Biz shaǵyn shaharda, qolarbada otyryp-aq álemniń myqtymyn degen sýretshileri, ónertanýshylary men synshylaryn ónerimen tańdaı qaqtyrǵan daryn ıesiniń búgingi jaǵdaıy, janyn jaralaǵan janaıqaıy týraly sóz qozǵaýdy jón kórdik.
Álem áspettegen ónerpaz elimizde nege elenbeı otyr?
«Qarnymnyń ashqanyna emes, qadirimniń qashqanyna jylaımyn» demekshi, óz týyndylaryn aǵashqa bederlep oıyp salýmen erekshelenetin sýretshi mańdaı termen dúnıege ákelgen eńbekterin árkimniń qalaı bolsa solaı paıdalanyp, avtordy adam qurly kórmeıtinine qapalanady.
Sonymen, 2009 jyly Máskeýde ótken «Bitimger» («Mırotvores») búkilálemdik Alıansynda halyqaralyq úılestirý keńesiniń sheshimimen beıbitshilik ıdeıasy jáne álemdik mádenıettiń damýyna qosqan úlesi úshin «Daryn jáne qabilet» kúmis medalimen marapattalǵan (2006 jyly taǵaıyndalǵan bul halyqaralyq syılyq 10 jyl kóleminde Kerı-Hıroıýkı Tagava, Valerıı Zolotýhın, Kventın Tarantıno, Mıshel Rodrıges, Rımma Markova, Ejı Shtýr, Erık Roberts, Iýrıı Iаkovlev, Edrıan Pol, Anatolıı Kýznesov, Maıkl Medsen, Sergeı Nıkonenko, Maıkl Dýglas, Dmıtrıı Mıller, Vladımır Etýsh, Lıdııa Fedoseeva-Shýkshına, Alla Demıdova, Maıkl Iork, Lıýdmıla Kasatkına, Iýrıı Solomın, Aleksandr Pankratov-Chernyı sekildi esimi álemge tanymal tulǵalarǵa tabystalǵan) tuńǵysh qazaqstandyq, esimi álemdik dárejedegi sýretshilerdiń reestrine engen
Qalıbek Aınajarovtyń dúnıelerin durys baǵalamaı, avtorlyq quqyǵyn aıaqqa taptaǵandar kim? Ret-retimen baıandaıyq. Qylqalam sheberiniń «Batyrlar aıqasy» degen týyndysy jazýshy Ákim Ysqaqtyń qurastyrýymen Astana qalasynda jaryq kórgen «Aqsaýytty Aqtamberdi» atty kitabynyń muqabasyna berilgenimen, sýret avtorynyń kim ekendigi kórsetilmepti. «Sýrette qazaq batyrynyń jońǵar batyryn túırep jatqany beınelengen. Bul - Máskeýdegi «Bitimger» halyqaralyq syılyǵyna usynǵan sýretim. Onyń avtory men ekendigimdi dáleldeýdiń qajeti joq shyǵar», - deıdi ol. Muny bir deńiz.
Sýretshiniń «Úsh júz» dep atalatyn kartınasy 2015 jyly 2 aqpanda «Nur.kz», «BISS» (besplatnaıa ınformasıonno-spravochnaıa slýjba) saıttary men «Karavan» respýblıkalyq gazetiniń saıtyndaǵy (caravan.kz) «Zachem kazaham v sovremennom obshestve delenıe na jýzy» degen materıalǵa kórkemdeýshi sýret retinde paıdalanypty. Alaıda úsh basylym da avtorǵa silteme jasamapty. Qalıbek Aınajarov bul sýret «Karavan» gazetiniń saıtynda áli de turǵanyn, al «Nur.kz», «BISS» saıttary alyp tastaǵanyn, biraq skrınshoty ózinde saqtalǵanyn aıtady.
2011 jyly «Birinshi arna Eýrazııa» telearnasynan Tuńǵysh Prezıdent qorynyń qoldaýymen túsirilgen «Zerkalo vremenı» sıkli aıasynda «Baıqońyr» atty tarıhı-derekti fılm qazaq jáne orys tilderinde kórsetilipti. Osy fılmde qylqalam sheberiniń «Qobyzshy» degen sýreti paıdalanylǵanymen, kınony shyǵarýshylar («2M rroduction» stýdııasy) taǵy da avtoryn nazardan tys qaldyrypty. Osy is boıynsha sýretshi keıin sotqa shaǵym túsirgenimen, óziniń tól sýretin ózi dáleldeı almaı sotta jeńilis taýypty.
Bıyl 4 naýryzda «Altyn-orda.kz» saıtynda Tóreǵalı Kazıev esimdi azamat «Kazah Maıky bı dal chelovechestvý Iznachalnýıý Istıný!..» degen maqalasynda Qalıbek Aınajarovtyń bir emes, eki birdeı sýretin («Úsh júz», «Qyz qýý» kartınalary) jarııalaǵanymen, sýret avtory jaıynda jaq ashpapty. «Tatar ǵalymy Ilseıar Zakırova 2011 jyly «Altyn Orda kezeńindegi halyq shyǵarmashylyǵy: mıfologııalyq jáne tarıhı negizder» taqyrybynda doktorlyq dıssertasııa qorǵady. Sonyń «Qozy Kórpesh-Baıan sulý» jyryna qatysty bóliminde meniń «Mahabbat týraly dastan» atty sýretimdi basypty. 2013 jyly 23 qańtarda «Novaıa gazeta» saıtynda «Tengrı: sozvezdıe jýzov pod senıý polýmesıasa» (avtory – Amantaı Dandygýlov) taqyrybynda materıal jarııalandy. Oǵan «Úsh júz» degen sýretim berilipti. Eki avtor da sýrettiń maǵan tıesili ekendigin kórsetip, silteme jasaǵan. 2010 jyly qazan aıynda Argentınadan meniń elektrondy poshtama: «Qurmetti Qalıbek Ishpekbaıuly, sizdiń jumysyńyzdy ıspan, aǵylshyn, fransýz tilderinde jaryq kóretin kitapqa shyǵarýǵa ruqsat berýińizdi suraımyn» delingen hat keldi. Sonaý Argentınadan. Mine, ónerge, ónerpazǵa degen qurmet. Maǵan budan artyq eshteńeniń qajeti joq. Sýretterimniń jarııalanýyna qýanbasam, muńaımaımyn. Tek avtor ekenimdi kórsetse bolǵany. Al bizde qalaı? Qalaı ekenine joǵarydaǵy dáıekter jetkilikti shyǵar. «Súıeneriń bolsa, súıek jutsań qaqalmassyń» deıdi atam qazaq. Meniń súıener eshkimim joq. О́nerimmen álemdi moıyndatqanymdy qaıteıin, óz elimde qadirim bolmaı, týyndylarymnyń tý talaqaıyn shyǵaryp, árkim oıyna kelgenin istep júr», - dep nalıdy keıipkerimiz.
Shyǵarmashylyqpen emes, bankpen basy qatyp júr...
1962 jyly Aıagóz shaharynda dúnıege kelgen, 12 jasynda dárigerler tarapynan durys dıagnoz qoıylmaı, keıin birneshe operasııa jasatqanymen eshqaısysy nátıje bermeı, 21 jasynda qolarbaǵa tańylyp, birinshi top múgedegi bolyp qalǵan talant ıesi sýretti aǵashqa oıyp salý ónerimen 37 jasynan beri shuǵyldanyp keledi. Ata-babamyzdan qalǵan salt-dástúrlerimizdi, muralarymyzdy, batyrlyǵymyzdy, aqyndyǵymyzdy, bir sózben aıtqanda, halqymyzdyń jaýharlaryn syrlanǵan jansyz taqtaı arqyly elimizge, álemge pash etip júrgen sýretshiniń talǵamy tereń, taqyryptary san alýan. «Adam ata men Haýa ana», «Balalyq shaq», «Dala arýy», «Golgofaǵa jol», «Úsh júz», «Qobyzshy», «Perishte men tórt salt atty», «Gýrdofarıd pen Sýhrabtyń jekpe-jegi», «Qozy Kórpesh-Baıan sulý», «Omar Haııam»... Osylaı jalǵasyp kete beredi. «Men eger maıly boıaýmen nemese qylqalammen sýret salsam, myńdaǵan, mıllıondaǵan sýretshilerdiń arasynda eleýsiz qalar edim», - deıdi qylqalam sheberi.
Boıyna Alla taǵala daryn syılaǵan talantty jandardyń ómiri nege taqtaıdaı tegis bolmaıdy eken, táıiri?! Eshteńege basyn aýyrtpaı, árkimmen alysyp-julyspaı, bolmashy nársege altyn ýaqytyn bosqa sarp etpeı tek shyǵarmashylyqpen shuǵyldansa ǵoı, shirkin! Bul – oryndalmas arman shyǵar. «Jaý jaǵadan alǵanda bóri etekten» demekshi, ózine tıesili eńbekterin árkimniń talaýyna bermeımin dep jantalasyp júrgende bank bir jaǵynan esin shyǵaryp jatqanyn da jasyrmady sýretshi. Qalıbek Aınajarov 1996-1997 jyldar shamasynda jubaıymen birlese naýbaıhana ashyp, kásibin ary qaraı dóńgeletý úshin 2011 jyly «ATF» bankinen 950 myń teńge kóleminde nesıe alypty. Naryq jaǵdaıǵa qaraı ma, sý, jaryq, un baǵasy qymbattaǵan soń naýbaıhana da óz jumysyn toqtatýǵa májbúr bolady. «О́simimen qaıtarýǵa tıis aqshamyz 1 mıllıon, 382 myń teńge bolatyn. Sonyń 300 myńy ǵana qalǵan edi. Banktegiler ýaqtyly tóleı almaǵannan soń 300-diń ústine ústemeaqy qosyp tastapty. Birese 500, birese 800 myń tóleısińder deıdi. Men aqshany tóleýden qashyp otyrǵanym joq. «Arbada otyrǵan adammyn. Janymdy sýyryp alsańdar da, bárin birden tóleı almaımyn. Jańa keste jasap berińdershi. 400 myńdy qaıtarýǵa tyrysaıyn. Aıyna 40 myńnan tóleıin» dep bankke hat ta jazdym. Alaıda ótinishimdi qulaqtaryna ilmeı otyr. Kerisinshe qazir maǵan kútip-qaraǵany úshin memleketten tólemaqy alatyn ulym Tilegenniń tólemaqysynan ustap jatqan kórinedi. Qolymyzǵa bergen kvıtansııasy da joq», - deıdi ol.
Túıin
Osyndaı talant ıesi esh alańdaýsyz sýretin salyp, otbasy múshelerimen qaıǵysyz-qamsyz ómir súrip jatqan bolar dep oılap otyrǵan shyǵarsyzdar. Joq, onsyz da buǵan deıin jan azaby men tán azabyn qatar keshken, áli de keship kele jatqan sýretshiniń jan-dúnıesi astań-kesteń. Eki saǵatqa jýyq áńgime barysynda sezdirmeýge tyrysqanymen sýretshiniń súıinishinen, ókinishi, qýanyshty sátterinen qamyryqty shaqtary kóp ekenin ańǵarǵandaı boldym. Nege ekenin bilmeımin, ishteı talantty qylqalam sheberin óz deńgeıinde baǵalaı almaı, qadirine jete almaı, basyn taýǵa da, tasqa da soqtyryp otyrǵanymyzǵa qatty yńǵaısyzdandym.
Sýretshiniń endigi bir armany – Aıagózdiń ortalyǵynan jańa páter alyp, shyǵarmashylyqpen alańsyz aınalysý. Osydan birneshe jyl buryn sol kezdegi oblys basshylyǵy men jergilikti bılik ókilderiniń qylqalam sheberiniń jeke sheberhanasyn ashýǵa, páter alyp berýge kómektesemiz degen ýádeleri ýáde kúıinde qalǵan sekildi. Degenmen áli de kesh emes dep oılaımyz.
Azamat QASYM,
«Egemen Qazaqstan»
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Aıagóz aýdany
