń birinde kabınetime bas redak­tordyń birinshi orynbasary Erjuman Smaıyl kirip keldi de:

– Ádeke, issaparǵa shyǵyp qaı­týǵa qalaı qaraısyz? – dedi.

Qapelimde sasyp qalǵan men:

– Biz árqashanda daıarmyz ǵoı. Qashan? Qaıda? – degen suraqtardy birinen soń birin qoıyp úlgerdim.

– Osy mań. Erteń, – dedi Ere­keń ezý tartyp. Burylyp bara jat­qanda aıtqan taǵy bir sózin qula­ǵym shalyp qaldy:

– Birge shyǵamyz.

Ań-tań bolyp men qaldym. Bi­rinshiden, birinshi basshy qyz­metkerlerine tapsyrma bergisi kelse kabınetine shaqyryp alyp, aıtpas pa edi. Ekinshiden, «birge shyǵamyzy» nesi? Ne, sonda ózi de barmaqshy ma? Taǵy bir tań­ǵalǵanym «osy mańy» boldy: ony­sy qala ishi me álde syrty ma?

Erteńine Almaty oblysyndaǵy menshikti tilshi Saıasat Beıisbaıdyń kóliginde kele jatyp, keshegi jaıtty taǵy da eske alyp, eriksiz myrs ete qaldym.

– Ol ne? – dedi aldyńǵy jaq­taǵy oryndyqta otyrǵan Erekeń biz jaqqa burylyp.

– Oý, Ereke, aıtpaısyz ba, endi qaıda bara jatqanymyzdy? – dedim kúlip.

– Saıasat aıtpady ma, – dedi ol artqy jaqta menimen qatar jaı­ǵasqan menshikti tilshimizge qarap.

– Men de jańa ǵana estidim ǵoı, – dedi ol.

– Á, solaı ma, – dep bizge qaraı bar denesimen burylyp otyrǵan bas­shymyz sapar syryn baıandap berdi.

Kúrti aýdanynyń ákimi Serik Úmbetov shaqyrtqan kórinedi. Aqshıde aýrýhana ashylǵan ba, álde Jeltorańǵy jaqta Ilege qosymsha kópir salynǵan ba, qazir naqty esimde joq, áıteýir bir jaqsy jańa­lyqtyń basy-qasynda bolyp, halyq qýanyshtaryn birge bólis­se­ńizder eken degen tilek aıtsa kerek.

– Arnaıy materıal jazýdyń qajeti joq, – dedi Erekeń edáýir ýaqyt ótken soń taǵy da biz jaqqa basyn buryp. – Sekeń basshylyqqa jańadan kelip jatyr ǵoı. Dańǵaza dabyrany onsha unata bermeıdi. El, jer kórip qaıtsyn degen nıet­pen shaqyrǵan shyǵar. Bárin bara kórermiz.

Aqshıge áńgimelesip otyryp qalaı jetkenimizdi baıqamaı qaldyq. Serik Ábikenuly bizdi ákimshilik úıinde kútip aldy.

– Jańa ǵana oblys basshysy habarlasty, – dedi ol aman-saý­lyqtan soń asyǵys ornynan kó­terilip. – Aqyldasatyn másele bar, tez jet deıdi. Sizdermen birge bola almaıtynyma keshirim suraımyn. Jigitterge tapsyryp ketemin, qal­ǵan sharýany solar retteı jatar. Ishterińizdi pystyrmaıtyn bolady.

 Sekeń tabystap ketken aýdan ákimi orynbasarynyń (keıin ol da kórshi aýdanǵa ákim boldy) basshylyǵymen biraz jerdi araladyq. Aýylda da boldyq, dalaǵa da shyqtyq. Ileniń tómengi jaǵyndaǵy tabıǵaty kórkem, ań-qusy jyrtyp aırylatyn aımaqqa kelgende, Sekeńniń «ishterińizdi pystyrmaıtyn boladynyń» biraz baǵdarlamasyn bastan ótkerdik...

Osy sapardan soń Erjuman ekeý­mizdiń aramyzdaǵy qarym-qatynasta basqalar baıqaı ber­meıtin bir jylylyq ornaǵandaı boldy. «Adam bir-birin jete bilý úshin issaparǵa birlesip shyǵyp turý kerek eken ǵoı» dep qaıtyp kele jatyp kólik ishinde aıtqan sóziniń jaqsy maǵynasyn keıin ol redaksııamyz Astanaǵa kóship kelgen soń da naqty isimen dáleldeı tústi. Sol kezdegi aqmolalyq men­shikti tilshimiz Maǵjan Sadyhan úsheýmiz oblys óńirin túgel aralap shyqtyq.

Erekeń basshylyqqa aralasa bastaǵan (alǵash ol redaktordyń orynbasary, sonan soń bas redaktor boldy) toqsanynshy jyldary elimizde daǵdarys dendep boı alyp, halyqtyń turmys jaǵdaıy nasharlaı bastaǵan tus edi. «SK-nyń organy «SQ»-nyń ózi jalaqy ala almaı otyr eken» degen sóz shyqqan osy kez bolatyn. Jasyratyny joq, aqsha ornyna taýar da taratylǵan.

 Taýar demekshi, birde Qoǵaly jaqtaǵy bir sharýashylyqqa aqsha tólep, kartop aldyrǵanymyz bar. Ár otbasyna 200 kılodan beriledi degen osy sharanyń basy-qasynda Erjumannyń júrýi alǵash sóleketteý, tipti ersileý kóringeni ras.

«Basshy basymen mestkomnyń jumysyna aralasqany nesi, be­delin túsirip» dep betin bas­qan­dar da boldy. Biraq olardy Ere­keń eleń qylmady. Kartopty ózi qaptasyp, ózi ólshep turdy. Onyń nátıjesin keıin bildik. Tústen keıin biraz kartop artylyp qalyp, olardy bastyq kezinde aqsha tóleýge jaǵdaıy bolmaı qalǵan tehnıkalyq qyzmetkerlerge tegin úlestirip beripti dep estidik. Aza­mattyq pa? Azamattyq! Kisilik pe? Kisilik! Ujym músheleri bas­tyqty burynǵydan da jaqsy kórip ketti.

Bárimiz de shyǵarmashylyq adamymyz ǵoı. Men Erekeńniń jazý-syzý jaǵyna kelgende erin­beı-jalyqpaı, alǵan taqyrybyn jerine jetkizip, tolyq ash­paıynsha usynbaıtyn uqyp­tylyǵyna tánti bolýshy edim. Uıymdastyrýshylyq qabileti óz aldyna. Orys tilinde túsken materıaldardy kóbine ózi aýdaryp, ózi dıktovka jasap jatýshy edi. Kompıýterdi tehnıkalyq qyz­­metkerlermen birge otyryp meńgerdi.

Qarapaıymdylyǵyna qaıran qalatynmyn. Kishimen de, úlken­men de til tabysa biletin. Soǵan saı adamgershiligi de joǵary edi. Ásirese dostaryna degen adal­dy­ǵy, dúnıege qyzyqpaıtyn qa­sıe­ti erek­shelenip turýshy edi.

Birde Qyzylorda oblysyndaǵy ataqty bir aýdannyń is-tájirıbesi ortalyq komıtette qaralatyn bo­lyp, aldyn ala maqtaý materıalyn jazý Bekbolat Ádetov basqaratyn úgit-nasıhat bólimine tapsyrylǵany bar. Oǵan Bekeń ózi baptap, tárbıelep júrgen Erjumandy (ol kezde sol bólimde isteıtin) jumsady. Tapsyrmany tastaı etip oryndap kelgen ol keıin bizge, Bekeń ekeýmizge, bir jaıtty ońashalap aıtqany bar. «Poıyzǵa shyǵar kezde basshy úıine shaıǵa shaqyrdy, – dedi kúlip. – Ishtik. Jedik. Sodan kólikke otyrar ke­zimde úı ıesi qoınyma qomaqty bir konvertti súńgitip jebergeni. «Ol ne?» desem, «Jolda júresiń, kerek bolady», dep kúldi de qoıdy. Bile qoıdym. Blat. Mashınadan sekirip tústim de, «sý iship kelemin» dep úıge qaraı tura júgirdim. Aýyzǵy bólmede úı ıesiniń zaıy­by tur eken. «Mynany otaǵasy sizge berip jiberdi», dep konvertti qolyna ustattym da qaıtadan atyp shyqtym.

– Qap, yńǵaısyz bolǵan eken-aý! – dep Bekeń eńk-eńk kúldi. Oǵan qosylyp biz de ezý tarttyq. Ere­keńe degen qurmetim odan ári arta tústi.

Eraǵańnyń eleýli eńbekteriniń biri – «Egemendi» Almatydan Astanaǵa kóshirýi dep bilýimiz kerek. Bul shynynda da tarıhı oqıǵa edi. Uly kóshten (biz úshin, árıne uly bolyp esepteledi) tehnıkalyq jas qyzmetkerler de tys qalǵan joq. Keıin solardyń bári derlik óz baqyttaryn Astanadan tapty. Turmysqa shyqty, jar súıdi. Úıli-barandy boldy.

«Kelemin dep tilek bildirý­shilerdiń bir de bireýiniń keýdesinen qaqpańdar, soltústikke qazaqtar kerek», dep eskertýden jalyqqan emes Eraǵań. Bul ıdeıany keıin gazetke de ashyq jazdyrdy. Sol kezderi jaryq kórgen: «Astanany qaıtsek qazaqylandyramyz?» (esimde qalǵan taqyryptardyń at­­taryn erkin alyp otyrmyn, qatelesip ketsem keshirim su­raımyn), «Qazaqtardy qaıta qo­nys­tandyrý kerek», «Qazaqshań qalaı, Astana?», «Qazaq qaıtse qalady qazaq bolyp?», «Qazaqsha suraq qoımaýdy talap etken kim?», «Bılik tabaldyryǵynda súringen til», «Qazaq mektepterin kóbeıte berýimiz kerek», «Par­la­ment pen úkimet qazaqsha sóılemeı, is alǵa baspaıdy» degen sııaqty problemalyq maqalalar oqyrmandar tarapynan qoldaý taýyp, tıisti mekemeler men mı­nıstrlikter jumystaryn odan ári jetildire túsýge sebin tıgizgeni sózsiz.

Bizdiń redaksııa ornalasqan úı (Lomonosov kóshesi) burynǵy Se­lınograd aýdandyq partııa komı­tetiniń ǵımaraty eken. Eki qabatty kirpish úı. Jyp-jy­ly. Maǵan joǵary jaqtan bas re­dak­tordyń kabınetinen keıingi ekinshi bólme buıyrdy. Menen keıin kommersııalyq bólimniń meńgerýshisi (aksıonerlik qoǵamǵa endi-endi kóship jatqanbyz) Rysbek Sársenbaıuly men bas redaktordyń orynbasary Erkin Qydyr ornalasty.

Erekeńmen emin-erkin aralasa bastadym. Dálizge kirip-shyǵyp júrip, júzdese qalsaq, áıteýir bir máseleni sóz etip qalatyn basshym: «Ádeke, osy kóshemizdi óz atymyzǵa kóshirip alýǵa bolmas pa eken», dep qalǵany. «Kóterip kóreıik máseleni», dedim.

Alǵashqy aılarda men menshikti tilshiler bólimimen birge hat bó­limine de jetekshilik ettim. Gazetke Lomonosov kóshesin «Egemen Qazaqstan» gazeti atyndaǵy kóshe dep ataý jónindegi oqýshylar hatyn uıymdastyrdyq. Máselege jergilikti aqyn-jazýshylar men zııaly qaýym ókilderi belsene atsalysty. Joǵary jaqtyń nazaryna ilikken bul dabyl aqyry oń sheshimin taýyp, kóshege gaze­timizdiń aty berilgeni belgili.

Bizdi birinshi bolyp qonaqqa shaqyryp, erýlik bergen kórshiles Qaraǵandy oblysy Nura aýda­nynyń basshysy Daýylbaı Qu­saıynov degen azamat boldy. Oqyrmandar konferensııasyna ulasyp úlken mádenı sha­raǵa aınalǵan bul kezdesýdi gaze­timizde jarııaladyq. Sol-aq eken Aqmola oblysynyń aýdandarynan da shaqyrýlar kele bastady. Keıin estidik, olarǵa qozǵaý salyp, sebepshi bolǵan Jánibek Káribjanov myrzanyń ózi eken. Bul kisimen biz burynnan tanys edik. Aýyl sharýashylyǵy mınıs­trliginde istep, keıin Aqmola oblysyn basqarýǵa jiberilgen Jánibek Sálimuly jalpy bizdiń gazetimiz úshin erekshe eńbek sińirgenin aıta ketýdiń artyqtyǵy joq. Sondaı-aq oblysty basqarýǵa 2000-shy jyldary kelgen Sergeı Kýlagın myrzanyń da «Egemen Qazaqstan» gazeti tırajynyń ósýine kóp úles qosqanyn umytpaýymyz kerek. Erekeń ekeýine de tikeleı shyǵyp, telefonmen kez kelgen ýaqytta sóılese beretin.

Aýdandardy aralap júrip birde «Stepnıak», «Stepnogorsk», «Romanov», «Romanovka», «Eń­bek­shi», «Eńbekshilder» degen sııaqty egiz eldi mekenderdi jıi kezdes­tirdik. «Osylardy zerttep kórińizshi», dedi Erekeń. Zert­tedik. Bildik. Nátıjesinde Aq­mola aınalasyndaǵy qaptap ketken aýyl-selo attaryn (kóbisi oryssha) retke keltirý jóninde problemalyq maqala shyǵyp, bir-eki jyldyń ishinde (ol kezderi eldi mekender ataýlaryn ózgertpeý jónindegi moratorıı kúshinde edi) barlyǵy derlik retke keltirildi.

Meniń «Birjan sal aty suranyp tur emes pe?» degen shaǵyn maqalam 1-betke shyǵyp, oǵan artynsha Q.Táýkenov, B.Álimjanov sııaqty oblystyń belgili azamattary ún qosyp, úlken qozǵalys týǵyzdy. Nátıjesinde, Eńbekshilder aýdany Birjan sal aýdany dep ózgertildi.

Oblys óńirin aralaı júrip, eki-úsh-aq dana (onda da ákimshilik pen kitaphana úshin) «Egemen» alatyn aýdandardy kórip, jaǵamyzdy ustaǵanymyz bar. Sol jerlerde jınalys ótkizip, jergilikti tur­ǵyndardyń namysyn janyp, qolma-qol gazetke jazdyrtyp, túbirtegin Erekeńniń ózi toltyrǵan edi desem, qazir bireý senip, bireý senbes.

«Kórmegen jerdiń oı shuqyry kóp» degendeı, oblys aýdandaryn aralap, gazetimizdi nasıhattaýda osy óńirdiń týmasy, jýrnalıst Maǵjan Sadyhan kóp kómek kórsetti. Kelgen jerimizdiń basshysyna bas redaktorymyz birden mynadaı talap qoıatyn: «Biz Arqaǵa taıaýda qonys aýdardyq. Jalpy sanymyz 50-60-qa je­tedi. Qazaqy dástúrmen erýlik be­remiz deseńizder gazetimizge ja­zy­lyńyzdar. Árqaısysymyzdy shaqyryp qonaq etip júrgennen góri 50-60 dana «Egemenge» jazylý jeńildeý bolar? Ázildep aıtsa da, jetesine jetetindeı júıeli sóz demeske áddimiz joq. Sol ár aýdannan bastalǵan 50-60 dana keıin 100-ge jetip, odan da asyp túsip jatty.

Erekeńniń adaldyǵyn dálel­deıtin taǵy bir jaıtty aıtqym keledi. Burynnan tanys-bilis, bir jaǵy týys bolyp keletin Saıat Qamzebaev degen baýyrym Se­lınograd aýdanyn basqaryp tur­ǵan kezde (qazir ol basqa aýdanda ákim) bastyǵym ekeýmizdi qonaqqa shaqyryp, as ústinde: «Ádeke, ana jolǵy siz aıtqan fer­merdiń máselesin durystap sheship berdim», dep aıtyp qaldy. «Ol ne edi?» degendeı, Erekeń eleń ete tústi.

– Jer máselesi ǵoı, – dedi ákim, sóıtti de biraz oılanyp otyryp:

– Jalpy, bolashaqta biz­diń aýdannyń biraz aýmaǵy qala­ǵa qosylatyn bolady. Úı salǵyla­ryńyz kelse, eki-úsh ýchaske (telim) bosatýǵa bolady, – dedi.

– Odan kóbirek alýǵa múmkindik bar ma?

– Joq, – dedi Saıat óziniń orys minezine basyp. – Bári joǵary jaqtyń esebinde tur.

– Onda rahmet! – dep Erekeń de tors ete qaldy. – Biz Ádekeń ekeý­­miz ǵana alyp, ujymnyń basqa mú­sheleri qalys qalsa, yńǵaısyz bolar.

 Keıin sol Qamzebaev aıtqan jer telimderi altynǵa baǵalanyp, baǵasy birneshe ese ósip ketkeni málim. Osyndaıda Erekeńniń asyl jary Jaqan kelinimizdiń «qolyńnan kelip turǵanda bir bıznes te ashyp bermediń ǵoı» dep naz aıtypty degeni eske túsedi eken.

Iá, onyń qolynan kóp nárse keletin edi. Biraq usaq-tú­ıek dúnıelerdi kózge ilmeıtin. Jaǵym­pazdyqty jany súımeıtin. Túri sustylaý bolǵanymen, júregi jyly edi. О́zin ózgelerden joǵary sanap kórgen emes. Kerisinshe, buıyǵy, qarapaıym bolýǵa tyrysatyn. О́mir baqı galstýk taqpaı ótýin de osyndaı qasıetimen baılanystyrǵan jón shyǵar.

...Taǵy bir issapardan qaıtyp kele jattyq. Qorǵaljyn qory­ǵynyń dırektory Murat Aıtjanov degen azamat arnaıy shaqyryp, ózi basqaratyn mekemeniń aýma­ǵyn armansyz-aq aralatty. Ań-qusyn kórdik, balyǵyn aýladyq. Hal­qymyzdyń ardaqty uly Dı­mekeń (Qonaev) demalatyn úıden dám tatyp, arýaǵyna táý ettik.

Qalaǵa kire bergen kezde «aldymen Ádekeńdi jetkizip salaıyq» degen bastyqtyń aıtýymen júr­gizýshi birinshi bolyp bizdiń úıdiń janyna kelip toqtady. Syrtqa shyqtyq. «Balyq bar» dedi bastyq. Baıaǵy Almatydaǵy kúrish esime túsip, «joq, almaımyn» degendeı basymdy shaıqadym. «Ashshy júk salǵyshyńdy, kóreıik», dedi Erekeń shopyryna. Úsh temir já­shikke salynǵan úsh túrli ba­lyq eken. Bastyq baıaǵy kartop ból­gendeı árqaısysyna eki danadan alyp paketke saldy da: «Bireýi sizge, ekinshisi maǵan, qalǵany shopyrdiki», dep short kesti.

Endi bálsinýdiń reti joq edi. Erekeń usynǵan dorbany us­tap, mashına uzap ketkenshe art ja­ǵynan sostıyp qaradym da turdym...

Ádil DÚISENBEK