– Elý jyldyq akterlik kásibińizde 100-den asa fılmge túsip, ár eldiń jıyrmadan artyq kınostýdııasynan shaqyrtý alypsyz. Qazaq akterleriniń ishinen KSRO Kınematografıster odaǵyna múshelikke qabyldanǵan sanaýlynyń birisiz. Sizdi tanymal etken «tıpaj» beıneńiz be?
– Elý jyldyq akterlik qyzmetimde «Mosfılm» men «Lenfılmnen» bastap, Dovjenko atyndaǵy kınostýdııa, Sverdlovsk, Rıga, Iаlta, «Belarýsfılm», «О́zbekfılm», «Tájikfılm», «Qyrǵyzfılm» sekildi keshegi keńestik elderdiń 13 stýdııasynda jáne AQSh, Japonııa, Italııa, Iran, Fransııa, Belgııa sekildi 9 alys sheteldiń kınostýdııalarynda fılmge túsippin. Alekseı German, Sergeı Shakýrov, Bolat Mansýrov, Vsevolod Shılovskıı, Alı Hamraev, Tólemýsh О́keev, Hodjakýlı Narlıev, Bahtıor Hýdoınazarov, Fedor Bondarchýk sekildi eń myqty rejısserlerdiń nazaryna ilikkenim tek meniń túrim men turpatymnyń tıpajdyǵyna ǵana baılanysty emes dep oılaımyn. Al qazir A.Sataev, R.Ábdirash, A.Uzabaev, N.Adambaı sekildi qazaqstandyq jas rejısserlermen jumys istep júrmin. Tanymaldylyq kilti tek tıpajdyqta emes, eger boıyńda talanttyń ushqyny bolmasa, tıpaj bolmaq túgili, Gerakl bolsań da, elden erekshe jaralǵan turpatyń saǵan tireý bola almaıdy. Tıpaj bol-bolma, talanttyń kilti myna júrekte, ishińdi ashyp, aqtara alsań ǵana akterdiń shyn qasıeti men sheberligi tanylmaq. Synshylar tarapynan rólderimniń kópshiligi ádil baǵasyn aldy, obraz jasaýdaǵy sheberlik syryn taldap kórsetti, bul meni sózsiz qanattandyrady.
– Júzden artyq fılmge tústińiz, biraq tanymaldylyq sizge qaı fılmnen keıin keldi?
– El esinde bolar, belgili rejısser Amangeldi Tájibaevtyń «Ohrana bastyǵy Qurymbaı» degen ǵajap fılmi bar. Bastyqtarmen ǵana aralasyp, ózin bolshevıkpin dep sanaıtyn, sol sebepti eki sóziniń birine «ponımaıysh», «tak yshto joldas qatyndar» degendi qosyp, halyqty «bizdiki» nemese «kontra» dep bóletin ur da jyq, syńar ezý Qurymbaıdyń aldyna salyp aıdap júretin Omar degen batyraǵy bar. Alpań-salpań, júrisi arbań-arbań, ebedeısizdeý qozǵalatyn ańǵal Omardyń róline rejısser meni birden tańdap alǵan edi. Qoı sııaqty jýas qazaqtyń ańǵal minezin, qorǵansyz halin, 1932-niń ashtyǵy men 37-niń qyzyl qyrǵyny osyndaı shash al dese bas alatyn, ákireńdegen áperbaqandardyń kesirinen bolǵanyn ájýamen astarlap jetkizetin osy fılmdegi Omardyń beınesi meni birden tanymal etti. Sol sol-aq eken, orys, tájik, ózbek, túrikmen, qyrǵyz kınostýdııalarynan birinen soń biri úzdiksiz shaqyrýlar kele bastady deısiz. Tipti bir aǵalarym sol kezdiń ózinde «saǵan shetelge ketý kerek» degen aqyl da aıtqan bolatyn. «Tek sóıleme, sózdiń de salmaǵy bolady» degendi osy aqyldan ańǵardym, ózim tyrashtanyp izdemesem de, sheteldiń rejısserleri meni ózderi taýyp alatyn boldy.
– Akterge shıraq, eti tiri bolmasa bolmaıdy ǵoı, al siz óte ańǵal, meıirban keıipkerlerdiń rólinde júresiz. Bul soqpaqqa qalaı túsken edińiz?
– Ákem 4 jasymda qaıtys bolyp, mektepke barýǵa da jaǵdaıym bolmaı, alǵash birinshi synypqa 9 jasymda bardym. Akter bolamyn dep oılamaq túgili ondaı sózdi ómiri estimegenmin de. Almatyǵa kelgendegi maqsatym Deneshynyqtyrý jáne sport ınstıtýtyna túsý bolatyn. Biraq jolym bolmady, alǵashqy emtıhannan-aq súrindim. Kóńil kúıim bolmaı, temekini qushyrlana soryp: «erteń endi aýylǵa qaıtamyn ǵoı, baryp bir otar qoı alyp, ákemniń aq taıaǵyn qolyma alamyn ǵoı» dep oılanyp turǵanymda, kenet kózim kóshe boıyndaǵy terekke japsyrylǵan jarnamaǵa túse ketti. Úıme-júıme bolyp jatqan eldiń janyna entelep kelip men de álgi qaǵazdaǵyny oqı bastadym. Oryssha jazylǵan habarlandyrýdan uqqanym, «Qyz Jibek» degen fılm túsirilgeli jatyr, soǵan «atqa otyra alatyn, uzyn boıly, shymyr, qaıratty jigitter kerek». Kún ystyqta jaıaý-jalpy, eki kún tabanymnan tozyp júrip «Qazaqfılmdi» áreń degende taptym. Saqal-murtym ósip ketken, ıyqtan asyp, belime túsken qalyń shashyma taraq tımegenine talaı kún bolǵan, eki jaýyrynym qaqpaqtaı, alpamsadaı denem el nazaryn aýdaratynyn baıqap turmyn. Kelgenimdi qaıteıin, orys tilin bilmegendikten kelgen sharýamdy aıta almaı taǵy eki kún júrdim. Ekinshi kúni ishke kirip bara jatqan bir qazaqtyń jigitiniń aldyn kes-kestep tura qaldym da, «Qyz Jibekke» kelgenimdi aıttym. Basyn ızegen kúıi ishke kirip ketkenine bes mınýt ótti me, ótpedi me, «gde etot gıgant?» dep arǵy jaqtan orystildi bireý maǵan qaraı sóılep kele jatty. Kınodaǵy jińishke jol, alǵashqy qadam osylaısha «Qyz Jibektiń» ózinen bastaý aldy. Marqum Qudaıbergen Sultanbaev ta «Qyz Jibekke» túsip júrgen edi, ekeýmiz Qapshaǵaıdyń jaǵasyna tigilgen qazaq úıdiń ishinde qatar jatamyz, jaqyn dos bolyp kettik. Qol bosaǵan sátterde onyń qaǵazǵa, kitapqa úńilip, kúbirlep bir nárselerdi jattap júretinin baıqaımyn. Ońashalanǵan sáttiń birinde «bul ne?» dep syr tartyp edim, «keler jyly akterlik mamandyqqa tapsyramyn, soǵan daıyndalyp júrmin», dedi. «Men de baq synap kórsem qaıtedi?» dedim Qudaıbergenge. «Árıne tapsyryp kór» dedi de, ol maǵan «Abaı jolyndaǵy» Qodardyń monologin taýyp berdi. Osylaısha meniń KSRO halyq ártisi H.Bókeevanyń klasyna qabyldanyp, qyzyq ta qıyn akterlik jolymnyń bastalýyna Qudaıbergenniń de septigi tıip edi.
– Siz rejısserlik fakýltetti bitire tura nege rejısser bolmadyńyz?
– Rejısserlikten buryn 1974 jyly VGIK-tiń akterlik fakýltetin bitirdim. Máskeýdegi Búkilodaqtyq kınematografııa ınstıtýtyna túsýimniń ózi bir hıkaıa. Qudaıbergenniń septigi, Hadısha apaıdyń «teatrǵa batyrlar men handardyń rólin oınaýǵa Dımash sekildi akterler kerek» dep tikeleı janashyrlyq tanytýymen túsken konservatorııanyń teatr fakýltetimen bir sebepterge baılanysty kóp uzamaı qoshtasýǵa týra keldi. Keler jyldyń kókteminde Máskeýden VGIK-ke qabyldaý úshin arnaıy kelgen komıssııanyń aldynda turyp orys tilinde jattaǵan mysal, mátinderimizdi sýdyratyp aıtyp, synaq tapsyrdyq. Nátıjesinde biraz qyz ben jigit qabyldandy, al meniń famılııamnyń tusyna badyraıtyp turyp suraq belgisin qoıypty. Myń bolǵyr Sháken aǵamnyń orystyń aldyndaǵy bedeli kúshti edi ǵoı. «VGIK-te qazaq jastaryn kóbirek oqytý kerek» dep anaý-mynaýdy bosaǵasynan attatpaıtyn beldi oqý ornynan oıyp turyp 15 oryn alǵan eken. Bul az bolsa, «osy jibergen jastar Máskeýden oqýyn bitirip kelgenshe Almatydaǵy baspanasy daıyn bolyp tursyn» dep Ortalyq Komıtettiń birinshi basshysyna kirip, týra «Qazaqfılmniń» jelke tusynan akterlerge arnap bes qabatty úı qurylysyn bastatty. Ne kerek, komıssııanyń ne isterin bilmeı ári-sári bolyp otyrǵan túrin baıqaǵan Sh.Aımanov: «Orys tilin bilmeıdi degenderińiz sebep emes, jetim ósken bala ǵoı, orta tabylsa, tez-aq úırenip ketedi. Batyrlardyń rólin oınaýǵa osy tıptes akter bizdiń kınomyz úshin asa qajet» degen ýáj aıtty. Sháken aǵa aıtty ma, ol – zań. Sóıtip men VGIK-ke oqýǵa túsip kettim. Máskeýge attanatyn kezde Sháken aǵa barlyǵymyzdy jınap alyp: «oqýdy zeıin qoıyp durystap oqyńdar, bizdiń kınomyz áli jas, damytatyn, ósiretin sendersińder, joldaryń bolsyn!» dep aqylyn aıtyp, shyǵaryp saldy. Al rejısserlik – meniń ekinshi mamandyǵym. 1991 jyldary toqyraý bastalyp, daǵdarystan el eseńgirep, kınostýdııa «áne jabylady, mine jabylady» dep turǵan kezde rejısserlikti támamdadym. Kıno túsirgendi aıtasyń, elde qarjy joq. Biraq basqa eldiń kınostýdııalarynan shaqyrýlar kelip jatty. Toqtamaı kınoǵa túse berdim. Rejısserlikti bitire turyp kıno túsirmegen jalǵyz men emes, menimen birge oqyǵan Pankratov-Chernyı da akter bolyp ketti. О́kinishten ne paıda, zaman solaı boldy.
– Sh.Aımanov nege sizdi óz kınolaryna túsýge shaqyrmady?
– «Sháken aǵa tiri bolǵanda sózsiz meni shaqyrar edi» dep júz paıyz senimmen aıta alamyn. Átteń, úlgermedi. Kabınetine shaqyryp Máskeýge aq jol tilep attandyryp salatyn kúni aǵamyzben qoshtasyp, esikke bettep bara jatqanymyz sol edi, sońymyzdan estilgen «Áı, bala» degen daýysqa jalt qaraǵan edik, Sháken aǵa suq saýsaǵyn shoshaıtyp maǵan qarap tur eken. «Sen qala turshy» dedi. Irkilip qaldym. Ústeliniń ústindegi telefonnyń qulaǵyn burady da, áldekimge: «Záke, maǵan kelip ketińizshi», dedi. «Zákesi» «Atamannyń aqyry» kartınasynyń dırektory eken. Meni tanystyrdy da: «Záke, bul bala Máskeýge oqýǵa ketip barady. Jetim ósken bala eken. Erteń bul balany men «Atamannyń aqyryna» bir epızodqa túsirip alyp qalamyn. Siz osy jaǵyn retteńizshi», dep maǵan túsiniksizdeý bir áńgimeniń shetin shyǵardy. Ne kerek, «Atamannyń aqyrynda» áldekimdi óltirip kete me, órtep kete me, sol qandyqoldy izdep: «mynaý ma, álde mynaý ma edi?» dep birneshe adamdy qaz-qatar turǵyzyp qoıyp betine sham túsirip úńilip qaraıtyn kadr bar. Solardyń ishinde men de turamyn. Senesiz be, sol eki-úsh sekýndtyq epızod úshin álgi Zákeń erteńinde qyp-qyzyl on somdyq «chervonestiń» jıyrmasyn, tup-týra 200 rýbldi sanap turyp qolyma ustatty. Meniń júregim toqtap qala jazdady. Sháken aǵamnyń osy jaqsylyǵyn esime alsam, áli kúnge kózime jas kelip, kóńilim bosaıdy. Meniń jolyma sol aqshany berý úshin ǵana «zańǵa qaıshy bolmasyn» degen nıetimen túkke tatymaıtyn bolmashy epızodqa túsirdi. Qarapaıymdylyǵy sondaı, qarasha aıynyń sońynda qysqy sessııa bastalar kezde Kamal Smaıylov, Qanymbek Qasymbekov jáne Sháken aǵa úsheýi «halderińdi bileıik dep keldik» dep biz turyp jatqan jataqhanaǵa izdep kelip tur. Úsheýi bólmemizge bas suǵyp, jylan jalaǵandaı dastarqanymyzdy tátti-dámdimen toltyryp, bizben birge áńgime soǵyp talaı ýaqyt otyrdy. «Atamannyń aqyry» fılminiń túsirilimi aıaqtalyp, Máskeýdegi «Goskınonyń» eń joǵary komıssııasyna tapsyrýǵa kelgen beti eken. Eki kúnnen keıin qabaǵy salbyraǵan Babochkın aýdıtorııaǵa kelip, bizge kóńil aıtty. Sháken aǵany kólik qaǵyp ketip, jol apatynan qaıtys bolǵanyn estidik. О́zi zor úmit artyp, úkilep attandyrǵan bir top qazaq stýdentteri sabaǵymyzdy tastap, ákemizdeı qamqor bolǵan aıaýly adamnyń múrdesin morgten óz qolymyzben alyp shyǵyp, Almatyǵa attandyrdyq...
– Siz týraly málimet qarastyryp kórgen edim, ataqty Borıs Babochkınniń sheberhanasynan shyńdalǵanyńyzdy bilip, qaıran qaldym. Dańqty Chapaevtyń beınesin óshpesteı etip tańbalap bergen osy Babochkın emes pe edi? KSRO halyq ártisi, Sosıalıstik Eńbek Eri, Stalındik syılyqtyń eki márte, KSRO Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, áıgili ustazyńyz týraly áńgimeleseńiz de artyqtyq etpeıdi.
– Odan da qyzyq málimet aıtaıyn. Soǵys kezinde «Mosfılm» Almatyǵa evakýasııalanyp, Eızenshteınder «Ivan Groznyıyn» Alataý bókterinde túsirip júrgende, Borıs Babochkın bizdiń Jarkentte turǵan eken. Maǵan oqý ońaı bolmady. Rejısseri bar, ssenarıısteri bar, operator, akterleri, synshylary bar, bárin bir aýdıtorııaǵa jınap, «Álem kınosynyń tarıhy», «KPSS tarıhy», «Keńes kınosy» degen pánderdi birge oqytqan kezdegi meniń qınalǵanymdy jan balasynyń basyna bermesin. Burshaq-burshaq bolyp aqqan terden búkil denem shylqyldap ketetin. Bári tildiń kesiri. Talaı ret tastap ketpek te boldym. Biraq sońǵy ret tas-túıin jınalyp, shabadanymdy kóterip esikten shyǵa berip, anam men aǵamnyń bir qoıyn soıyp, aǵaıyn-týysty, búkil aýyl-aımaqty shaqyryp, bata bergizgenin oılaǵanda, janym yshqynyp ketti. «Joq, Dımash, qalaı da oqýyń kerek! Qaıtseń de sońyna deıin jetip oqýyń kerek!» Sodan bastap búkil oqýlyqtardy jattap alatyn boldym, namysqa tyrysyp júrip orys tilin úırendim, ekinshi kýrstan bastap joǵary shákirtaqy aldym, al úshinshi kýrsta kýrs starostasy boldym. Meniń ózimdi-ózim qamshylap, jetilýime ustazym B.Babochkınniń yqpaly zor boldy. Besinshi kýrsty bitiretin jyly dıplomdyq jumysqa daıyndaǵan Shekspırdiń «Otellosynda» ol maǵan Otellonyń jáne N.Gogoldiń «Revızoryndaǵy» gorodnıchıdiń rólin berdi. Ákem sııaqty jaqyn bolyp ketkeni sonshalyq, men oǵan syrymdy aıtamyn, al ol maǵan qandaı da bir jeke sharýalaryn senip tapsyra beretin. Tipti meniń birinshi nekedegi áıelimmen úılenýime de Babochkın sebepker bolǵan. Ustazym biz ınstıtýtty bitiretin jyly stýdentterdi qabyldaıtyn komıssııasyndaǵy jumysyn maǵan tapsyryp, áldeqandaı tirligimen qalaǵa shyǵyp ketken edi. Sol eki aralyqta shashy tobyǵyna túsken sulý tatar qyzy qujattaryn qushaqtap kele qalmasy bar ma? Birden unatyp qaldym. Uzyn sózdiń qysqasy, Babochkınge: «myna qyzdy qalaı da oqýdan qulatyńyz» dedim. Ol aıtqanymdy oryndady. Sóıtip tatar qyzdy jetektep Qazaqstanǵa qaıttym.
– «Massovkanyń maıtalmany», «epızodtyń koroli» dep jatamyz, siz kileń ekinshi plandaǵy rólderde júrdińiz. Basty rólderde oınaı almaýyńyzdyń sebebi ne?
– Bir máseleni bilgen durys. Basty ról kóp jaǵdaıda naqty bir akterge arnalyp jazylady. Sol akterdiń túrin, minezin, talantyn, múmkindigin bárin esepke ala otyryp, dittelip otyryp jazylady. Mysaly, Oljas Súleımenov «Adamdy qabyl alyńyzdar!» fılminiń ssenarııin maǵan arnap jazdy. Áıtpese, keshirińiz, eki metr boıymmen kez kelgen rólge kele bermeımin. Kınoda «faktýra» degen másele birinshi kezekte turady. Jalpy, ózim de 40 jasyma deıin kóp nárseni ýystan shyǵaryp aldym. Ol ýaqytta kıno tek orys tilinde túsiriledi, kınosynaq ta oryssha jasalatyn. Taǵy da sol tildiń kesirinen qaǵajý kórdim. Kınodaǵy eń negizgi súıikti rólderimniń bári de tek 40 jastan keıin buıyra bastady.
– Aıyp etpeńiz, osy ýaqytqa deıin esimińizdiń Adam ekenine esh kúmán keltirmegen edik, Dımash ekenińizdi keıinirek bildik. Sizdi «Adam» dese, renjimeısiz be?
– Meni Adam deıtin jalǵyz siz ǵana emes. Jylyna kem degende 7-8 telearna, gazet jýrnalısteri telefon shalyp, suhbat alýǵa, baǵdarlamaǵa túsýge shaqyrady. Shyryldaǵan qońyraýdy kótersem: «Allo, Adam aǵa», deıdi. Men eshqashan ózime-ózim jarnama jasamaǵan adam ekenmin. «Samozvanesterdi» múlde unatpaımyn. Suhbatty da óte sırek berippin, al tıtrge «Dımash Akımov» dep jazylyp, telearnadan saırap otyratyndaı baǵdarlamalarǵa qatysýdan o bastan at-tonymdy alyp qashamyn. Sondyqtan bolar, «Adamdy qabyl alyńyzdar!» fılmindegi rólim úshin kórermenim meni Adam atandyryp jiberipti. Tipti osy kúnge deıin kóshede kezdeısoq jolyǵysyp qalatyn beıtanys jandardyń ózi: «O-o-o, Adam!» deıdi. Ondaıda dereý: «Men Adam emespin» deımin qaljyńdap. Shynynda da, ról qudireti degen osy ǵoı. Obraz jasap, kórermenimniń kóńilinen máńgilik oryn alyp jatsam, akter úshin budan asqan qýanysh bola ma?! Mine, búgin jasym jetpiske kelip otyrsa da, jan-jaqtan túsetin shaqyrtýlardan qolym bir kún bosaǵan emes.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
