Qazaq synyptary qaǵajý kóre bere me?

Solaqaı sheshim sergeldeńi

Qyzyljar aýdanyna qarasty Shahaý aýyly men oblys or­ta­lyǵynyń araqashyqtyǵy 15 shaqyrym ǵana. Demek, jetýi qıyn, jol qatynasy nashar, jas mamandar bara bermeıtin qııan­daǵy eldi mekenderge qaraǵanda munda bilim mazmuny da, muǵa­limderdiń sapalyq quramy da áldeqaıda, kósh ilgeri bolýy zańdy. Alaıda jańa oqý jyly­nyń aıǵaı-shýmen basta­lýy, atap aıtqanda, qazaq syny­byn­daǵy oqýshylardyń bir apta boıy sabaqqa barmaı qalýy aýdandyq oqý bólimi men mektep ákimshiliginiń memlekettik mańyzdy iske degen «jany ashymastyń qasynda basy aýyrmas» salǵyrt kózqarasyn tanytsa kerek. Shetin máseleni jan-jaqty zerdeleýdiń ornyna kabınettik solaqaı she­shimniń shyǵarylýy turǵyn­dar­dyń ashý-yzasyn týdyr­ǵanyn Botagóz Ospanova ashy janaıqaımen jetkizdi. Qazaq synyptaryn jabý esh qısynǵa kelmeıtinin bile tura, ata-analardyń qarsylyǵyna qaramastan óz ustanymdaryn kúshtep ótkizbekshi bolǵanyna kúıinedi. Rasynda da, jańa oqý jylynyń bastalyp ketkenine, muǵalimderdiń saǵat sany júktemesiniń bekitilgenine qaramastan mektep ishin ala taıdaı dúrliktirip qoıǵandary qalaı degen oımen máseleniń mán-jaıyna úńilýge tyrystyq.
 

Aýdandyq bilim bólimi basshysynyń orynbasary Janar Aqylbekova men «Parasat» mektep-lıseıiniń dırektory Saǵat Eleýkına alashapqyn bolyp júrgen ata-analarmen kezdesip, tyǵyryqtan shyǵýdyń joly retinde kózderi jaýtańdaǵan oqýshylardy aýdan ortalyǵyndaǵy ınternatqa ornalastyrýdy, bolmasa orys synyptaryna kóshirýdi usynypty. Olardyń aıtýlarynsha, qazaq synyptaryndaǵy oqýshylardyń sany – 10. Beseýi 6, 7, 8-jınaqtalǵan synyptarda, qalǵandary 10-synypta oqıdy. «Parasat» qazaq mektebi úzdik bilim ordalarynyń biri sanalady. Qosymsha bilim alýǵa múmkindik mol. Sport, óner úıirmeleri jumys isteıdi dep úgittep baqqanymen, qarsy tarap ıilmegen. Ata-analar «balalarymyz ana tilinde bilim alýǵa quqyly» dep tabandap turyp alǵan. Mektep dırektory Ádemi Qalmurzınovanyń sózine qaraǵanda, tarıh, ınformatıka, geografııa, fızıka, hımııa, bıologııa pánderiniń mamandary tapshy. Al orys synyptarynyń ustazdary jaýapkershilik ar­qala­ǵysy kelmeıdi. Mysaly bıo­logııa pániniń muǵalimi ulty qazaq bolǵanymen orystildi. Son­dyqtan «oqýshylarǵa sapaly bilim bere almaımyn» degen jeleýmen at-tonyn ala qasha­tyn kórinedi. 

«Jańa oqý jylyna deıin kadrlar izdestirý, ta­bý siz­derdiń tikeleı min­det­­terińiz, nege aınalys­pa­dyńyz­dar?» degen saýalǵa kúmil­jı jaýap berýlerine qara­ǵan­da taıaqtyń biri ushy óz­deri­ne tıetinin ishteri sezetin se­kil­di. Shynynda da shaban qı­myldaýy ala jazdaı «gý­lıaıttap», ýaqytty bosqa ót­kizgen shyryldaýyq shegirt­keniń tirligine kóbirek uqsaı­tyn tárizdi. Aldyn ala qam­danyp, júıeli túrde aınalys­paǵandaryn ańǵarý qıyn emes. Sóz arasynda qazaq synyptary boıynsha mektepti «Altyn bel­gige» bitirgen, UBT-da joǵary nátıje kórsetken shákirtter bolǵanyn aıta ketken jón. Demek, bilim sapasy esh kúmán týdyrmaıdy degen sóz.

Ekonomıkalyq áleýeti jo­ǵary aýylda 300-den astam otbasy tursa, deni – qazaq­tar. Biraq basym bóligi ul-qyz­daryn qazaqsha oqytýǵa selsoq. Munyń sebebin dırektordan suraǵan kezimizde onyń qyzy da oryssha til syndyratyn bolyp shyqty. «Bastaýyshta ana tilinde oqydy. Ári qaraı alyp kete almady. Amalsyz aýys­tyrýyma týra keldi» degen ýájine kúlersiń be, jylarsyń ba? Qosshy basshyǵa qarap oı túzeı­tinin eskersek, ana súti­men boıǵa darıtyn týǵan tiline qamqor bolýdan tar­tyn­shaq­taıtyny túsiniksiz. О́zge­lerdi jumyldyryp, ult tili­niń ósip-órkendeýine qarly­ǵashtyń qanatymen sý sepkendeı shyryldap júrse, jaǵdaı osylaı shıelenisip, onyń sońy daý-damaıǵa ulaspas edi. Muǵalimderdiń deni balalaryn orys tilinde oqytýdy qosh kóretini baıqalady. Bireýge kiná artýdan aýlaq­pyz. Degenmen, Keńes Oda­ǵy tusynda jórgeginde tun­shyq­tyrylyp, aıbynynan aıryla jazdaǵan asyl tilimizdiń bosaǵadan tórge ozýyna zııa­ly qaýymnyń betke shyǵar qaımaǵy ispettes ustazdar qaýymy aldymen yqylasty bolýy kerek emes pe? «Jal­ǵyzdyń úni, jaıaýdyń shańy shyqpas» demekshi, balalaryn ulttyq rýhta tárbıeleımiz dep jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı júrgen «arpa ishindegi bir bıdaı» sekildi úrkerdeı toptyń shyryly júrekti eriksiz shymyrlatady. О́z­bek­stannan atajurtqa qonys aýdarǵan Abaı Joraev ul-qyz­darym ulttyq qundy­lyq­tan ajyramaı ósse eken degen júrek túkpirindegi ar­manyn jasyrmaıdy. Al ákimshilik ınternatqa ber­gileriń kelmese orys synybyna aýystyryńdar degen talap qoıypty. Budan asqan máńgúrttik, soraqylyq joq shyǵar! «Internatqa ornalastyrý qıyn sharýa emes. Biraq budan keıin Shahaý aýylynda qazaq synyby ashyla ma, mine, másele qaıda? Bizdiń bar oıymyz – qazaq synyptaryn saqtap qalý. Bilim bóli­miniń basshylary qoldaý kór­setýdiń ornyna shıqandaı jarylǵaly turǵan máseleni bir ǵana buıryqpen belden basqysy keledi», deıdi at­qa­minerlerdiń áreketine qara­daı kúıingen azamat. Dastan Aıdyralıevtiń ultjandy kesek minezi de súısindirmeı qoımaıdy. Otaǵasy otbasy­men basqa jaqqa kóshse de qa­zaq synyby jabylyp qal­masa degen ıgi tilekpen bala­syn týysynyń úıine qal­dyryp ketipti. «Ulymdy qa­lada da oqytýǵa bolar edi. Biraq ol ketse bala sany azaıyp, synyp jabylyp qala ma dep ýaıymdadym», deıdi ol.

Sapar barysynda osy aýdanǵa qarasty Sokolovka aýylynda da qazaq synyby jabylǵaly jatqanyn estidik. Bilim bólimindegiler ony oqýshynyń azdy­ǵy­men túsindirgenmen janashyr­lyqtan góri salqyn yzǵar lebi soǵyp turǵandaı sezildi.

Úrkerdeı ǵana toptyń ana tilimizdiń bedelin arttyrý, mártebesin kóterý jolynda eshkimnen qaımyqpaıtyn qaıt­pas qaısar minezinen yqty ma, álde qoǵamdyq dúm­pýden saqtandy ma, jergilikti bılik bastapqy sheshimin ózgertýge májbúr bolǵan. Son­daı deımiz-aý, kópshilikti seń soqqan balyqtaı áre-sáre kúıge túsirýleri qalaı?

Synyqqa syltaý izdegenshe...

Oblys ortalyǵynda tuń­ǵysh qazaq synyby ótken ǵa­syrdyń toqsanynshy jyldary áýpirimmen ashylǵanyn sol kezde tabanynan tozyp, úı-úıdi aralaǵan, oqýshy jı­naý úshin ata-analarǵa jalynyp, pushaıman halge túsken «Qa­zaq tili» qoǵamynyń bel­sendileri umyta qoıǵan joq. Ol ýaqytta qazaq tildi muǵalimderdiń, oqýlyq­tar­dyń, ádistemelik qural­dar­dyń qasqaldaqtyń qanyn­daı tapshylyǵyn bylaı qoıaıyq, jeke synyp ból­mesi dárethanaǵa taqaý tus­tan buıyrǵanyna shúkir­shi­lik desken. Qoldan jasal­ǵan kedergiler men qarsy­lyq­tarǵa qaramastan partaǵa 15 baldyrǵan otyryp, «Álip­pe­men» qoshtasý keshine jurt­shy­lyqtyń taıly-tuıaǵy­men jınalýy esten ketpes erekshe oqıǵa retinde qalyp edi. El táýelsizdigine deıin Pet­ro­pavl qalasynda bir ǵana ult­tyq mektep bolsa, odan keıingi kezeńde irkes-tirkes tórt bilim úıi boı kó­terdi. Olarǵa ba­lalar syıma­ǵandyqtan 20-shy shaǵyn aýdanda aǵaı­­yn­­darymyzdyń kóp turaty­­ny eskerilip, obaly ne kerek, osy mańdaǵy № 9 orys mek­­tebiniń dırek­tory M.Ro­manovskııdiń qol­daýymen birneshe qazaq synyp­taryn qonystandyrýǵa týra kelgen. Ýaqyt óte kele bas­taýysh mektep mártebesi beri­lip, orysshamen terezesi teń to­lyqqandy bilim úıine aınalyp kele jatqan shaqta báz­bireýlerdiń óńmenine tiken­deı qadalyp, kózine túrpi­deı kórindi bilem, bıyl úsh sy­nypty basqa mektepterge kóshirý jóninde pármen beri­lipti. Bul jaıtty mektep bas­shysy Sáýle Baıbolova rasta­ǵanmen, shyryldaǵan shyn­dyqty búkpesiz jaıyp salýǵa batyly jetpeı tas ju­typ alǵandaı kúmiljı berdi. Joǵarynyń nusqaýyn qalt­­qysyz oryndaýǵa tóselip alǵan basshy ózine de, ózge­lerge de shań jýytpaýǵa tyrysty. Ony 1074 oryndy mektepte 1338 oqýshynyń eki aýysymda oqıtyny kóbirek tolǵandyratyn sııaqty. Qazaq synyptarynda balalar az, pán mamandary jetispeıdi degen ýájine sendirýge tyrys­qanymen, aqıqat aýylynan áldeqaıda alys jatqanyn qoldaǵy derekter aıǵaqtap berdi. Segiz synypta 100-ge jýyq bala oqıdy. Basqa mektepterge kóshiriletin 5, 6, 7 synyptarda da oqýshy sany az emes. Ábden úırenisip, baýyr basyp qalǵan jyly oryn­nan qozǵaýǵa aralas mektepterde qazaq tildi oqý meń­gerýshileriniń tapshy­lyǵy, qosymsha bilim berý múm­kin­dikteriniń qarastyrylmaýy, kabınetterdiń jetispeýshiligi synyqqa syltaý bolmasa kerek. Segiz jyl boıy kúr­meýi qıyn problemalardy bir­tindep sheshýdiń ornyna kóz juma qarap kelgen qalalyq bilim bólimi men mektep basshylyǵynyń salǵyrttyǵy saldarynan qazaq synyptary nege japa shegedi? To­lyq­qandy mektepterde de kelip-ketip jumys isteıtin muǵalimder az emes. Aýyzdy qý shóppen súrtip, «joq» dep qol qýsyryp otyra bergenshe joǵary oqý oryndaryn, kolledjderdi bitirgen jas mamandardy tartýdyń joldaryn oılastyrǵan abzal», deıdi ata-analar. 

Qazaq synyptaryn bas­qa mek­tepterge aýystyrý tý­raly qalalyq bilim bó­li­mi­niń sheshimine №21 orys mek­tebinde ana tilinde oqyp júrgen balalardyń ata-analary túgeldeı qarsy shyǵyp, jartykesh buıryqtyń oryndalýyna jol bermepti. Mek­­tep dırektory Bolat Saty­bal­­­dınovtyń aıtýyna qara­ǵan­da, jetinshi synyp­tyń eki oqýshysy №20 qa­zaq mek­te­bine baratyn bo­lyp­ty. Úsh oqý­shynyń qaı­da orna­la­sary ázirshe bel­gisiz. Qal­ǵan sy­nyptar osyn­da oqý­­laryn odan ári jal­ǵas­tyra­dy. 420 oryndy ǵı­ma­ratta 710 ba­lanyń bilim ala­tynyna qara­mastan joǵary­da sóz etken prob­lemalar munda sheshi­lgenge uqsaıdy. Oqý­shylar sanynyń azdyǵyn kól­­deneń tartyp synypty qys­qartý nemese basqa mek­tep­ter­ge aýystyrý basty mu­rat sanal­ma­ǵan tárizdi. Pán muǵa­lim­deri de, kabınetter de jetkilikti. 

Egemendigimizdiń eleń-alań shaǵynda ulttyq múd­de­mizdiń jańǵyrýyna kóldeneń turýshylar jıi kezdesetin. Búgingideı táýelsizdik zama­nynda aralas mektepter janynda onsyz da ógeı bala­nyń kúıin keship otyrǵan qa­zaq sy­nyptaryn negizsiz ja­ýyp tas­­tamaq nıetinde júr­­gen­der­ge toqtam salmaı bol­maıdy. 

О́mir ESQALI,
«Egemen Qazaqstan», 
Aıgúl YSQAQOVA,
jýrnalıst 

Soltústik Qazaqstan oblysy