Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
Bul maqalada biz týrızmdi damytý úshin mindetti túrde qajet etiletin jaılardy – salany sýbsıdııalaýdy sheshý, qomaqty ınvestısııa quıý, tıisti salyqtyq jeńildikter engizý, týrızm ınfraqurylymyn jasaý, týrıstik nysandarǵa aparatyn joldardy jóndeý, jergilikti atqarýshy organdar úshin týrızm boıynsha tıisti nysanaly ındıkatorlardy ornyqtyrý, jolaýshy bıletteriniń, qonaqúılerdiń baǵasyn tómendetý múmkindigin qarastyrý, bilikti mamandar daıyndaý, servısti jaqsartý, baılanysty jolǵa qoıý, týrızm jarnamasyn jetildirý... sııaqty qaptaǵan máselelerdi qozǵamaq emespiz. Olar qazir Úkimet jasap jatqan Qazaqstan Respýblıkasynda syrttan kelý jáne ishki týrızmdi damytýdyń 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynda qamtylaryna, ol baǵdarlama qabyldanǵan soń naqty is bastalaryna senim artamyz.
«Qushaǵyń jetpeıtindi qushaqtaı almaısyń». Sondyqtan máseleniń bir ǵana qyryna toqtalýǵa týra keledi. Máseleniń ol qyry – ishki týrızm.
Álemniń qaı eline barsańyz da negizgi týrıstik nysandardy tamashalaýshylardyń deni sol eldiń óz azamattary ekenin kóresiz. Qaı eldiń adamdary da álemdi tamashalaýdy aldymen óz elin aralaýdan bastaıdy. Elimizde ishki týrızmdi damytýda ilgerileýshilik baıqalmaıdy emes, baıqalady. Mysaly, 2017 jyly óz azamattarymyzdyń eldi aralaýy 2016 jylmen salystyrǵanda 19,74 prosentke artyp, týrıstik nysandarǵa barý sany 5,6 mıllıonǵa jetken. Árıne, bul bárinen buryn bizde ótken jyly tamasha uıymdastyrylǵan EKSPO-2017 kórmesiniń ıgi yqpaly. Kórme kúnderinde halqymyzdyń eldiń qıyr-qıyrynan Astanaǵa qalaı aǵylǵany áli kúnge kóz aldymyzda. Sondyqtan 2016 jyl men 2017 jyldyń arasyndaǵy eleýli aıyrmashylyqty eldegi týrızm salasynyń bólekshe bulqynysyndaı baǵalaı salý máseleniń baıybyna barmaý bolyp shyqpaq. EKSPO demekshi, Úkimet saǵatynyń qarsańynda bizge jetken taǵy bir jaqsy jańalyq – Astananyń 2019 jyly Qala týrızmi boıynsha jahandyq sammıtti ótkizý quqyn jeńip alýy da sol kórmeniń jańǵyryǵy ekendigi talassyz. Bul jaıynda Qala týrızmi boıynsha Seýl qalasynda ótken VII jahandyq sammıtte jarııa etildi. Oǵan 57 elden qatysqan myńnan astam adamnyń daýys berýi barysynda elordamyzdyń Búkilálemdik týrıstik uıymnyń barlyq talaptaryna jaýap beredi dep tanylǵany, sóıtip mundaı sammıtti buryn ótkizgen, týrızm jónindegi tájirıbesi baı Ystanbul, Máskeý, Barselona, Marrakesh, Lýksor, Kýala-Lýmpýr, Seýl sııaqty qalalardyń qataryna qosylǵany qýanarlyq jaı. Munyń ózi Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń el týrızminiń máselelerine turaqty, al keıingi jyldar ishinde erekshe kóńil bólýiniń arqasy. Elbasymyzdyń bıylǵy jazdyń ózinde Alakólde, Býrabaıda, Aqtaýda arnaıy bolyp, keńester ótkizýi, naqty tapsyrmalar berýi bul iske bólekshe serpilis qosyp otyr. Týrızmdi damytý boıynsha aldymyzǵa 2023 jylǵa deıin salanyń eldiń ishki jalpy ónimindegi alar úlesin 8 prosentke jetkizý mindeti qoıyldy. Qazirgi tańda týrızmniń IJО́-degi úlesi nebári 1 prosent ekenin eskersek, munyń qandaılyq qıyn meje ekenin kóremiz. Bul iste týrızmdi damytýdyń ishki resýrstaryn iske qosýdyń mańyzy erekshe.
Týrızmniń IJО́-degi úlesi 1 prosent deýin dedik-aý. Biraq osy resmı málimettiń kúmán týǵyzatyn tustary da baıqalatyndaı. Salanyń statıstıkasyn júrgizýde kemshilikter bar dep shamalaımyz. Naqty mysal keltireıik. Úkimet saǵatyn daıyndaıtyn jumys tobynyń jetekshisi bola júrip, biz mynandaı jaıdy anyqtadyq. О́tken, 2017 jyly elimizde 13,3 mıllıon adam týrıstik qyzmetti paıdalanýshy retinde tirkelgen eken. Solardyń ornalasqan oryndarynda tirkelgenderi 5,3 mıllıon adam. Qalǵan 8 mıllıondaı adamdy qonaqúılerdegi tizimnen taba almaısyz. Ras, Internettegi habarlandyrýlar boıynsha jeke páterler taýyp, ornalasatyn týrıster de bolady, olar – tómen baǵany izdeıtinder. Sonda da jeke páterde turǵan týrısterdiń sany bir jylda 8 mıllıondaı adamǵa jetedi degenge sene qoıý qıyn. Bul arada qonaqúı bıznesiniń kóleńkeli tustary kólbeńdeıtindeı kórinedi.
Ishki týrızmde ózimizdiń halyqtyq qymbat qasıetterimizdiń, darqan dástúrlerimizdiń múmkindikteri tolyq esepke alynyp otyrmaǵan sııaqty. Sonyń biri – aǵaıynnyń, týysqannyń, dos-jarandardyń aralas-quralastyǵy, alys-berisi, barys-kelisi. Jumysymyz júrip, turmysymyz túzelgeli beri qazaqtyń toıy da kóbeıip, sol toılarǵa alys-jaqynnan qonaq shaqyrý qalypty jaıǵa aınalyp barady. Qudalyqqa sonaý Atyraýdan Altaıǵa jıyrmashaqty adamnyń attanýyna da tym tańdanyp jatpaımyz qazir. Osy arada qarapaıym jaılardy eske salýǵa týra keledi. Negizinde «týr» degen sóz bir jerge baryp-qaıtýdy ǵana bildiredi. «Týrızm» dep adamnyń kúndelikti turatyn ornynan basqa jerge barýyn aıtady. Anyqtama tilimen jazar bolsaq, «Izmenenıe mesta: peremeshenıe v mesto, nahodıasheesıa za predelamı ejednevnoı sredy obıtanııa». Qazaqtyń ulan-ǵaıyr dalasynda arly-berli aǵylyp júrgen aǵaıynnyń bárinde de belgili bir dárejede týrıstik sıpat bar. Olar ishki týrıster: jolǵa shyǵady, ushaqqa, poıyzǵa, avtobýsqa bılet alady, qonaqúıge ornalasady, ashanalarda, kafe, restorandarda tamaqtanady, barǵan jerinen bazarlyq alyp qaıtady, el kórip, jer kórip, óziniń janyn baıytady. Shyn máninde bul kádimgi kaýchsıorfıngtiń (gostevoı týrızm) dál ózi. Biraq, qazirshe osy júristerden servıske, kólik logıstıkasyna túsimder, olardan tólenip jatqan salyqtar týrızmniń esep-qısabynda atymen qamtylyp otyrǵan joq. Bul da oılanatyn jaı. Árıne, qydyrǵannyń bárin týrızmge jatqyza berýge bolmaıtyny ras. Biraq, sol júristerinde adamdar tek qonaqtyqpen shektelmeı, óńirdegi tarıhı-mádenı muramen tanyssa, tabıǵat eskertkishterin kórse, nege olardyń týrızmge atymen qatysy joq dep qaralýǵa tıis? Jalpy, kaýchsıorfıngtiń múmkindigi mol. Kózin taýyp uıymdastyra bilsek, ol aýyldyq jerdegi aǵaıynnyń qosymsha tabys kózine aınalar edi. Qala turǵyndaryna óz úılerinen oryn berip demaldyrý, kólik jeter jerdegi tabıǵatty tamashalatý, eskertkishterdi kórsetý arqyly eki jaq ta paıda tabady. Úı ıesiniń oljasy belgili. Qonaqtyń da óz oljasy ózinde. Taza aýada júrip, taza tamaq iship, densaýlyǵyn túzeýi bir olja bolsa, qalada qazaqsha sóılete almaı júrgen balalaryn tildik ortaǵa salyp jiberip, ana tiline beıimdeýi, boıyna qazaqy tárbıe, qazaqy minez sińirýi bir olja. Aınalyp kelgende ult utysqa shyǵady.
Árıne osy aıtylǵannan qonaqtyq týrızm ishki týrızmniń basty bir kózi eken degen túsinik týmaýǵa tıis. Qonaqtyq týrızm onyń shaǵyn bóligi ǵana bola alady. Sózdiń reti kelip turǵanda mynandaı bir oıymyzdy da ortaǵa sala keteıik. Qazaq – baýyrmal halyq. Aǵaıynshylmyz, týysqanshylmyz. Aralas-quralastyǵymyz basqalardan áli de anaǵurlym artyq. Biraq bizdiń salt-sanamyzǵa da synaq salatyn sátter kóbeıińkirep barady. Myna zyryldaǵan zamanda baıaǵydaı aǵaıyndy ańsaǵanda atqa qonyp, alysqa attanyp júre beretin múmkindik joǵy ras, sóıtse de jańaǵy aıtqan alys-beris, barys-kelistiń bári derlik negizinen eki jaǵdaıda – torqaly toı men topyraqty ólimde bolýǵa aınalyp turǵanyn nesine jasyraıyq. Naǵyz baýyrmaldylyq, shyn syılastyq bir-birińdi uzaq kórmeı ketseń izdep turatyn, saǵynatyn kóńilden, soqtaldaı sebep tappaı-aq tabysýdan tanylýǵa tıis. Sondyqtan aǵaıyn-týǵannyń, qudalardyń, dos-jarannyń jıi-jıi shaqyrysýy, bir-biriniń elin, jerin kórýge qumar bolýy, qadirli qonaqty barǵan betinen qaıtqansha astatók dastarqannan, shashtatók toıdan bas kótertpeı qoımaı, qoldan kelgeninshe, shama jetkeninshe týǵan ólkeniń tamasha tabıǵatymen, taǵylymdy tarıhymen tanystyrýǵa umtylý birte-birte boıymyzǵa sińe berse deımiz. Meıli, týrızmge tikeleı jatqyzylmasa da munyń ózi bizdiń ómir saltymyzǵa birte-birte áser etpeı qoımaıtyny anyq.
Ishki týrızmdi damytýdyń bir joly, kóp qarjyny qajet etpeıtin, senimdi joly – jalpy týrızm týraly qalyń jurtshylyqta qalyptasqan túsinikti túzetý. Týrızmdi tek shetke shyǵý dep, týrısterdi tek shetten kelgender dep qaraıtyn qarapaıym, naqty aıtsaq – qarabaıyr uǵymdy ózgerte alsaq ta biz talaı nársege qol jetkizer edik. Bizde tipti «Týrıst bolǵan nemdi alǵan?» dep oılaıtyndar tabylsa da tańdanýdyń jóni joq. Ejelden eńsemizdi ezip kele jatqan enjarlyqty eńsere bilsek, el kórýge, jer kórýge degen qushtarlyqty oıata alsaq, ishki týrızmdi kóbeıtýdiń kilti tabylyp ketýi ábden múmkin. Amal ne, jaǵdaıy kelmeıtinderdiń jóni basqa, qarjylyq múmkindigi bolyp turǵandardyń da týǵan eliniń qıyr-qıyryn qyzyqtaýǵa moıyny jar bere bermeıtini bar.
Bizdegi tolyp jatqan týrfırmanyń bar arman-ańsary – azamattarymyzdy amalyn taýyp alys elderge asyryp jiberý. Onda ne bolyp, ne qoıatynyn oılap basy qatpaıdy, eshqandaı shyǵyny shyqpaıdy, o jaqpen habarlasyp, bu jaqtan adam taýyp berse boldy, arasyndaǵy aıyrma aqshanyń arqasynda alshańdap júre beredi. Bul jerdegi túıin qazaqstandyqtardyń tapqan-taıanǵanyn shet elderge tastap kelip júrgeninde ǵana emes. Aǵaıyndarymyzdyń birazy sol elderge keıde barý úshin, basqalardan qalmaý úshin baratynynda, «onda biz de bolǵanbyz» deý úshin de baratynynda ǵana emes.
Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy – qatpar-qatparly tereń týyndy. Osy biregeı baǵdarlama aıasyndaǵy tapsyrma boıynsha Qazaqstannyń qasıetti jerleriniń geografııasy jasaldy. Sondaǵy erekshe baǵalanatyn tabıǵı mura eskertkishteri, arheologııalyq eskertkishter jáne orta ǵasyrlyq qalalyq ortalyqtar, dinı jáne ǵıbadat oryndary, tarıhı tulǵalarǵa qatysty qasıetti oryndar, saıası, tarıhı oqıǵalarǵa qatysty qasıetti oryndar qadirin bilgen adamǵa ǵajaıyp baılyq. Qazyǵurt taýy, Áýlıetaý, Bektaý ata taýy, Jylaǵan ata bulaǵy, Aqmeshit úńgiri, Qońyr Áýlıe úńgiri, Muztaý, Han Táńiri, Otpan taý, Sharyn shatqaly, Jamanshyń krateri, Tamshybulaq sııaqty tabıǵı mura eskertkishteri, Torǵaı geoglıfteri, Tańbaly tas, Botaı qonysy, Otyrar, Taraz, Aqyrtas, Saraıshyq, Saýran sııaqty arheologııalyq eskertkishter, Qorqyt Ata kesheni, Begim ana munarasy, Áziret Sultan kesheni, Beket ata meshiti, Joshy han kesenesi, Alasha han kesenesi, Jarkent meshiti sııaqty dinı oryndar, arǵy-bergidegi tarıhymyzda jarqyn izin qaldyrǵan ulylarǵa qatysty qasıetti jerler, basqa da sanap shyǵyp bite almaıtyn asyldarymyz halqymyzdyń ul-qyzynyń kórýine, qyzyqtaýyna, baǵalaýyna, maqtan tutýyna ábden laıyqty. Tek barýǵa ýaqyt tabý kerek, óz elińdi tanyp-bilýge degen ynta-yqylas kerek. Jergilikti oryndar halyqtyń sol oryndardy tamashalaýyna tıisti jaǵdaı jasaýǵa tıisti.
Elimizdiń tabıǵaty qandaı ǵajaıyp! Jer bederi tipti bólekshe. Qazaq jerinde muhıttan basqanyń bári bar. Bir ózinen álemniń tabıǵat landshaftynyń bári tabylady. Segiz myń metrlik shyń da bizde, muhıt deńgeıinen tómen qııa da bizde, shalqyǵan kól de bizde, týsyraǵan shól de bizde, asqaqtaǵan taý da bizde, jaıqalǵan baý da bizde, betpaq dala da bizde, kórikti qala da bizde, bári bizde! Qazaq jerinde klımattyń barlyq túri bar. Jazy – jaz. Kúzi – kúz. Qysy – qys. Kóktemi – kóktem. Ár maýsymy ózinshe ádemi. Qyzylordanyń qaınaǵan kúniniń óz qyzyǵy bar, Arqanyń arqyraǵan aq boranynyń óz qyzyǵy bar. Bári ózińniń týǵan jerińniń tabıǵaty. Osyndaǵy eskertkishterdiń bárin bizdiń ata-babalarymyz turǵyzǵan. Árqaısysynda qoldarynyń tańbasy bar. Alaıda, bizdiń aǵaıyn olardy kórýge asyǵa qoımaıdy. Aqyr aıaǵy Almatyda turyp Shymbulaqqa bir shyǵyp qaıtýǵa ýaqyt tappaıtyn sharýabastyǵymyzǵa ne aıtarsyz? Sondaımyz. Bizdiń qazaq qazirshe tabıǵatty tamashalaýǵa boı úıretpeı-aq keledi. Ań-qustyń qyzyǵyn da, balyqtyń qyzyǵyn da, sańyraýqulaqtyń qyzyǵyn da, jemis-jıdektiń qyzyǵyn da, taýǵa shyǵýdyń qyzyǵyn da, shańǵy tebýdiń qyzyǵyn da kórip jatqan ózimizdiń basqa aǵaıyndar. Jaqsy ádetten úırenýge asyǵar emespiz.
Elbasymyzdyń óziniń bastamashylyǵymen júzege asyrylǵan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda qazaq jeriniń nebir tamasha eskertkishteri jańartyldy, jóndeldi, amal ne, olarǵa barar joldy, basqa jerdegiler bylaı tursyn, sol óńirlerdegi jurtshylyqtyń ózi bile qoımaıdy. Osydan keıin syrtqy týrızmniń joly ashylmaı jatqanyna qalaı tańdanarsyz?! О́zimiz kórmeıtindi ózgeler kórer deýdiń, ózimiz barmaıtynǵa ózgeler barar deýdiń jóni bar ma? Joq. Sondyqtan aldymen ishki týrızmdi jandandyrý arqyly ǵana syrtqy týrızmge qozǵaý sala alamyz. Aty barda jelip júrip jer tanıtyn qazaqy qalypty jańa zamanda el aralaýǵa, jer qyzyqtaýǵa qumarlyqqa ulastyrýǵa umtylý jón. Ol úshin týrızmniń qadir-qasıetin jyldar boıy jalyqpaı jazyp, jarqyrata kórsetip, jalaýlata jarnamalaıtyn júıeli jumys kerek.
Otanshyldyq degen Otanyńdy bilýden bastalady, al bilý degen kórýden bastalady. «Adamnyń meıiri eki kózinde» deıdi qazaq. «Jaqsy kórý» degen sóz teginnen tegin shyqpaǵan. Kórgen nárseńdi ǵana jaqsy bile alasyń, jaqsy bilgen nárseńdi ǵana jaqsy kóre alasyń. «Myń estigennen bir kórgen artyq» – dál osy týrızmge buryp aıtýǵa bolatyn sóz. Sondyqtan jergilikti atqarý organdary, eń aldymen ákimdikter, ishki týrızmdi damytýǵa qazynaǵa qomaqty qarjy túsiretin tabysty sala, bolashaǵy mol baǵyt retinde ǵana emes, Elbasymyzdyń rýhanı jańǵyrý jónindegi tapsyrmasyn naqty júzege asyrýdyń tetigi retinde de qarasa degen tilegimizdi jetkizdik Úkimet saǵatynda sóılegen sózimizde. Astana, Almaty, Shymkent qalalarynyń, oblystardyń ákimderiniń reıtıngin anyqtaıtyn ólshemder qataryna týrızmdi damytý jónindegi jumys kórsetkishteri qosylsa, munyń ózi osy isti jandandyrýdyń bir tetigine aınalyp, týrızmnen túsetin tabysty kóbeıtý úshin jaýapkershilikti arttyrýǵa septeser edi. Árıne, bul arada ár óńirdiń týrıstik múmkindigi naqty saralanyp qaralǵany oryndy bolady.
Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń óz maqalasynda: «Ishki jáne syrtqy mádenı týrızm halqymyzdyń qasterli muralaryna súıenýge tıis» dep atap aıtqanyn taǵy eske salǵymyz keledi. Halyq murasy – otanshyldyqtyń bastaý-bulaǵy. Biz halyqtyń sanasyna jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Uly dalamyzdyń ul-qyzynyń týǵan jerdi qadirleýi, qasterleýi, eldiń barlyq óńirlerin birdeı bilýi, ár jerdiń jádigerlikterin janyna jaqyn tutyp ósýi ult birligin bekite túsetinin esten eki eli shyǵarmaǵanymyz jón.
Saýytbek ABDRAHMANOV,
Májilis depýtaty
