Neva boıyndaǵy qalada osymen ekinshi ret aýqymdy is-shara – Eýrazııa áıelder forýmy ótti. Bıyl «Áıelder jahandyq qaýipsizdik pen ornyqty damýdy jaqtaıdy» degen taqyryp talqylandy.
Sankt-Peterbýrg – turǵyn halqynyń sany jóninen Reseıdiń ekinshi úlken qalasy, onda 5 mln-nan astam adam ómir súrip jatyr. Irgetasyn 1703 jyly Reseı ımperııasynyń dara bıleýshisi, reformator – I Petr qalaǵan. 1712-1918 jyldary Reseı memleketiniń astanasy boldy. Sankt-Peterbýrg – iri ekonomıkalyq, ǵylymı jáne mádenı ortalyq, kólik toraby jáne eldegi eń bir mańyzdy týrıstik ortalyq.
Forýmdy uıymdastyrýshy – Reseı Federasııasy Federaldyq Jınalysy Keńesi jáne TMD-ǵa qatysýshy memleketter parlamentaralyq assambleıasy.
Is-sharaǵa parlamentterdegi áıelder, memlekettik organdardyń, halyqaralyq uıymdardyń, isker ortanyń, ǵylymı qoǵamdastyqtyń, qoǵamdyq birlestikterdiń ókilderi, qaıyrymdylyq jobalarynyń basshylary, bedeldi halyqaralyq áıelder qozǵalysynyń qaıratkerleri – álemniń 100-den asa elinen kelgen qonaqtar qatysty.
Qazaqstan delegasııasy quramyna Parlament depýtattary, memlekettik organdar basshylary, qoǵamdyq uıymdar ókilderi kirdi.
Reseımen Qazaqstandy tarıhtyń ózi tabystyryp, elderimizdiń kórshilestiginen týyndaǵan baýyrlastyq qarym-qatynas baılanystyrady.
Elbasy N.Á.Nazarbaev Qazaqstan-Reseı qarym-qatynasyna aıryqsha mán beredi. Kaspıı jaǵalaýy memleketteriniń Tamyz aıynda ótken taıaýdaǵy sammıtinde ol barlyq baǵytta qarqyn alyp kele jatqan qarym-qatynasymyzdyń jańa múmkindikteri men perspektıvalaryna jol ashylýda ekenin aıtty.
Reseı Prezıdenti V.Pýtınniń qatysýy bıylǵy forýmnyń mańyzdylyǵyn arttyra tústi. Búginde Reseıde saıası, ekonomıkalyq, áleýmettik jáne mádenı salalarda áıelderdiń teń dárejede atsalysýyna qajetti jaǵdaı jasalýda. Áıelder múddesi jolyndaǵy 2017-2022 jyldarǵa arnalǵan ulttyq strategııa júzege asyrylýda.
Forým plenarlyq otyrystan bastaldy. Onda Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqova sóz sóıledi. Sózinde ol jahandyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri negizgi basymdyqtardyń qataryna jatatynyna kóńil aýdartty. Qazaqstan bul úderiske belsene atsalysýshy eldiń biri bolyp sanalady. Prezıdentimizdiń syrtqy saıasattaǵy bastamalarynyń arqasynda Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń Turaqty emes múshesi bolyp saılandy. Ortalyq Azııa men Aýǵanstandaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý bizdiń eldiń jiti nazarynda. Sondyqtan biz Tájikstan men Qyrǵyzstandaǵy qaqtyǵystardy joıýǵa qatystyq, Iran men Sırııa kelissózderi úderisterine oryn usyndyq. Jaqynda Aýǵanstandaǵy áıelderdiń quqyqtary men múmkindikterin keńeıtý máseleleri jónindegi óńirlik konferensııa ótti. Onyń qorytyndysy boıynsha Astana deklarasııasy qabyldanyp, atalǵan memlekettegi áıelderdiń quqyqtary men múmkindikterin keńeıtýdegi óńirlik ózara is-árekettiń baǵyttary aıqyndaldy. Qazaqstan BUU Qaýipsizdik Keńesiniń «Áıelder. Beıbitshilik pen qaýipsizdik» atty 1325-inshi qararyn tolyq qoldaıdy. Sondyqtan da biz áskerı qyzmette áıelderdi daıarlyqtan ótkizemiz, olar bolashaqta BUU-nyń bitimgershilik mıssııalaryna joldanbaq.
Kelesi basymdyq – ornyqty damý. Onyń tuǵyry qýatty ekonomıka bolyp sanalady. Búginde ekonomıkany damytýǵa qajetti jaǵdaıdyń biri – oǵan áıelderdiń tolyqqandy atsalysýy. Qazaqstan genderlik teńdikti qamtamasyz etýde eleýli jetistikke jetti.
Memleket basshysy atap aıtqandaı: «Áıel otbasynda jáne qoǵamda syıly bolsa, ondaı eldiń erteńi úshin alańdamaýǵa bolady».
Taǵy bir basymdyq – rýhanı-adamgershilik salasy. Qazirgi kezde máńgilik rýhanı qundylyqtar jappaı tobyrlyq teris yqpalǵa ushyraýda. Oǵan qarsy turý úshin bizdiń elde qoǵamdyq sanany jańǵyrtýdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy qabyldandy. Sonyń nátıjesinde búginde ulttyq tarıh pen mádenıetke qoǵamnyń qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı artty.
Sóziniń sońynda G.Ábdiqalyqova Eýrazııa áıelder forýmy aıasynda tómendegideı birqatar bastamany iske asyrýdy usyndy: birinshiden, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev bastamashylyq etken «Álem.XXI ǵasyr» manıfesin júzege asyrýǵa áıelderdiń atsalysýyn kúsheıtý; ekinshiden, áıelderdiń ekonomıkalyq belsendiligin arttyrý úshin «Áıelder. Indýstrııa 4.0» dıalog alańyn qalyptastyrý; úshinshiden, máńgilik qundylyqtardy saqtaý jáne ilgeriletý úshin turaqty jalǵasatyn «Jahandyq rýhanı jańǵyrý» jobasyn uıymdastyrý.
Forýmnyń mańyzdy oqıǵasynyń biri Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqova men Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraıymy D.Nazarbaeva qatysqan Peterbýrg kezdesýi – «Áıelder jıyrmalyǵynyń» (W20) ashyq otyrysy boldy. «Áıelder jıyrmalyǵy» (W20) – «Jıyrma tobynyń» áleýmettik seriktestermen ózara is-áreketiniń 2015 mamyrda qurylǵan formatynyń biri. Onyń maqsaty – áıelderdiń rólin kúsheıte otyryp, G20 elderiniń ekonomıkalyq damýyna qoldaý kórsetý. Otyrysqa Argentınanyń tóraǵalyǵy aıasyndaǵy «Áıelder jıyrmalyǵynyń» tóraıymy Sýsana Balbo, sondaı-aq W20 uıymynyń negizin salýshysy ári prezıdenti Gıýlden Tıýrktan qatysty.
Kezdesýge qatysýshylar «Áıelder jıyrmalyǵy» jumysynyń basymdyqtary jóninde pikir almasty. Olar myna máselelerdi talqylady:
- áıelder, ekonomıkalar jáne qoǵamdar múddesi jolyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq;
- «Áıelder jıyrmalyǵynyń» negizgi jetistikteri men bolashaq basymdyqtary;
- «Jıyrma tobynyń» áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtý jónindegi máseleleriniń kún tártibine «Áıelder jıyrmalyǵynyń» úlesi.
Parlament Senatynyń Halyqaralyq qatynastar, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń tóraıymy D.Nazarbaeva forým aıasynda birqatar kezdesý ótkizdi. Ol Reseı Federaldyq Jınalysy Keńesi tóraıymy V.Matvıenkomen, Belarýs Respýblıkasy Ulttyq jınalysy keńesi tóraǵasynyń orynbasary M.Shetkınamen, Armenııa Premer-mınıstriniń zaıyby A.Akopıanmen júzdesti.
Budan bólek, forým aıasynda ótken paneldik sessııalar: «Ana jáne eńbek: analardyń eńbek naryǵyna qatysýyna qoldaý kórsetý»; «Áıelder bolashaqtyń energııasyn jaqtaıdy»; «Áıelder teńgermeli ekonomıkalyq damýdy jaqtaıdy»; sondaı-aq ashyq pikirtalasqa arqaý bolǵan taqyryptar: «Áıelder klımattyń ózgerýi problemasyn sheshý isinde»; «Kásipker áıelder yntymaqtastyqty arttyrý men áleýmettik-ekonomıkalyq ózara is-áreketti jaqtaıdy»; «Gýbernator áıelder – aýmaqty damytý tıimdiliginiń strategııasy».
Qazaqstan delegasııasy atalǵan is-sharalarǵa belsene qatysty. Mysaly «Áıelder klımattyń ózgerýi problemasyn sheshý isinde» taqyrybyndaǵy pikirtalasta elimizdiń Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııa tóraıymynyń orynbasary E.Tarasenko sóz sóıledi. Jaıyq ózeni boıymen jasalǵan Qazaqstan-Reseı ekspedısııasynyń jetekshisi retinde ol klımattyń qarqyn alyp kele jatqan ózgerisi sý resýrstaryn bólýge áserin tıgizetinin aıtty. О́zen alabynyń ekologııalyq túıtkilderin tarqatý, tarıhı-mádenı muranyń saqtaý qajettigi, shekaraaralyq yntymaqtastyqty damytý úshin ózara is-áreket jasaý maqsatymen Qazaqstan-Reseı ekologııalyq ekspedısııasy uıymdastyrylyp keledi, ol 2018 jyly 22-inshi ret jolǵa shyqty.
E.Tarasenko ekspedısııanyń eki el arasyndaǵy dostyq dánekerine aınalǵanyn atap ótti. Onyń quramynda depýtattar, memorgandar ókilderi, ekolog-ǵalymdar, tarıhshy-ólketanýshylar, jýrnalıster, jastar, oqýshylar bar. Ekspedısııaǵa qatysýshylar qorshaǵan aınalany qorǵaý máselelerine eleýli úles qosýda. Máselen, 2016 jyly HIII О́ńiraralyq yntymaqtastyq forýmy aıasynda Jaıyq ózeni transshekaralyq alabynyń ekojúıesin saqtaý jónindegi Qazaqstan men Reseı úkimetteri arasyndaǵy kelisimge qol qoıyldy, «Jaıyq kúni» belgilendi.
«Áıelder bolashaqtyń energııasyn jaqtaıdy» atty sessııaǵa «Expo&Women» halyqaralyq uıymynyń tóralqa tóraıymy, Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi keńes múshesi S.Rahymbekova qatysty. Ol álemdik ekologııalyq saıasatqa Qazaqstannyń qosqan úlesi jóninde áńgimeledi. Byltyr Astanada «Bolashaqtyń energııasy» taqyryby boıynsha EKSPO-2017 mamandandyrylǵan halyqaralyq kórmesi zor tabyspen ótkeni barshaǵa málim. EKSPO murasyn búginde ishinara Jasyl tehnologııalar men ınvestısııalyq jobalardyń halyqaralyq ortalyǵy tıimdi túrde kórsetip otyr. Qazirdiń ózinde 25 «jasyl» joba júzege asyrylyp úlgerdi.
S.Rahymbekova eldegi «jasyl» reformalardy ilgeriletýge áıelder eleýli úles qosyp otyrǵanyn aıtty. Byltyr Ekologııalyq uıymdar qaýymdastyǵy quryldy. Ol tómen kómirtegilik damý strategııasyn qabyldaýǵa bastamashy, jańa Ekologııa kodeksi tujyrymdamasyn ázirleýshiniń biri boldy. Sondaı-aq qaýymdastyq – Jibek joly elderiniń energetıkalyq jelisi modelin jasaýdy kózdeıtin «Silk Road Super Grid» jobasynyń bastamashysy.
Bolashaqtyń energııasyn qoldaıtyn taǵy bir qazaqstandyq jaqsy bastama – halyqaralyq «Expo&Women» áıelder qozǵalysy, «jasyl» ekonomıka men SÝR-2030 jetistikterin jaqtaıtyn qozǵalys. Expo&Women bastamasymen Halyqaralyq Kórmeler Bıýrosy EKSPO kórmelerinde áıelderdiń is-sharalaryn ótkizý jóninde sheshim qabyldady. Beıjiń «EKSPO-2019» jáne «Dýbaı EKSPO-2020» kún tártibine klımattyń ózgerýi, bolashaqtyń energııasy, ornyqty damý máselelerin sheshýge áıelderdiń qosqan úlesi kórsetiletin is-sharalardy qosý týraly usynystar engizildi.
Forýmǵa qatysýshylardy S.Rahymbekova Expo&Women usynǵan Áıelderdiń «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamasy platformasyna qosylýǵa, sondaı-aq «Jibek jolynyń jasyl damýy koalısııasyna» qatysýǵa shaqyrdy, koalısııanyń quryltaıshylyq konferensııasyn osy jyldyń jeltoqsanynda Beıjińde ótkizý josparlanǵan.
Forým aıasynda G.Ábdiqalyqova halyqaralyq uıymdar ókilderimen birqatar ekijaqty kezdesýler de ótkizdi.
«BUU-áıelder» uıymynyń atqarýshy dırektory, BUU Bas hatshysynyń orynbasary Fýmzıle Mlambo-Ngkýkamen kezdesý barysynda Memlekettik hatshy áıelderdiń qoǵam men memleket ómirindegi rólin, olardy ekonomıkany nyǵaıtý isine tartýdy yntalandyrýdyń naqty tetikterin jasaý mańyzdylyǵyn atap ótti.
G.Ábdiqalyqova ekonomıkanyń sapaly jáne áleýmettik baǵdaryn, áıelder men qyzdardy tıimdi áleýmettik, quqyqtyq turǵydan qorǵaý sharalaryn saqtap qalý qajettigin aıtty.
Memlekettik hatshy áıelderdi saıası jáne ekonomıkalyq jaǵynan ilgeriletý, genderlik úılesimge qol jetkizý máseleleri boıynsha Qazaqstanda qabyldanǵan sharalar jóninde aıtyp berdi. Máselen, «BUU Áıelder» uıymymen birge «Ulttyq áleýetti kúsheıtý, otbasylyq-genderlik saıasatty júzege asyrý boıynsha vedomstvoaralyq ózara is-árekettiń tıimdi sharalaryn ázirleý men úılestirý, áıelderdiń ulttyq óndiriske qosar úlesin ulǵaıtý jáne ony 1, 5, 8, jáne 10-shy Ornyqty damý maqsattaryn (ODM) tıimdi iske asyrý úshin ósirý, Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy turmystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyqpen kúresýdiń kópsektorly tásilin engizý» taqyryby boıynsha jumys júrgizilýde.
Ol, sondaı-aq qazir Eýroodaq «UN Women» uıymymen birge iske asyrylatyn, Aýǵanstan qyzdaryn Qazaqstan men О́zbekstannyń joǵary oqý oryndarynda oqytýǵa baǵyttalǵan birlesken jobanyń birinshi kezeńin qarjylandyrý máselesin pysyqtap jatqanynan habardar etti.
Kelesi kezdesýde – «Áıelder jıyrmalyǵynyń» (W20) negizin qalaýshy ári onyń prezıdenti Gıýlden Tıýrktanmen júzdesýde Memlekettik hatshy áıelderdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik damýda mańyzdy kúsh ekenin aıtty.
Ol, G20 álemdik ekonomıkalyq yntymaqtastyq máseleleri boıynsha deńgeıi joǵary forým ekenin, jahandyq ekonomıkanyń qýatty, ornyqty jáne úılesimdi ósimin qalyptastyrýda basty mıssııany oryndap otyrǵanyn málimdedi. G20 memleketteri kóshbasshylary ekonomıkalyq damýǵa áıelderdiń atsalysýynyń máni zor ekenin áldeneshe ret aıtty. Sońǵy jyldary G20 sheńberinde qabyldanǵan barlyq qujattar áıelderdi damytýǵa, genderlik teńdikke qatysty aspektilerdi qamtıdy. W20 sammıti genderlik teńdikti, ınklıýzıvti ósimdi, halyqaralyq ekonomıkalyq yntymaqtastyqty damytýdaǵy búkil álem áıelderi arasyndaǵy ózara is-áreketti ilgeriletý baǵytyndaǵy mańyzdy platformaǵa aınaldy.
G.Ábdiqalyqova genderlik saıasat júrgizý máseleleri boıynsha Qazaqstan Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymymen belsene yntymaqtastyq ornatyp otyrǵanyn aıtty. Búginde 2017 jyl qorytyndysynda Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń genderlik damý ındeksi boıynsha Qazaqstan álemniń 144 eli arasynan genderlik alshaqtyq jóninen 52-oryn alatynyn aıtty. 2016 jyly Qazaqstan bilim berý, eńbekpen qamtý, kásipkerlik salalaryndaǵy genderlik teńdik máseleleri boıynsha EYDU keńesiniń usynymyna qosyldy. Elimiz genderlik teńdik qaǵıdattaryn engizý arqyly baǵyttalǵan birqatar baǵaly usynystar aldy.
Memlekettik hatshy áńgimeni túıindeı kelip, Qazaqstanda qazir jańa 2030 jylǵa deıingi otbasylyq jáne genderlik saıasat tujyrymdamasy júzege asyrylyp jatqanyn, ol genderlik teńdikke qol jetkizýge septigin tıgizetin mańyzdy jaıttyń biri – áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtýdi kózdeıtinin atap ótti.
Budan bólek, G.Ábdiqalyqova forýmǵa qatysýshylar qorytyndy jasap, pikir almasqan, V.Matvıenko jáne delegasııalar basshylary bolǵan Iskerlik tańǵy asqa qatysty.
Sondaı-aq ol forýmdy uıymdastyrýshylarmen kezdesý ótkizip, olarǵa forýmǵa shaqyrǵany úshin alǵys aıtty jáne is-sharanyń tabysty ótýimen quttyqtady.
Memlekettik hatshy azamattyq qoǵamnyń damýy áıelderdiń belsene atsalysýynsyz eskiliktiń jurnaǵy bolyp sanalatynyn, forým búgingi qoǵamdaǵy áıelderdiń naqty múmkindikterine jańasha kózqaraspen qaraýǵa jaǵdaı jasaǵanyn aıtty. Qazaqstanda áıelder barlyq salada, sonyń ishinde qarýly kúshter men quqyq qorǵaý oryndarynda da óz ornyn sátimen taýyp jatqanyna toqtalyp ótti. Qazirgi tańda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy qarym-qatynas ózin ekijaqty jáne ıntegrasııalyq ózara is-árekettiń tıimdi úlgisi retinde kórsetip, búkil Eýrazııa keńistigindegi turaqtylyq pen qaýipsizdiktiń kepiline aınalǵanyn atap ótti. Qazaqstan Reseıdiń halyqaralyq terrorızmge qarsy kúrestegi kúsh-jigerin joǵary baǵalaıtynyn jetkizdi. О́ńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy mańyzdy oqıǵa 12 tamyzda Kaspıı jaǵalaýy elderi kóshbasshylarynyń Kaspıı teńiziniń quqyqtyq mártebesi týraly konvensııaǵa qol qoıýy bolyp sanalady. Búginde álemde týrbýlenttilik sıpatyndaǵy kúrdeli geosaıası ahýal qalyptasyp otyr. Osyndaı jaǵdaıda ekijaqty yntymaqtastyq qarqynyn arttyrý, ulttyq ekonomıkalardyń údemeli ósimine qoldaý kórsetý jáne birlikti, ıntegrasııalyq birlestikterdiń tartymdylyǵyn qamtamasyz etý aıryqsha mańyzdy.
Ekinshi Eýrazııa áıelder forýmy jumys nátıjeleri boıynsha qorytyndy qujat qabyldady. Forýmǵa qatysýshylardyń onda qamtylǵan, memleketter men halyqaralyq uıymdardy, álem jurtshylyǵyn shaqyrǵan isteri:
- memlekettik basqarý salasynda, dıplomatııalyq qyzmette, bızneste áıelderdiń mansaby jolyna qoıylatyn negizsiz kedergilerdi joıý;
- áıelderdiń ekonomıkalyq belsendiligin, sıfrly jáne qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý baǵytyndaǵy arnaýly baǵdarlamalar ázirlep, ilgeriletý jáne olardy basymdyqtar retinde halyqaralyq uıymdar men birlestikterdiń kún tártibine qosý;
- áıelderdiń quqyqtyq, ekonomıkalyq, áleýmettik múmkindikterin keńeıtýdi zańnamalyq turǵydan qamtamasyz etýge, otbasyny, ana men balany qorǵaý júıesin jetildirýge, sapaly medısınalyq jáne áleýmettik kómektiń kórsetilýine jiti kóńil bólý;
- áıelder úshin bilim alýdyń qoljetimdiligin qamtamasyz etýdegi álemdik tájirıbeni qoldaný;
- jedel tergeý júrgizý, zorlyq-zombylyqqa kinálilerdi qýdalaý men jazalaý, sondaı-aq tıisti jerinde zorlyq-zombylyq qurbanyna aınalǵandardyń shekken zardabynyń ornyn toltyrý jáne t.b. joldar arqyly daý-shar jaǵdaıy jáne daýdan keıingi ahýal kezeńinde áıelder úshin sot ádilettigine qoljetimdilikti arttyrý.
Kezdesýge qatysýshylar kelesi forýmdy 2021 jyly ótkizýdi jáne oǵan Áıelderdiń jahandyq forýmy mártebesin berýdi usyndy.
Sonymen qatar Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqova forým qorytyndysy boıynsha «MIR» memleketaralyq teleradıokompanııasyna suhbat berdi. Onda forým týraly óz oı-pikirin ortaǵa salyp, basqosý taqyrybynyń jahandyq formatta óte ózekti ekenin aıtty.
Memlekettik hatshy Forým álemdik deńgeıdegi bedeldi is-shara retinde jetile túskenin jetkizdi. Bıylǵy forýmnyń ereksheligi sol, onda qaýipsizdik máseleleri ornyqty damý turǵysynan qarastyryldy. Áıelderdiń ekonomıkalyq jáne áleýmettik qyzmettegi jobalaryn júzege asyrý, sondaı-aq áıelder qoǵamdastyǵynyń «BUU – áıelder», ShYU, BRIKS, ATES, «Jıyrmanyń toby» (G20), Áıelder «Jıyrmalyǵy» (W20) tárizdi jahandyq jáne óńirlik ıntegrasııalyq birlestikterdegi rólin kúsheıtý jaıy talqylandy.
Jalpy, Memlekettik hatshy G.Ábdiqalyqovanyń Ekinshi Eýrazııa áıelder forýmyna qatysý úshin Sankt-Peterbýrgke barǵan jumys sapary genderlik meınstrımıngtiń qazirgi ahýaly, damý perspektıvalary tóńiregindegi aýqymdy da mazmundy dıalogtyń órbýine zor septigin tıgizdi.
Forým uly tulǵanyń uly sózderin taǵy da aıqyn aıshyqtaı tústi. Bul rette qazaqtyń áıgili jyraýy, «Lenıngradtyq órenim!» degen ataqty tolǵaý avtory Jambyl Jabaevtyń bir kezde: «El menen el dostasqan, ǵasyry týdy adamnyń» dep jyrlaǵany oıǵa oralady.
Maırash KО́ZJANOVA,
Memlekettik hatshynyń hatshylyǵy
meńgerýshisiniń orynbasary
Astana – Sankt-Peterbýrg – Astana