Shyn máninde qazaqstandyqtardyń qazirgi toı ótkizý mádenıeti týraly máıekti áńgimeniń qozǵalatyn ýaqyty ábden jetti. О́ıtkeni erteden enshiles dástúrimizden tamyr úzbeıtinimiz qandaı aqıqat bolsa, jaqyn-jýyqtyń basy qosylatyn qýanyshtan tys qalmaýǵa tyrysatynymyz da sondaı anyq. Iаǵnı, bizge búgingi keregi – toı ıeleriniń tym maqtangóılikke moıyn burmaı, adal nıet, aq kóńilmen dastarqan jaıýy der edik.
Qardyń kóbesi sógilip, qara jerdiń beti kóringennen qarashanyń qara sýyǵy túskenge sheıin qazaqtyń qara shańyraǵynda shattyqtyń úni estilip, toı maýsymy jandanyp sala beredi. Naýryzda bastalatyn naýqan maýsymda túrlenip, shildede shırap, tamyzda sırep, qyrkúıek pen qazan aıynda birtindep túıindeletini belgili. Bul qystygúni bet ashylmaıdy, shashý shashylmaıdy degen sóz emes. Tek qonaq shaqyrýǵa qolaısyzdaý ýaqyt bolǵan soń, kópshiligi jaz ýaqytyn kútedi. Bul alys-jaqyn aǵaıyn qýanyshqa tórt kózi túgel kelip qatyssyn degeni bolar.
Jadyraǵan jaz maýsymy kire bastaǵanda aspabyn arqalaǵan asabalardyń da qatary qalyńdaı túsedi. Sapasy men baǵasy saı kelmeı jatatyndary da jeterlik. Jattandy baǵdarlamaǵa jattyǵyp alǵandar da, tapqyr ázilmen tamsandyra biletin tamasha tamadalar da bar. Memlekettik qyzmetten góri meıramhana jaǵalaǵan asabalardyń aılyq tabysy aıtarlyqtaı aýqymdy. Sebebi aptanyń aıaǵy jaqyndaǵanda bireýdiń qyzy uzatylyp, bireýdiń kelin túsirgen qýanyshy bolyp jatady. Jaraǵan attaı jarysa shaýyp, qyzmet etip júrgen asabalar kishigirim keshtiń ózinen de ortasha aılyq kólemindeı qarajat alady.
Jalpy, toı aldynda asabamen jeke jolyǵyp, keletin qonaqtary, týǵan jer, aýyl-aımaq jóninde málimet berip ótkeni artyqtyq etpeıdi. Qazirgi kezdegi asabalardyń kóńilden shyǵýy bilim-biligine baılanysty. Aýzynan maqal-mátel, qara óleń, jyraýlar sózi tógilip turǵan jas jigitter bar. Kóńilden shyqpaıtyndary jeńil ázilden aryla almaı júrgender deýge bolady.
Qazirgi toılarda «shoýmender» kóbeıip ketkeni de ras. Kıim kıisi, shash úlgisi de tabıǵatymyzǵa tán emes. Úmbetbaı Ýaıdınniń «Toı – tárbıe orny» deıtin sózi bar. Iаǵnı toıda tárbıelik máni bar mátinder kóbirek aıtylyp, ata-ananyń orny degen uly uǵymdardy umytpaý kerek.
Osy rette júıeli sózdiń júırigi retinde suranysqa ıe asabalardyń biri, belgili aıtysker Ashat Qylyshbekti áńgimege tartyp, toı tizginin ustaǵandardyń aıaq alysy jaıly pikirin bilgen edik.
«Buryn asaba bolatyn kisi retinde toı bolatyn áýletti jaqynyraq tanıtyn, sol aımaqtaǵy azamatty aldyratyn edi ǵoı. Qazir asabalardy bir oblystan bir oblysqa aldyrtady. Ol oblystyń mentalıtetin, turmys-tirshiligin ómiri kórmegen asaba bolýy da múmkin. Astananyń turǵyny Atyraýdyń toıyn basqaryp jatady. Ekeýi eki óńir bolǵandyqtan aıyrmashylyǵy aıtarlyqtaı kóp. Keıde qymbatqa jaldaǵan asabasy toı ıeleriniń kóńilinen shyqpaı jatady. Onyń birden-bir sebebi toı uıymdastyrý agenttikteriniń kóptep ashylýy. Almatynyń ózinde 360-qa jýyq ortalyq bar dep estidim. Qazir kópshiligi ýaqyt shyǵyndamaı bárine bir jerden tapsyrys bergisi keledi. Toı jasaǵysy kelgen jandar osyndaı ortalyqtarǵa baryp, ózine unaǵan asabany tańdaıdy. Toı ıesi asabany kórmeýi de múmkin. Tek agenttiktegi azamattardyń usynýyna qulaq qoıady. Olar jarnama jasaýdy qatyratyny sonshalyq, usynǵan tamadanyń tek sátti shyqqan toılaryn kórsetip, toı ıesine ótkizip jiberýi de múmkin. Úmit artqan asabasy kóńilinen shyqpaı qalsa eń birinshi opyq jeıtin toı ıeleri. Sondyqtan da asaba tańdaǵanda barynsha muqııat bolǵan abzal», deıdi ol.
Toıdyń ishki aýrasyna úńilip, búgingi dýmandy burynǵy, tipti 90-jyldardaǵy toılarmen salystyrsaq, arasy jer men kókteı. Ol kezdegi toılar qara shańyraqta nemese aýlaǵa qurylǵan brezent shatyrda ótetin. Toqyraý kezinde toı jasasa da peıilderi ala-bóten sol toılardy kádýilgideı saǵynasyń. Qolyndaǵy barymen qonaq kútken qoly ashyq qazaqtyń shúkirshiligi shúbásiz edi. Qazirgideı ýaqyty shekteýli, bir-birimen orynsyz baqtalas emes. Sol kezdegi meımandar da shynaıy toıdyń shyraıyn kirgizip, toı toılaý úshin ǵana keletin-di. Al qazir aýmaǵy atshaptyrym toıhanalar salyndy, syıymdylyǵy 1500-ge deıingi meıramhanalar bar, dastarqanǵa qustyń sútinen basqanyń bári qoıylady. Tipti kúlli qaýym aldynda kólikpen kiretin saraılar da bar. Bul bul ma, tikushaq qonatyn alańqaıy bar meıramhanalar salynyp jatyr. Sondyqtan álbette burynǵy men qazirgi toılardy salystyrýǵa kelmeıdi.
«Toı dese qý bas domalaıdy». Qazaqtyń shattyqtan sharshaǵanyn kórgen joqpyz. Qalaı desek te, alys-berisi, barys-kelisi úzilmegen, jyl on eki aı toı jasaıtyn halyqpyz. Osyndaı keń peıil, keremet darhan bolmystyń arqasynda meıramhanalardyń da mereıi asyp, tabysy artyp, kásibi ilgerileýde. Aıtalyq Astana qalasyndaǵy meıramhanalardyń biriniń ákimshisi Aqnazar Dinmuhamedti sózge tartqanymyzda, ol jaz ben kúz óner ókilderiniń tabys tabatyn mezgili ekenin jetkizdi. «Biri án aıtyp, biri bı bılep, biri toı júrgizip óziniń rızyǵyn terip júr. Tolassyz toılardyń arqasynda meıramhanalardyń basym bóligi osy ýaqytta bos emes. Qysta toı azaıǵanymen, kishigirim zaldarda shaǵyn otyrystar ótip jatady», deıdi meıramhana ákimshisi.
Mine, osy oraıda qazirgi qazaq toıyna mádenıet, tártip, qanaǵat sııaqty uǵymdardy ornyqtyrý aýadaı qajet. Sebebi asabasy mádenıetti bolsa toıda arzan ázilder aıtylmaıdy, anaıy oıyndar oınalmaıdy. Aq kımeshekti ájelerdi keketip, aq saqaldy atalardy muqatyp, bala-shaǵasynyń aldynda betaldy qyljaqtamaıdy. Toıshyl qaýymǵa sózin ótkizip, yqylasqa kenelý úshin saıqymazaqtyń keıpine enbeıdi. Bireýdiń basyna, bireýdiń shashyna tıispeıdi. Mádenıetti asabanyń mártebesi qashanda joǵary. Ekinshiden, tártip. Bul eń áýeli toıǵa shaqyrylǵan qonaqtarǵa qajet. Qonaqtardyń tártipsizdigi toıǵa kelý ýaqytynan bastalady. Saǵat kúndizgi ekige shaqyrǵan toıǵa – beste, beske shaqyrǵan toıǵa keshke baratynymyz sonyń bir dáleli. Sonymen birge úlkender tilek aıtyp, bata berip jatqanda jastar jaǵy ózimen-ózi shýlap tost kóterip, bokal soǵystyryp jatady. Bir jaqyny aqtarylyp, aqjarma lebizin bildirip jatqanda qatarlasyp keıbir aǵa-jeńgelerimiz úı ishi, aýyl arasyndaǵy áńgimelerin taýysa almaı álek...
«Toıǵa shaqyrmasań renjimeýi múmkin, biraq toıǵa shaqyryp alyp sóz bermeı ketseń qatty ókpeleıdi» deıtin asabalardyń ázili bar. Sondyqtan kóńilderin jyqpaı sóz tizginin ustatqanmen, mıkrofondy qaıta alýdyń ózi keıde muńǵa aınalatyny bar. Aıtyp jatqanyn eshkim elemese sózi jetim ekenin masań meıman da eskermeıdi. Ortaǵa shyqqan otyz adam bir sát otyrǵan meımandardyń qas-qabaǵyna qaraǵany da abzal. Iаǵnı toıdyń júıeli ótýi úshin qonaqtar qaýymy tártipke baǵynýy shart.
P.S: Ulyn uıaǵa, qyzyn qııaǵa qondyryp, súndet toı dep súrinip, shildehana dep shaýyp júrgen, atamyzdyń alpys jasy, enemizdiń elý jasy dep entigip júretin toı ıeleri qanaǵat degen qasıetti uǵymdy qaperinen shyǵarmasa, qazaqy qazynamyzdyń berekesi ketpeı, bereri kóp, bedeli bıik bolary daýsyz. Qaltaly qaýymnan qalys qalmaımyn dep qanshama qazaqtyń qaryzǵa batyp toı jasaǵanyn da baıqap júrmiz. Elge kúlki, jurtqa mazaq bolmaıyn dep jalǵyz atyn soıyp, júgen jetektep qalǵandar da jeterlik. «Bireý tońyp, bireý toıyp sekiretinin» esten shyǵarmaý kerek. Áńgimeniń aýany burynǵy toılarǵa buryla qalsa, «qazir adam basqa, zaman basqa» dep orta joldan bura tartatyndar da bar. О́z qolyń óz aýzyńa jetpeı jatyp, jaqsy kóriný úshin bankke qaryzǵa batqansha, bir kúndik merekeni toılaımyn dep, myń kúndik berekeden aıyrylǵansha árkim kórpesine qaraı kósilse deısiń. Barymen bazar qylyp, shynaıy kóńilińmen bir kese sháı usynsań da, meımanyńnyń mereıi tasymaı ma?! О́mir deıtin ózendi qanaǵat qaıyǵymen júzip ótkenge ne jetsin, shirkin?!.
Raýan QAIDAR,
«Egemen Qazaqstan»
