JUMATAI

Jumataı Jaqypbaev! Bir shoǵyr aqyndar tobynyń biregeıi, telegeıi edi! Tórt qubylany túgel jyrlady. Shabyt áleminiń sózin súzdi, jyryn túzdi! Zamana noqtasyna altyn basyn tospaǵan ol óziniń balǵyn shaqtan baqytyna balap, bar ǵumyryn arnaǵan óleń ólkesine janyn pıda eter qalypta únemi úzdigip kún keshti. О́z ertegisiniń arnaly arqaýynan aýytqýdy qaperine de alǵan joq. Arqaly aqyn aǵa sáıgúlik-jyrdyń tizgini qolyna tıisimen birden jalyna jarmasty. Kókke shapshysa birge kóte­ril­di, entigin bassa, qara jerge tik tura tabanyn tiredi. Báribir baıyz tappady. Sóıtse de, tizgindi kúshtep qaqpady. О́zin de, óleń obrazyna aınalǵan Kenejırenin de baptaǵan ústine baptaı berdi. Báribir kóńili toıattamady. Osy kúni kóbimizdiń aýzymyzda júrgen áıgili aıshyqty jyr joldary da sol shaqta týsa kerek: Bir kúlermin ǵarysh jaqqa keterde, Kóp keshege qaı betimmen kektenem. Bizge baqtyń qoly búgin  jeter me, Muqaǵalı, Tólegenge  jetpegen? Qany qara qazandaı qanshalyqty saqyr-suqyr qaınasa da, óleńnen ózge eshbir dúnıeni kóz aldyna elestete almaıtyndyǵyn bek bildi jáne buǵan ımandaı uıydy. Namysqa sýarylǵan narkeskendeı kúı keship júrip, ózimen ózi alysty. Alystaǵyny da, jaqyndaǵyny da janyna medet tutpady. Aqyndyq aqperen qııalynyń qanaty­nan túspedi. Poezııa patshalyǵyn izdedi. Nókerle­rin qamdap, óz qaǵandyǵyn quryp alǵan kezi de sol tus. О́leńiniń jupary ómiriniń jumaǵyna aınaldy. Kózi jumylǵansha sol qııal pat­shalyǵynan arylmady, ózge dúnıe ataýlyny kórse de kórgisi kelmedi, bilse de bilgisi kelgen joq! Bar qupııa dáp osy arada. Adamzattyń arǵy-bergi tarıhynda týra osy jol­men júrgen talanttylar az kez­despegen. Kerek deseńiz, kózdegen osyndaı muraty úshin jalǵannyń jary­ǵy­men de qosh­tasqan. О́z pálsapasy ózinde! Kebenekpen júrgendi kereksizge joryma, Aıtqanyńdy qosaıyn aqyl-estiń qoryna. Maıdannan soń ıesin ázer tapqan ordendeı, Aqyndarǵa abyroı oralady sońyra. Áýlıe dersiń! Aıtqany keldi. Onyń kýási – tiriler, búgingi bizder. Búgingi bizder deımiz-aý, keshegi aǵalary da onyń qadirine jetken. Jastardy árdaıym qamqorlyǵyna alyp júretin Tumanbaı Moldaǵalıev: “Jumataı! Sen qazaqtyń bolashaq uly aqyndarynyń birisiń!” – dese, muńaıǵanda mańdaıynan sıpaı bil­gen Oljas Súleımenov: “Jýmataı – ıs­­tınnyı ı daje redkıı poet!” – dep úl­ken baǵa bergen. О́zara syrlas, kóp rette taǵdyrlas ta bolǵan Asqar Súleı­menov: “Onyń óleńderi tabıǵı bitimi, konsep­sııalyq aıshyqty oıy jaǵynan da ulttyq poezııamyzdyń aıtýly olja­sy, oqshaý qubylysy. Ár shyǵarmasy shyńyraýdan sý shyǵarǵandaı kórinedi”, – dep tańdanysyn jasyra almaǵan. Rýhanı ıgiliktiń aspannan ózdiginen jaýa bermeıtindigi belgili. Jumataıdyń qazaq poezııasyndaǵy erekshe qubylys ekendigi áldeqashan aıtylǵan. Keıde bizdiń sol qubylystyń túp-tórkinin basqa jaqtan izdeıtindigimiz bar. Onyń bar sıqyry Jumataıdyń kórsem, bilsem, uqsam dep túndi-túnge, tańdy-tańǵa jalǵaǵan boztorǵaıdaı tynymsyz shyryldaǵan júreginde! Qalmaımyn dep mynaý ómir kóshinen, Jastaı zerek, ǵajaıyp kúı keship em. Jan adamnan jasqanbaı Hám jasymaı, Qunanbaev Ospan qusap ósip em! Oqymaǵan kitaby, taýyspaǵan ilimi joq Jumataı álemdik aqyl-oıdyń tolǵaqty jolyn kókteı sholyp qana qoımady, jan-dúnıesimen uǵyna bildi. Sóıtip, ol tanymnyń sezimdik, túısiktik jáne logıkalyq satylaryn bastan keshirip baryp, óziniń tolymdy fılosofııalyq toqtamyna qazyq qaqty. Kúledi el maǵan. “Kúledi jaqsy soń kúlgen”, Erkek bop týsam, eritsem dedim  tońdy únmen. Ádebıet degen álemge qajet sharýanyń Arheology da, geology da boldym men. Shartaraptarǵa shashatyn keıin dańqy nur, (Sharapatyń meni de kelip sharpyǵyr). Kıimi altyn kisini emes, seni izdep, Seni izdep júrmin, seri minezdi Altyn ul! – degen úzeńgi úzerdeı te­bire­nisine budan keıin qalaı qosylmassyz! Onyń aqyn retindegi fenomenin de osy óristen izdeýimiz kerek. Júreginiń baıtaq terezesine barynsha mol keńistikti aq-qarasy, bar-joǵymen qatar túsire bilýinde. Sony mıynyń myń gradýstyq peshinde babyna keltire balqytyp, marjanyn tere alǵandyǵynda. Sezim sergektigi ıntonasııa­nyń názik pernelerine dem berip, ekiniń biriniń nazaryna ilige qoımas shýaqtarǵa malyndy, qaısybir myń jyl miz qaqpaı turǵan tas qaqpalar alyndy. Tektilik tegeýrini, jaratylystyń janartaýy dep, asyly osyny aıtsaq kerek. Jáne bir úlgige zer salyńyz: Qashaǵan qusap quıǵytqan qııa jermen de, Taptatty ma eken tabynan jınaı kelgende. Asyqqan malshy atynan túspeı tergen be? Toǵaıdaı qalyń tańqýraı jatyr taptalyp, Tuǵylda mynaý tuıaqtar basyp, qattalyp. Japyraq ashsań – jaýtańdaı qarap dirilmen, Alqyzyl jaqut aýyzǵa jumsaq bilingen. Sáýleńnen ishken silekeıshe ishke júgirgen, Qor qyzynyń butaqqa shyqqan ernindeı, Tuǵylda turyp tańqýraı jutyp kórdiń be, eı?! Jumataı óleńge taqyryp tabýdan eshbir tarshylyq kórmegen. Qaı taqyryptyń qoltyǵynan alsa da joly ashylyp, sapary jalǵasyp kete barǵan. Ana taqyrybyna óleń shyǵarmaǵan aqyn bolmaıtyn da shyǵar. Áıtse de, Jumataıdyń meıirban da kópshil, qurmetti de tekti anasyn jyr shýmaqtary meılinshe móldirete kóz aldyńyzǵa ákeledi. Eshqashan júzdespeseń de bala kezden mańdaıyńnan óbip júrgendeı sezinesiń ózińdi. Shirkin, deısiń, adamzattyń bári analaryn aqyndardaı qadirlep, qurmetke bólep, kókke kóterse ǵoı! “Muń-qaıǵy moıytpady áste meni”, Deıtuǵyn ulyń da bir qas tóre edi. Ákem joq, sen aýrýsyń, sony oılasam, Kózime eki taram jas keledi. Ol ózi tirshilik etken zaman men ýaqyt­tyń qamshy saldyrmas tamyrshysy bola bildi. Ardyń sózin, aqıqattyń ózin aıtty. Ta­qy­ryptarynyń sanalýan bolyp keletin­digi de sondyqtan. Tabanyn tilgilegen taý-tas, boıaýy oı tunyǵyna shomyldyrǵan myń bir gúl, qatparly qoǵam, el-jurt, sanańa sáýle uıalatar kári tarıh jáne sol sııaqty jalǵasyp kete barar arnalardyń qaı-qaı­sy­synyń da Jumataı úshin ógeıligi joq. Ár óleńnen ózin kórdi, qabyrǵaly qazaǵyn ańǵardy. Tabıǵatty búkil jaratylysymen uǵyn­dy. Qyzyldy-jasyldy gúlderdi ja­nyn­daı jaqsy kórdi, san túrli qustardyń kóp daýysty úniniń sıqyryna eltidi, kók ba­laý­sa shalǵynnyń jupar ıisi keýdesin kernedi. Júıtkitip jıren atpen kúlip ótken, Tanıdy meni taýdyń gúli kókten, – dese, sózsiz senesiz. Osylaısha onyń taqyryp tańdaı bilý­degi daralyǵy danalyqqa bastady. О́z dáýiriniń keń ty­nys­ty aqynyna aına­l­dyrdy. Qaı taqyrypqa qalam siltese de qulaı berildi, jańa týǵan aıdaı kerildi. Birde ózegin órt shala kúr­sindi, endi birde sál nár­­seden shatta­nyp, qy­randaı sil­kindi. “О́leń shir­kin – ósek­shi jurt­qa jaıar...” – dep aıtaryn tum­sha­la­ma­dy. Qupııa saq­ta­mady. Estetı­ka­lyq jáne fılo­so­fııalyq kre­do­synan tanbady. Sol sebepti de, oqyr­­mandary onyń poezııasynan óleń jasaýshyny emes, zamanany qashaýshyny, jaqsylyqty qadap-qadap ataýshyny kóredi. Muny aqynnyń bir baqyty dep uqqaısyz. Aqyndar ketken zaman ba, óleńshi kelip, Osynsha sup-sur bolamyz neden shirenip? Qadamyn jurttyń baqqandar qaı jerden shyqqan, Biz, qazaq, aqyn halyqpyz demeýshi me edik?.. Adýyn aqyn óleńderin áldene ózegin órtegende ǵana jazdy. Sııa keppesten ala­qaılap basylymdarǵa ala júgirmedi. Sóz qadirin óz qadirim dep uǵyndy. Bal tamǵan tilimizdiń baqshasaraıynda basqalarǵa qara­ǵanda kóp kidirdi. Kóńil tórine kóp keste to­qydy. Aıdyn shalqar til teńiziniń eshkimniń túsine de kirmegen tuńǵıyq tereńderine boılady. Til jaýharynan alqa taqty. Oǵan tómendegi boıaýly mol shýmaqty aıtaıyq. Sýmaqtaı zarlap, kómeıine zildi ún kep, Ulardaı shýlap, baryssha zildi gúrildep, Qaharly ózen jaman minezin sezdirse, Qaltyrap sheten, qaıyń da turar dirildep. Poezııadan ózge dúnıelerdiń bárin ekinshi kezekke ysyrǵan ol óleńdi jalǵyz ǵana jan­serigine balady. Sonymen ǵana júzdesti, so­ny­men ǵana keleshegine iz kesti. Boıyna da­myl taptyrmaǵan da, oıyna qanat qaq­tyrǵan da sol edi! Saryjurty – Sarnoqaı tórinen aqsuńqar balasyn Alataýdyń asqaryna samǵatyp ushyrǵan da sol edi! О́zegin órtegen bar oı-armany, kókeıtesti maqsat-múddesi, búkil poetıkalyq kredosy qa­sıetti óleń patshalyǵynyń shalqýyna ba­ǵyttaldy. Jáne bir uǵarymyz, Jumataı kez kelgen talantty aqynnyń halyq baılyǵy, el qazynasy ekendigin tereń sezindi. Az jazsa da saz jazdy. Basqaǵa ilesip, tekke aramter bolmaı, tek óz soqpaǵymen alǵa tartty. Ár kezekti óleńin bu jalǵanda sońǵy shýmaqtaryn tógip otyrǵandaı janyna ábden janyp baryp shyǵardy. Se­rippeli sadaqtyń qyldan esken aryn­dy adyrnasyndaı qýatty, omyraýly oılaryn kirpish qalaǵandaı qutty ornyna qondyra bildi. Sondyqtan da, “Poezııa” atty óleńindegi: Sen barsyń, bar bolsa eger jerde kúngeı, Kúngeıdiń gúlderiniń eńbegindeı. Barsyń sen! Senem saǵan fılıppındik Hıllerge arýlardyń sengenindeı. Kún keshken sózin uǵar elsiz de Abaı, Sol araı – shólsiz de araı, Kólsiz de araı. Aqyndar quryp ketsin... Biraq álem Bilmeımin kún keshedi Sensiz qalaı?! – degen toqtamyna qulaı berilesiz. Saǵyndym seni, aǵataı, túsimde kórdim, Qyzǵaldaqtardyń qaptaǵan ishinde kórdim. Ketetinińdi, ómirden ótetinińdi, Bilmeımin, buryn qalaısha túsinbegenmin. Bul júrekti shymyrlatar shuǵyla shý­maq­tarǵa qandaı da bir túsinikteme berý­diń ózi artyq. Sol kezde ǵoı aqyn Nesip­bek Aıtovtyń: “Jumataı, noıanyń túgili qoıanyń bolaıyn, tek jan­da­ryń­da júreıinshi” deıtini. Qanshama jastar Ju­mekeńe eliktep aqyn­­dyq jol­dy boıtumar qalady. Maraltaı aqyn balasynyń esimin Jumataı dep atasa, ózin ómirde birde bir ret kórmese de, qazaq jeriniń túk­pir-túkpirinde oǵan arnap tebirene óleń jazǵandar qan­shama?! Jumekeńniń jyr jınaq­tarynyń myńdaǵan oqyr­­­man­­dar­dyń qoınynan tasta­­maı­tyn syr­las kitaptaryna aınal­ǵandyǵy q-a-a-shan! Jumataı Jaqypbaev ne de­gen san qyrly talant deseńizshi! Aqyn, kúıshi, sýretshi, ánshi, ma­tematık, fılosof, kompozıtor, aýdarmashy, boksshy, termeshi, jyrshy, sýyrypsalma aqyn, tarıhshy... Qudaı-aý, munyń bári bir basyna qalaı ǵana syıyp turǵan! Tarıhshy demekshi, ol tarıhty bilýdi óz ultyńdy súıý dep uqty eń aldymen. Kóne zamandardan jetken qatpar-qatpar ǵıbratty áńgime-shejirelerdi kónekóz­derińizden de, tipti qaısybir kásibı tarıhshylaryńyzdan da artyq biletin. Aqyn shyǵarmalary kúrdeli. Sony da soqtaly tustary basym. Biraq, bul onyń kemshiligi emes, artyqshylyǵy. Osy rette Ahmet Baıtursynovtyń myna bir oılary kókeıimizge oralady: “... Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr ekendigi ras. Biraq, ol aýyrlyq Abaıdyń aıta almaǵandyǵynan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik.” Ǵajap! О́zgelerden erek týǵan aqynnyń bir artyqshylyǵy, bir baqyty da osyndaı kúrdeli oılarynda shyǵar! Alashtyń ardaqty perzenti, arly aqyny Jumataı Jaqypbaev shabyt aımalaǵan bir shaǵynda bylaı dep edi ǵoı: Arttyra bersin bilgenniń qadirin óleń, Álkeı aıtsa janynyń ámirimenen. Bogdyhan qyzyn beretin Úısinder keshe Elge tań iri ulanyn Táńiri degen! Dál osylaı degen-aq shyǵar! О́z basym qylaýdaı da kúmán keltir­meımin! Ámire ÁRIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. Taldyqorǵan.