Djeff SOMMER, «Nıý-Iork Taıms»
Amerıkalyq naryqtyń AQSh ekonomıkasynyń damýynan asyp túskeni sonshalyq, ony óz bıigine shyqty dep aıtýǵa bolady. AQSh ekonomıkasyndaǵy teńsizdikti kúsheıtken tolqynnyń jalǵasa berý múmkindigi, sonymen qatar onyń ishki jáne halyqaralyq saldary týyndaıtyny áli sheshilmegen másele.
Osy aıda «Brýkıngz ınstıtýshn» qyzmetkeri Esýar Prasadtyń avtorlyǵymen jarııalanǵan daǵdarystan keıingi naryq jáne ekonomıka jónindegi halyqaralyq saýaldamada amerıkalyq naryqtaǵy erekshe qarqyn anyq baıqalady.
«Álemde qor naryǵy men ekonomıka arasynda alshaqtyq bar. Biraq AQSh erekshe kózge túsedi», deıdi professor Prasad. Onyń aıtýynsha, ádette mundaı alshaqtyqty uzaq ýaqyt baqylaı bermeısiz.
«Brýkıngz» saýaldamasynyń derekterine saı, álemniń qarqyndy damýshy naryqtyq ekonomıkalary – Qytaı men Úndistan amerıkalyq naryqqa qaraǵanda tez óse tússe de, atalǵan memleketterdegi qor naryǵy amerıkalyq nusqa sekildi jetistik kórsete almady. Úndistannyń qory jergilikti valıýta – rýpıımen kúsheıe túskenimen, dollarǵa aıyrbastaǵanda arzanǵa túsedi. Qytaı qor naryǵy óziniń qunyn joǵaltty.
Saýaldamaǵa súıensek, 2007 jyldyń sońynan bıylǵy maýsymǵa deıin AQSh-taǵy ishki jalpy ónim kólemi ınflıasııaǵa beıimdelgennen keıin 18 prosentke ulǵaıǵan. Al ınflıasııalyq túzetýsiz AQSh-tyń IJО́ kólemi odan da kóp – 38 prosent. Biraq Standard & Poor’s 500 qarjy ındeksi 2007 jylǵy jeltoqsanǵa qaraǵanda 2018 jylǵy tamyzda eki esege jýyq ósken. Amerıkalyq qor naryǵynyń qarqyndy damýy ishki ekonomıkadaǵy korporatıvtik paıdanyń úlesi artýymen jáne jahandyq deńgeıdegi amerıkalyq qarjy áleýetiniń kúsheıýimen baılanysty.
Jahandyq daǵdarys AQSh-tan bastalǵanymen, onda turaqtylyq baıqalyp, álemniń túkpir-túkpirinen ınvestısııa tartyldy. Professor Prasadtyń aıtýynsha, dollardyń sol kezdegi kóptegen valıýtaǵa qaraǵanda quny artyp, álemdik qarjy júıesindegi ortalyq nysanǵa aınaldy.
2007 jyldyń sońynan beri dollarmen salystyrǵanda valıýtasynyń quny artqan sanaýly memlekettiń biri – Qytaı. Alaıda bul Shanhaı qor naryǵynyń «renmınbıge» (Iýan – redaksııa) shaqqanda 48 prosentke, dollarmen eseptegende 45 prosentke tómendeýiniń ornyn basýǵa jetkiliksiz. Sondaı-aq qytaılyq naryq Qytaı ekonomıkasy sekildi basqa naryqtarǵa baılanǵan.
Amerıkalyq qor naryǵy aldaǵy ýaqytta óse berýi múmkin. Biraq bul ishki saıası kelispeýshilikti arttyrýy da yqtımal. Jahandyq kózqaraspen qaraǵanda, amerıkalyq qor naryǵy basqa naryq pen ekonomıkany kóterýi múmkin kapıtaldardy tartatyn syńaıly. AQSh naryǵy ınvestorlardy baıyta tústi. Biraq qarqyndy on jyldyń quny arzanǵa túsken joq.
Jahandyq turaqtylyqtyń kózi jahandyq turaqsyzdyqty týyndatýy múmkin.
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
