Tańǵy móldir aýa tup-tunyq eken. Kókiregińdi toltyryp qansha jutsań da qumaryń bir qanbastaı. Máńgi jasyl qaraǵaılar kómkergen, qoldyń salasyndaı aqqaıyńdar tumshalaǵan tóńirek kilkigen kógildir nurǵa bólenip tur. Saryarqanyń tósinde úzilip túsken bir shókim jaquttaı jarqyraǵan Býrabaıdyń baýraıy demalys maýsymy aıaqtalyp kele jatsa da qyj-qyj qaınap jatyr. Sol qaraqurym adamdardyń bir parasy sportshylar. Býrabaıdyń sportshylardy ózine tartatyn jóni de bar. Onyń eń bastysy, ústimizdegi jyly paıdalanýǵa berilgen, óz elimizdiń ǵana emes, alys-jaqyn sheteldiń taý shańǵysy sportynyń jiligin shaǵyp, maıyn ishken mamandaryn eleń etkizgen – «Býrabaı» halyqaralyq sport bazasy. Baspasóz týryna qatysýshylar aldymen osy jermen tanysty. Aýmaǵy 125,54 gektardy alyp jatqan keshen qalam ustaǵan qaýymdy tań-tamasha etkeni de ras.
Elimizde teńdesi joq sport keshenin salýǵa 38 mıllıard teńge qarjy jumsalypty. Esesine álem tań qalatyn tamasha dúnıe paıda bolǵan. Taratyp aıtatyn bolsaq, shańǵy joly, 90 jáne 152 metrlik bıiktikten sekirý tuǵyry, 200 oryndyq qonaq úı, 250 oryndyq ashana, júzý basseıni, dárigerlik-saýyqtyrý ortalyǵy bar. Qaı nysannyń ishine kirseń de kórki kóz arbap, jaınap tur. Tóńirektiń bári abattandyrylyp, ózgeshe keıipke engen. Shaǵyn múıistegi saltanat sál uzap baryp Býrabaıdyń tabıǵı kórkimen astasqan sátte ádemi ansambl quraıdy. Qalyń qaraǵaıdy qaq jaryp ótetin kúre jol taý ıyǵynan asyp baryp kógildir álemge, qyrandar ǵana samǵaıtyn bıiktikke sińip ketedi.
Shańǵy bazasynda oqý-jattyǵýlaryn ótkizip jatqan sportshylar kóp. Solardyń birimen tildestik.
– Ǵajap qoı!–deıdi Pavlodar oblysynan kelgen shańǵy sportynyń aǵa jattyqtyrýshysy Aleksandr Kýrsakov,– oqý-jattyǵý sabaqtaryn ótkizip jatyrmyz. Bul jerde jalǵyz taý shańǵysy ǵana emes, qos saıysqa, trıatlonǵa da mol múmkindik týdyrylǵan. Bizdiń jas sportshylarymyz az ýaqyttyń ishinde baýyr basyp qaldy. Dál mynadaı múmkindik týdyrylǵan jerde qalaısha jaqsy nátıje kórsetpeýge bolady. Men sizderge aıtaıyn, dál osyndaı keshen alys-jaqyn shetelderde de kezdese bermeıdi.
Býrabaı kýrortyn damytýǵa ıgi áserin tıgizetin qomaqty sharýanyń biri osy. Negizinde tól tabıǵattyń da qaýqary az emes, óıtkeni, osy ólkeniń ár tóbesi, ár belesi tunyp turǵan tarıh. Bólektaýdyń basyna kóterildik. Bir shoǵyr bolyp turǵan Býrabaı taýlarynan zańǵar basyn ala qashyp shyǵysqa mańdaı tiregen Bólektaýdyń jaratylys jaıy týraly san túrli ańyz bar. Jastyq shirkin bıikke qumar emes pe? Áriptesterimizdiń bári derlik qaraǵaıly orman ishindegi jalǵyz aıaq soqpaqpen bitimi bólek jaratylǵan taý basyna kóterildi. Oblys ákimi Málik Myrzalın ótken tarıhtyń ónegeli tustaryn qamyrdan qyl sýyrǵandaı etip sátimen sabaqtap aıtyp keledi. Múlgigen tynyshtyq qushaǵynda, qalyń qaraǵaıdyń ortasynda kóne dáýirdiń kúmbiri ádemi áser etedi eken. Dińine qushaq jetpes, jartasty qaq jaryp ósken qaraǵaıdyń arǵy jaǵynan áldekimder syǵalap turǵandaı. Entige basyp taýdyń ushar basyna da jettik. Bıikten tómendegiler aıqyn kórinedi eken. Keńistik ashylyp sala berdi. Áne ıek astynda maıda tolqyndary jaǵalaýǵa asyqqan Aınakól jatyr tebirenip, ór tulǵaly Oqjetpes she? Jetim toqtynyń jabaǵy júnindeı úrpıgen bulttar údere kóship bıigine baılanǵan eken. Sýǵa qarap sylańdaıdy jaryqtyq. Meniń ór tulǵamdy, oq jetpeıtin bıigimdi kórdińder me degendeı. Oqjetpestiń sulýlyǵyn sıpattaýǵa sóz jetpes.
Munan soń «Vızıt sentr» dep atalatyn Býrabaıdyń baǵaly jerleri týraly bir demde kóz aldyńa kóp sýretti, kórikti sýretti, kóne tarıh pen qasıetti topyraǵy týraly aqparatty beretin ortalyqta boldyq. Áseri sumdyq. Buryn Býrabaıda bolyp kórmegen keıbir áriptesterimiz árneniń jaıyn surap, qyzyǵýshylyq tanytyp jatty. Býrabaıdyń baýyrynda zerek kóńilde sabaqtalar syr kóp qoı. Burynǵynyń ústine jańa mazmun ústeıtin jańalyq ta az emes. Sonyń biri aspan astyndaǵy «Botaı» mýzeıi.
Arheolog ǵalymdardyń aıtýyna qaraǵanda, Soltústik Qazaqstan oblysyna qarasty Aıyrtaý aýdanynyń Nıkolskoe aýylynan bir jarym shaqyrym jerdegi sonaý eneolıt dáýirinde Qazaqstannyń soltústigin mekendegen taıpalar mádenıetinen tylsym syr shertetin kóne qonys – talaı qupııany qoınyna tyǵyp jatqan ejelgi meken. Qazirgi kúni aýmaǵy 15 gektar jerdi alyp jatqan ejelgi adamdar qonysynan 150-den astam úıdiń orny tabylǵan. Sol jerlerde kóne tarıhtyń kómbesinen kósip syr uǵýǵa tyrysqan ǵalymdar osy bir ejelgi turǵynjaılardy qazyp, qaıtadan turǵyzýǵa múmkindik alǵan. Ejelgi kórinisti, salt-dástúrdi, eneolıt dáýirindegi adamdardyń turmys-tirshiligin anyqtaý úshin. Botaıdaǵy baǵaly qazynanyń sulbasy, ıakı kóshirmesi bıyl Býrabaıdyń etegine salyndy. О́ıtkeni, munda kelimdi-ketimdi kisi kóp. Ári kóne dáýirdiń kórinisin kórgisi kelgenderdiń atbasyn burýyna septigin tıgizbek. Turǵynjaılardyń qabyrǵasynyń eni bir metr shamasynda, al, bıiktigi 70-90 santımetr mólsherinde. Qabyrǵa perımetrleri boıynsha bóreneden órilgen, tútin shyǵatyn shańyraq pishindes tesik jasalǵan. Kádimgi qazaqtyń kıiz úıleri keıpinde.
Oblys ákimi Málik Myrzalın Býrabaı baýraıyndaǵy týrızm ındýstrııasynyń damý qorytyndylary týraly jáne bolashaqty bajaılaǵan josparymen juptap baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Sheshen óz sózinde týrızmniń ekonomıkanyń basym baǵyttarynyń biri retinde búgingi tańda serpindi damyp kele jatqanyn ekpin túsirip atap ótti. Dál qazir oblystyń týrıstik klasterinde 700-den astam kásiporyn jumys isteıdi. Tartymdylyǵyna oraı negizgi aımaqtar anyqtalyp otyr. Al jalpy týrızm ındýstrııasyn damytýdyń Jol kartasy sheńberinde jeti negizgi baǵyt boıynsha 119 is-shara josparlanǵan. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna oraı, qyzmet kórsetý sapasy sertıfıkattalǵan qonaq úılerdiń sany bes esege kóbeıdi. Bul arada myna bir jaıdy aıta ketýimiz kerek, jazǵy maýsymda Býrabaı baýraıynda qansha týrıstiń dem alǵanyn dóp basyp aıtý qıyn. О́ıtkeni, Býrabaı kentinde jalǵa beriletin jekemenshik oryndar óte kóp jáne irgedegi Reseı tárizdi jaqyn shetelderden kelgen demalýshylardyń shatyr tigip te jata beretindigin eskerý kerek.
Sońǵy jyldary Býrabaıdyń bedeli asyp tur. Oǵan eń aldymen týrısterge qyzmet kórsetýdiń sapasy jaqsarǵandyǵy áser etip otyr. Bıznes qurylymdar ınvestısııa quıa bastady. Máselen, «Shýchınsk» shıpajaıyn qaıta qurýǵa bir mıllıard teńge qarjy jumsalǵan. Sondaı-aq tamyz aıynda «Arheı» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń quny 400 mıllıon teńge turatyn densaýlyq saqtaý kesheni de paıdalanýǵa beriledi. Býrabaı kentinde jabyq sý parkin salý bastalmaq.
Týrızm salasyndaǵy ındýstrııa júzden astam nysandy qamtıdy eken. Jalǵyz Býrabaı ǵana emes, oblystyń ózge aýdandarynda da aýyz toltyryp aıtarlyq ister qolǵa alynýda. Máselen, ústimizdegi jyly Arshaly aýdanynda «Beıbarys» demalys ortalyǵy ashyldy. Mundaı jaqsy mysaldar az emes. Oblystyń týr operatorlary tarıhı jáne kórikti oryndarǵa birqatar týrıstik baǵyttardy ázirledi. Bıyl sonyń ıgiligin de kórdi.
Baspasóz máslıhatynda oblys ákimi Málik Myrzalın bıylǵy jyldyń tabysty bolǵandyǵyn, aldaǵy ýaqytta qandaı ıgi sharýalardyń qolǵa alynatyndyǵyn tegis aıtyp berdi. Endigi arada týrızmdi damytý myqtap qolǵa alynbaq. Ol úshin barlyq jaǵdaı bar. Býrabaıdyń baýraıy el ekonomıkasyna serpin beretin salaǵa aınalmaq. Baǵzy zamanda Birjan sal atamyz «Jer shoqtyǵy – Kókshetaý, baýyry tolǵan kókshe baý. Tóńiregiń seksen kól, ıisiń jupar ańqıdy-aý» dep jyrlaǵan bolatyn. Jer shoqtyǵy el shoqtyǵyn bıiktetýge septigin tıgizip jatsa, tipti tamasha emes pe?!
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy,
Býrabaı aýdany
