Qazaqstan • 24 Qyrkúıek, 2018

Atty ásker dıvızııasynyń taǵdyry

495 retkórsetildi

Aqmola qalasynyń tarıhynda keńestik dáýirde birqatar eleýli oqıǵalardyń bolǵany belgili. Onyń qatarynda qanquıly II dúnıejúzilik soǵys kezinde Aqmola jurtshylyǵynyń maıdanǵa birneshe áskerı quramalardy jasaqtap attandyrýyn erekshe atap ótýge bolady. Mysaly, 1941 jyly jaz aıynda Aqmolada qurylǵan 310-atqyshtar dıvızııasy Lenıngrad, Volhov maıdandaryna qatysyp, asqan erlikpen jeńisti Baltyq teńizi jaǵalaýynda qarsy aldy. Sol sııaqty Petropavl-Qyzyljar qalasynda jasaqtalǵan 314-atqyshtar dıvızııasy jaýyngerleriniń erligin atap ótýge bolady. Olardyń qyryq prosenti Aqmola oblysynyń azamattarynan jasaqtalǵan bolatyn. Al 1941 jyly kúzde Aqmolada qurylǵan 387-atqyshtar dıvızııasy jaýyngerlik joldan ótip, soǵys tarıhynda erekshe iz qaldyrdy.

1941 jyldyń sońynda Aqmolada qurylǵan 29-atqyshtar dıvızııasy ataqty Stalıngrad shaıqasynda erlik­pen soǵysyp, 72-gvardııalyq at­qyshtar dıvızııasy degen qurmetti ataq­qa ıe boldy. Onyń quramy ylǵı qazaq­tardan jasaqtaldy. Dıvızııa quramynda 11 myń adam bolǵan.

Bulardyń barlyǵy soǵys kezindegi áskerı jospar boıynsha jasaqtalǵan quramalar. Soǵys kezindegi jappaı áskerı mindetti atqarý zańy aıasynda Qazaqstan boıynsha barlyǵy 1 mln 370 myńdaı adam áskerı sapqa turdy. Olardyń qatarynda Aqmola óńiriniń ul-qyzdary da soǵysqa attandy.

Jalpy, soǵys kezindegi KSRO-nyń adam resýrstary týraly aıtqanda my­na­ny eskergen jón. 1941 jyly 22 maý­symda soǵys bastalǵanda Keńes Qarýly Kúshteriniń qataryndaǵy 6 mln 300 myń adamnyń 3 mln 300 myńy KSRO-nyń Eýropalyq bóliginde, shekaraǵa jaqyn jerlerde ornalasty. Qalǵan bir bóligi Qıyr Shyǵysta bolǵan, sebebi Germanııanyń odaqtasy retinde Japonııa Manjýrııany basyp alyp, Keńes Oda­ǵyna da zor qaýip týdyrǵany belgili. Kavkazdyń arǵy betinde Túrkııanyń da Germanııanyń jaqyn odaqtasy retinde KSRO-ǵa qaýpi zor boldy. Muny búgin keıbir zertteýshiler aıtpaýǵa tyrysady. Al Túrkııa saıasatyna bola Kavkaz mańynda Keńes Odaǵy kóp ásker kúshin ustaýǵa, tipten Kavkaz maıdanyn qurýǵa májbúr bolǵany belgili.

Osy tusta soǵys bastalǵanda German áskeriniń basym bolǵany, olardyń búkil Eýropanyń resýrstaryn paıdalanǵany búgin eskerile bermeıdi. Ekinshiden, German áskeriniń qatarynda odaqtastary Rýmynııa, Italııa, Vengrııa áskerleri de erekshe erlikpen soǵysty. Tipten cheh jáne odan basqa eýropalyq ulttardan qurylǵan áskerı legıondar da KSRO-ǵa qarsy soǵysty. Olardyń qatarynda Túrkistan legıonynyń bolǵandyǵy má­lim, olardaǵy adamdar reti kelgende Keńes jaǵyna, ne Keńes partızandary jaǵyna top-tobymen, bútindeı quramalarymen qashyp ketip otyrǵan. Oǵan búginde Reseıdiń erekshe áskerı arhıvinde saqtalǵan ári zertteýshiler úshin qoljetimdi bolyp tabylatyn Keńes barlaý organdarynyń qolyna túsken nemis áskerı shtabtarynyń qujattary aıqyn dálel. 

Alǵashqy eki jylda jaý kúshiniń basym bolǵandyǵy sonshalyq, 1941 jyly – 1 mln 998 myń, 1942 – 1 mln 339 myń, 1943 – 487 myń, 1945 jyly 28 myń Keńes áskeri tutqynǵa túsedi. Jalpy, soǵys jyldary naqty ulttyq quramy belgisiz 5 mln 300 myńnan astam Keńes jaýyngerleri tutqynǵa túsip, 3 mln 300 myńy tutqynda kóz jumdy. 

Osyndaı jaǵdaıda Keńes komandova­nıesi tylda erekshe qarqynmen áskerı quramalar jasaqtaýǵa májbúr boldy. Joǵaryda aıtyp ótken Aqmolada qurylǵan áskerı dıvızııalar solardyń bir kórinisi. Jaý basyp alǵan jerlerden áskerge adam shaqyra almaıdy. Sondyqtan Keńes áskerı basshylyǵy óz kúshteriniń qataryn basqa ulttyq quramalar arqyly da kúsheıtkisi keldi. 1941 jyly 13 qarashada shyǵys respýb­lıkalarynda, atap aıtqanda Qazaqstan, Qyrǵyz, О́zbek, Tájik, Túrikmen, Bash­qurt respýblıkalarynda ulttyq atty ásker jáne ulttyq atqyshtar brıgadalaryn qurýǵa buıryq shyǵady.

Mine, sol buıryqqa sáıkes, Qazaq­standa 2 atqyshtar brıgadasy, 3 ulttyq atty ásker dıvızııalaryn qurý shuǵyl iske asyryldy. Aqmolada 106-qazaq ult­tyq atty ásker dıvızııasy, Jambyl qalasynda 105-qazaq ulttyq atty ásker dıvızııasy, О́skemende 95-qazaq ulttyq atty ásker dıvızııasy, Almatyda ataq­ty 100-qazaq atqyshtar brıgadasy, Aqtóbede 101-qazaq atqyshtar brıgadasy jasaqtaldy. Bulardyń bir erek­sheligi – jaýyngerlik quramy tutas qazaq­tardan quraldy. Komandalyq qu­ramda qazaq, orys, tatar jáne basqa ult ókil­deri aralas boldy. Barlyǵy der­lik Qazaqstannyń bıýdjeti esebi­nen jasaqtaldy. At-turman, kólik, sha­rýashylyqqa, turmysqa qajetti zat­tardyń bári respýblıka ese­binen jınaldy. Jaýyngerlik sapqa Qazaqstannyń jergilikti basshy organdary eń tań­daýly degen azamattaryn jiberdi. 100 jáne 101-atqyshtar brıgadasynyń jaýyngerlik joly týraly aıtyldy da, jazyldy da. 105-atty ásker dıvızııasy Batys maıdanyna jiberilip, keıin 6-áýe-desant dıvızııasyna aınaldy, quramy basqa bólimderge de bólindi. Al 95-atty ásker dıvızııasy keıinnen basqa bólimderdi tolyqtyrýǵa jiberilip, birazy Harkov túbinde opat bolyp, tutqynǵa tústi.

Al Aqmolada qurylǵan 106-qazaq atty áskeriniń taǵdyry erekshe qasiret­ti boldy. Bul dıvızııaǵa Aqmola, Qara­ǵandy, Kókshetaý, Semeı, Soltústik Qazaqstan oblystarynyń jergilikti basshy organdary tańdap alǵan azamattar jiberilgen edi. Dıvızııa komandıri bolyp maıdanger, maıor Mıhaıl Pankov taǵaıyndalyp, maıdanǵa barǵannan keıin basqa bólimge aýystyrylady. Sol kezdegi tártip bo­ıynsha dıvızııa sııaqty úlken quramaǵa saıası jetekshilikke táji­rıbeli, laýazymdy qyzmettegi adamdar taǵaıyndalatyn. Osyǵan sáıkes 106-dıvızııanyń komıssary bolyp, buryn áskerı saıası qyzmette bolǵan, 1939 jyldan Qazaqstannyń jeńil jáne tamaq ónerkásibi halyq komıssary, Aqmola oblysynyń týmasy Nurqan Seıitov taǵaıyndalady. 106-atty ás­ker dıvızııasynyń saıası bóliminiń bas­tyǵy qyzmetine sol kezdegi Aqmola oblys­tyq partııa komıtetiniń hatshysy Saǵadat Qulmaǵanbetov basshylyq etedi. Dıvızııa 1941 jylǵy qarashanyń 15-inen 1942 jyly naýryzdyń sońyna deıin jasaqtalyp bitti.

«Al bul kezde maıdandaǵy jaǵdaı qandaı edi? 1941 jyly jeltoqsanda jaý Máskeý túbinen qýylǵannan keıingi, ıaǵnı 1942 jylǵy kóktem men jazda strategııalyq urys qımyldary qaı ba­ǵytta órbıdi?» degen suraqtardyń týyndaýy zańdy. Keńes áskerı bas­shylyǵynyń osy maqsatpen 1942 jyly qańtarda Kalının maıdanynda Rjev túbinde júrgizgen shabýyl operasııasy sátsiz aıaqtaldy. Týra sol mezgilde Oń­tústik Batys maıdany Harkovtyń ońtústiginde Izıým-Lozovaıa-Barvenkovo baǵytynda shabýylǵa shyǵyp, 190 shaqyrym jaý shebin buzyp ótip, 200 sha­qyrym alǵa jyljydy. Osynyń nátıjesinde paıda bolǵan «operatıvtik qapshyq» Ońtústik batys maıdanynyń qolbasshysy marshal Semen Tımoshenko men áskerı keńes múshesi Nıkıta Hrý­shevty qatty mazalaıdy. Olardyń oıyn­sha sol «qapshyqtan» Harkovtyń soltústiginen shabýyl jasalsa, jaý qo­lynda qalǵan úlken qalany azat etýge bolar edi-mys. Mine, osy jos­parlaryn ol ekeýi I. Stalınge baıandaıdy. Biraq áskerı mamandarmen aqyl­dasqan Stalın ondaı operasııaǵa ruqsat bermeıdi. Tımoshenko men Hrýshev úsh ret ótinip qoımaǵan soń maıdan deńgeıindegi operasııa retinde ótkizińder dep Stalın ruqsatyn beredi. Al shyǵys jaqtan jaý «qapshyqtyń» azýyna tosqaýyl jasamaýy úshin oń­tústik maıdannyń qolbasshysy general-polkovnık (bolashaq marshal) Rodıon Malınovskııge qatań tapsyrma beriledi. Biraq ol eshqandaı áreketke barmady. 1942 jyly 12 mamyrda Krasnograd baǵytynda shabýylǵa shyqqan Keńes áskerin jaý úsh kúnnen soń shyǵys jaqtan qorshaýǵa alady. Aqyry maıdan shebi 190 shaqyrymǵa ashylǵan tustan lap qoıǵan Vılgelm Paýlıýs basqarǵan jaý áskeri, Stalın­gradqa deıin jetti. Al Harkov qor­shaýynda 242 myń Keńes jaýyngeri tutqynǵa túsedi. Onyń ishinde qazaqtyń 106-atty ásker dıvızııasy da bar edi. Olardyń birqatary qaza bolady.

1942 jyly 12 sáýirde Aqmoladan Harkov baǵytyna birneshe eshelonmen jiberilgen 106-dıvızııa Harkovtyń ońtústigindegi Savınsy degen stansaǵa jet­kizilgeni belgili. Osy mańda ony­ 6-atty ásker polki korpýsyn tolyq­tyrý úshin atty ásker dıvızııasyna bólip beredi. 106-shy dıvızııany qa­byl­dap alǵandaǵy aktide az ǵana vıntovka bolǵandyǵyn aıtyp, búginde sol joǵalǵan dıvızııany biz taptyq, Qazaqstanda ony eshkim bilmeıdi deýshiler bar. Olardyń biri ýkraın arheology Tatıana Krýpko bolsa, ekinshisi Harkovte turatyn, Makka Qarajanova degen qazaq qyzy. 106-dıvızııa týraly qazaq tarıhshylary A. Núsipbekov, Ǵ. Ábishev, M. Qozybaev, T. Balaqaev, P. Belan jáne basqalary buryn-sońdy jazyp kelgenimen, tutqynǵa túskender týraly jazýǵa tyıym salynǵan bolatyn.

Al 106-dıvızııany qarýsyz maı­danǵa saldy degen derektiń de jalǵan ekendigin aıtýǵa bolady. Tylda ja­saq­talǵan kez kelgen quramaǵa tek qa­raýyl kúzeti úshin ǵana qarý berilgen. Daıyndyqtan ótip, maıdanǵa barǵanda ǵana dıvızııany qabyldap alǵan áskerı qurama onyń jaýyngerlerine tıisti qarýyn ustatyp, urysqa engizgen. Ony tiri qalyp, tutqynnan oralǵan 106-dıvızııa jaýyngerleri J.Tigerbaev pen Q.Maıaqınniń sekseninshi jyldardaǵy estelikterinen de jaqsy málim.

Osylaısha Harkov túbindegi Savınsy degen stansada 106-qazaq dıvızııasynyń atty ásker quramyna jiberilgenin jo­ǵa­ryda aıttyq. Úsh kún soǵysyp, qor­shaýda qalǵan 4300 qazaq jaýyngerinen jasaqtalǵan 106-dıvızııa kóp uzamaı tutqynǵa tústi. Onyń komandalyq quramy 400 adamnan (qazaq, orys, tatar, ýkraın, t.b.) jasaqtaldy, tirileri tutqynǵa túsedi. 

Tutqyndaǵylardyń jaǵdaıy tym aýyr edi. Ashtyq pen azaptan, aýrýdan kópshiligi qaza tapty. Olar Krasnogradtan Dnepropetrovskige jaıaý aıdaldy. Aqyry azaptyń saldarynan Túrkistan legıonyna kirýge májbúr bolady. Olar Batys elderi men Keńes ókimeti tarapynan da qysym kórdi. Oǵan sol kezderi jasyryn túrde oryn alǵan ıdeologııalyq qarama-qaıshylyqtardyń áseri sebep boldy. Mysaly, nemister Túrkistan legıonynyń adamdary keńes jaǵyna jáne partızandarǵa qashyp kete bergen soń, 1943 jyldyń basynan Eýropa elderi terrıtorııasynda ustap, kúzetke, partızandarǵa qarsy jazalaý sharalaryna paıdalandy.

1944 jyly 6 maýsymda Ekinshi maıdan ashylǵanda vermaht Túrkistan legıo­nyn AQSh pen Anglııa áskerine qarsy saldy. Biraq legıonnyń byt-shyty shyǵyp, tutqynǵa tústi. Al osy jyldyń qańtarda KSRO úkimeti repatrıasııa týraly Bas basqarma qurdy. Sol arqyly tutqynǵa túskenderdi, quldyqqa aıdap áketkenderdi eline qaıtara bastady. 1945 jyldyń sońynda batys elderinen KSRO-ǵa qaıtqandar qatarynda: orystar – 740 414, ýkraındar – 460 208, belorýstar – 134 776, grýzınder – 25 541, armıandar – 20 657, tatarlar – 32 178, ózbekter – 29 588, qazaqtar – 24 448, túrikmender – 3 791, tájikter – 4 258, qyrǵyzdar – 4 299 boldy ári tizim osylaı jalǵasyn taýyp kete beredi. Tutqynnan qaıtyp oralǵandar sotqa tartyldy. Olardyń qatarynda komıssar Nurhan Seıitovpen qatar biren-saran 106-dıvızııa jaýyngerleri de bar bolatyn. Odaqtaspyz degen AQSh pen Ulybrıtanııa keńes azamattaryn tutqynnan qaıtarýda ózderiniń barlaý qyzmetterine agent bolýǵa qolhat alyp qaıtardy. Tutqynnan oralǵandar keńes tarapynan báribir jazaǵa tartyldy.

1947 jyly sáýirde Almatyda Túr­kis­tan Komıteti men Túrkistan legıonynyń basshy qyzmetkerlerine ja­byq sot uıymdastyryldy. NKVD-nyń basshylyǵy quramynda qazaq, qyr­ǵyz, ózbek, túrikmen, tájik azamat­tary bar 49 adamǵa birneshe kún jabyq sot ótkizip, 18 sáýirde úkim shyǵardy. Sot oryndyǵynda otyr­ǵan Túrkistan Komıtetiniń «Mıllı Túrkistan» gazetiniń bas redaktory til mamany Hakim Tynybekovke 25 jyl, 106-qazaq dıvızııasynyń komıssary Nurhan Seıitovke 25 jyl, skrıpkashy, Túrkistan legıonynyń úgit-nasıhat rotasynyń mýzykanty Áıtkesh Tolǵanbaevqa 25 jyl, aqyn Hamza Ab­dýllınge 10 jyl úkim kesti. Ol kezde Keńes Odaǵynda ólim jazasy joıylǵan bolatyn. Sondyqtan sottalǵandardyń bári uzaq merzimge lagerge aıdaldy. Endi olardyń ári qaraıǵy taǵdyry qalaı boldy desek, Hakim Tynybekov 1954 jyly Magadanda, 106-nyń komıssary Nurhan Seıitov Magadanda júıke aýrýy klınıkasyna túsip, 1956 jyly aqpanda qaıtys boldy. 1955 jyly 16 qyrkúıekte jarııalanǵan amnıstııa týraly zań boıynsha tutqynda bolǵandar úılerine qaıtty. 

Lagerden oralǵandardyń ómirleri báribir óksikpen ótti. Olardy kezinde buıryq berip, sátsiz soǵys operasııasyna aıdap salǵan Semen Tımoshenko, Nıkıta Hrýshev, Rodıon Malınovskıı sol 242 myń adamdy tutqynǵa bergeni, maıdan shebin Stalıngradqa deıin jibergeni úshin jazalanbady. Tek Malınovskıı ǵana armııa qolbasshysy qyzmetine jiberildi. Keıin 1957-1967 jyldary KSRO Qorǵanys mınıstri boldy. 

Mine, soǵystyń qazaq dalasyna ákelgen náýbetiniń bir parasy osyndaı aýyr taǵdyrmen aıaqtaldy. Osy oraıda Aqmola, qazirgi Astana qalasynyń bir kóshesine 106-qazaq atty ásker dıvı­zııasynyń esimin berý týraly usy­nysymyz maıdan dalasynda opat bolǵan jaýyngerlerdiń erligine taǵzym etýde jasalǵan ıgi sharanyń biri bolar edi.

Qaıdar ALDAJUMANOV, 

tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty,

Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri

ALMATY

Banner
Sońǵy jańalyqtar

Hat qorjyn (23.09.2019)

Qoǵam • Keshe

Qostanaı qysta tońbaıdy

Aımaqtar • Keshe

«Mal da joq, qaıyr da joq»

Qazaqstan • Keshe

Halhyn-gol shaıqasynyń qaharmany

Rýhanııat • Keshe

Aqyn toıyna daıyndyq qalaı?

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar