Túrkistannyń dańqy týraly kóbinese ótken shaqta aıtylyp kelgeni aqıqat. Onyń ár kezdegi aýmaǵy, qoǵamdyq-saıası ómirdegi róli ózgerip otyrǵany da tarıhtan belgili. Ol jónindegi maǵlumattar kezinde eýrosentrıstik kózqaraspen túzilgendikten, qazirgi otandyq ǵylym bul máselege táýelsizdik talabymen, jańasha oılaý júıesimen qaıta qaraýy tıis. О́z zamanyndaǵy megapolıstiń (tutas aýmaqtyń, basqarý aımaǵynyń) álem tarıhyndaǵy orny kóptegen derek kózderinde anyq jazylsa da, Túrkistandy Ortalyq Azııanyń saıası-mádenı, áleýmettik-rýhanı damýy turǵysynan qarastyrýǵa jabyq ta, ashyq ta kedergiler kezdeskenin umytpalyq.
Máselen, patshalyq Reseı osy kıeli mekenge qyryn qarap, rýhanı qubylysty jaı ǵana kesene ataýy turǵysynan, onyń ózinde Chernıaev zeńbireginiń shar oǵy tesken «alynǵan bekinis» turǵysynan saralady. Keńestik ıdeologııalyq júıe Qazaq handyǵy baıtaǵynyń rýhy men mártebesin túrli «tyıymmen» búrkemelese de, berisi qazaq halqynyń, árisi túrki jurtynyń sanasynan óshire almady. О́shirý múmkin de emes edi. Eskirgenin eskerip – «ejelgi» dep, kónergenin kólegeılep – «kıeli» dep, tozǵanyn tazartyp – «tábárik» dep, jadyna jaqynyn – «jádiger» dep, áıteýir betegeden bıik, jýsannan alasa qalypta Áziret Sultan kesenesine de, basqa da baıyrǵy ǵımarattarǵa, kerýen saraılardan, mazarattardan tabylǵan múkammal men muraǵa yjdaǵatpen, janashyrlyqpen qaraýǵa tyrystyq. Sol nıet, sol bastama áz Táýelsizdik tusynda eldik úmitimizge serpin berdi.
Búgin ekonomıkalyq baılanystar artqan dáýirde Ortalyq Azııanyń tyń qýatyn naryq zańdaryna burýdy, óńirlik týrızmniń rólin belsendi etýdi basym baǵyt dep bilemiz. Bul rette dúnıeniń jartysyna tanys Samarqan men Buhara, Hıýa men Horezm kesene-ǵımarattaryna shek keltirmeı-aq Uly Dala men irili-usaqty shaharlardyń túıisindegi, bálkim, úılesimindegi qala mádenıetin nasıhattaý mańyzdy. Araldyń astyndaǵy «qyryq qala» ańyzy, Syr boıy shaharlary, Otyrar men Saýran, Syǵanaq pen Jankent, Taraz ben Balasaǵun, Qarataý men Alataý, Ulytaý men Shyńǵystaý baýraıyndaǵy, Altaıdyń saıasyndaǵy, Ústirttiń aıasyndaǵy, Edil men Esildiń en toǵaıyndaǵy qala-qalashyqtar jurty – ǵasyrlardy jalǵaǵan materıaldyq mádenıettiń jarqyn betteri. Osy aıada Túrkistan – aqyn Maǵjan aıtatyn «eki dúnıe esigi» bolýmen birge, Turan mádenıetiniń tuǵyry, ózgege ıile qoımaǵan Iranǵa beıbit ómir súrýdiń ıgiligin ańǵartqan kıeli meken retinde mańyzdy.
Túrkistannyń tutas tarıhy da, túrli saıasat saldarynan úzilgen tarıhy da eshqashan soǵysqa da, soıqanǵa da negiz bolmaǵan. Arǵy Iаsy jurnaǵynan bergi Iаsaýı hıkmetine deıin Jaratqannyń jarasymy, adamzattyń aǵarýy, peıildiń páktigi. Túrkistan – dúnıetanym baspaldaǵy. Túrkistan – tazarý tarazysy. Al osy qubylys sáýlet qurylysyna aınalǵanda jáne daýyl da, daý da almaǵan keseneniń múbárak kirpishi bolyp qalanǵanda, dúnıe úılesimine shek keltirmeısiz. Sonymen, álemge máshhúr tarıhı Túrkistan, mundaǵy qazaq handary men bı-batyrlary, ıgi jaqsylar qabirstany (panteony) – Ortalyq Azııanyń taǵylymdy týrızm deńgeıin de, ashylmaǵan rýhanııat paraqtaryn da, shyraqtaryn da tanytady degen oıdamyz.
Shyndyǵynda, atalǵan-atalmaǵan kóp kederginiń kesirinen Túrkistannyń buralań tarıh shańyna kómilip qalý qaýpi orasan edi. Qudaı saqtady, qudaı degen azamattardyń saýapty isteri saqtady. Júregi elim, jerim dep soqqan otanshyl azamattardyń sana-sezimi men bolashaqqa senimi jaqsylyqqa qorǵanysh boldy.
Burynǵylar «Jaı jatqan jer jaý shaqyrady», «Bos jerge shaıtan úıir» degen. Izdeýshisi men suraýshysy túrli saıası júıeden dińkelegende, kóldeneń kók attylardyń kózi kóne jádigerler men qaıtalanbas qundylyqtarǵa tústi. Olar ártúrli syltaýmen óz jerine, óz eline tasydy. Halyqtyń kóz aldynda turǵan qundylyqtar qoldy boldy, tarıhı tóbeler (eski qalalar jurty) oırandaldy, baqan qulady, baq aýdy. Ult kıe tutqan jerde beıbereket is, odaǵaı áreket, jaıbaraqat kózqaras beleń aldy. О́kinishke qaraı, Túrkistannyń junttaı jurnaǵyn saqtap qalýǵa Odaq qamyty moınyna kúshtep kıgizilgen Qazaq KSR-i dármensiz edi.
1935 jyly Lenıngrad qalasyndaǵy Ermıtajdyń ataýly bir kórmesine áketilgen Taıqazannyń taǵdyr-talaıy sonyń dáleli. Áldekimder aıtyp júrgendeı, dúnıe júzine tanymal eksponat elge ózinen ózi oralǵan joq, kóp qajyrly jumystyń, aqylmen basqan qadamnyń arqasynda jetti. Bul rette otandyq mýzeı isiniń negizin qalaǵan memleket jáne qoǵam qaıratkeri О́zbekáli Jánibekovtiń bastamashyl da batyl is-áreketi úlgi etýge turarlyq. Munyń rámizdik máni bar edi. Ol týraly túrkistandyq aqyn, muratanýshy Nurmahan Nazarov bylaı dep jazady: «Máskeý. Kreml. Halyq depýtattarynyń sezi. Qazaq KSR depýtattary N.Nazarbaev, O.Súleımenov, M.Shahanov joldastarǵa. Túrkistan qalasynyń eńbekshileri toqyraý jáne qaıta qurý jyldarynda KSRO Joǵarǵy Keńesine Lenıngrad Ermıtajyndaǵy qazandy óziniń naǵyz ıesi – Ahmet Iаsaýı mýzeı-mavzoleıine qaıtarý týraly san ret ótinish jasaǵan edi...» Osyndaı jedelhat A.I.Lýkıanovqa joldandy. Sol kúni-aq Joǵarǵy Keńes hatshylyǵyndaǵy Voropaev degen kisiniń atynan «jedelhattardy aldyq» degen mazmunda jaýap keldi. Osydan dál 28 kún ótkende KSRO Mádenıet mınıstri V.G.Zaharovtyń Taıqazandy Túrkistanǵa qaıtarý týraly buıryǵy shyqty. Sóıtip Qazaqstannyń eń qasterli eskertkishi, Áziret Sultan kesenesiniń bas jádigeri 54 jyldan keıin óz eline, óz oshaǵyna oraldy. Sonda Taıqazan kóp keshikpeı keletin Táýelsizdigimizdiń qarlyǵash habarshysyndaı bolǵan eken-aý! Mine, sol kezderde kóp jyldardan beri oryndalmaı qapaly etken halqymyzdyń amanat armanyn iske asyrýǵa bolashaq Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń asa zor járdem-sharapaty tıgenin aıryqsha atap aıtýǵa tıispin».
1990-jyldardyń aıaǵynda Elbasynyń uıǵarymymen Túrkistannyń 1500 jyldyǵyna baılanysty daıyndyq sharalary bastaldy. Eldik iste memlekettiń de, halyqtyń da oıy bir jerden shyqty. Máselen, arnaıy qurylǵan «Paryz» qory tek qarajat jınaýmen shektelmedi. Elbasy usynǵandaı, zııaly qaýym, óner tulǵalary, memlekettik qyzmetkerler tabanynan tik turyp, osy kıeli-rýhanı ortalyqtyń adamzat, qoǵam úshin mańyzyn, toptastyrýshy, birlikke úndeıtin mánin túsindire aldy. Osy jolda qyrýar jumys isteldi. Bul úderis Qazaqstannyń barlyq óńiriniń Túrkistan týraly ári tabıǵı, ári jańa, ári órkenıetti sanasyn qalyptastyrýǵa yqpal etti. Mereıtoıdyń dittegeni de osy edi.
Elbasy Táýelsizdiktiń shırek ǵasyrynda Túrkistan muratyn bir sát te esten shyǵarǵan emes. Halyqaralyq bıik saıası forýmdarda bolsyn, óńirlik mańyzdy jıyndarda bolsyn Ortalyq Azııanyń rýhanı da kıeli ornyn yqpaldastyq pen mámilegerliktiń tuǵyry, baıypty da jasampaz alańy retinde dáleldeı aldy. Muny Ahmet Iаsaýı ýnıversıtetinen bastap, sońǵy shırek ǵasyrdaǵy túrki birliginiń jańashyl da beıbit kez kelgen ınstıtýty dáleldeı alady. Osynyń bárinde de Memleket basshymyzdyń álemdik bedeli men saıası kóregendigi tarazy basyn teńestirip otyrdy.
Bıyl 19 maýsymdaǵy Túrkistanǵa erekshe mártebe berý týraly Elbasymyzdyń kemel sheshimi – tarıhı ádilettiliktiń ornaǵanyn, rýhanı jańǵyrýdyń óristegenin kórsetti. Ult uıysýyna mańdaı terin tókken Shymkent mıllıondyq mejege jetip, megapolıs retinde derbes damýdyń jolyna túskende, Túrkistannyń oblys ortalyǵy mártebesin alýy – óńir tynysyn ashýdyń oraıly belesi edi.
Árbir qazaq kıe tutatyn mekenniń jańa ákimshilik basqarý tuǵyry oblys jurtshylyǵyna da, respýblıka halqyna da, tutas túrki dúnıesine de zor jaýapkershilik ústep otyr. Eń basty mindet – Qazaq eliniń tarıhyn qunttaý men Táýelsizdik jyldary jetken jetistikterimizdi eselendirý. Otanymyzdyń árbir azamaty rýhanı ortalyqtyń damýyna óziniń qatysy baryn sezinýi úshin, beınelep aıtsaq, rýhanııattyń shyraqshysy ekenin sezinýi úshin, Elbasy nusqaǵandaı, básekege qabiletti bolýy tıis. Adam kapıtalyn damyty jan-jaqty bilimmen, kúshti rýhpen, erteńgi kúnge degen senimmen júzege asady. Jańadan qala salý nemese shahardy qaıta túletý ońaı emes. Ol úshin eń birinshi, halyqtyń sanasyn daıarlaý men armanyn ushtaý qajet ekenin Elbasy Astana mysalynda naqty kórsetip berdi.
Imandylyqqa baýlýdyń ózi qurǵaq nasıhattan turmaıdy. Ata-anany qurmetteý, jasy úlkendi syılaý, jetim-jesirlerge, kembaǵal-múgedekterge kómektesý, ar men namys aldyndaǵy adaldyq sekildi qarapaıym da maǵynaly adamı qasıet qoǵamnyń alpys eki tamyrynda qaınap jatýy tıis. Osyndaı dástúrdi berik ustanǵan qaýym ózin odan ári jetildirýge umtylǵanda ǵana ál-Farabıler armandaǵan qaıyrymdy da baıandy qala qalyptasady. Bul rette Túrkistannyń jańa mártebesi barlyq salada rýhanı jańǵyrýdyń úlgisin kórsetýge zor múmkindigi bar. Ýaqyt óte kele oǵan – «rýhanı jańǵyrýdyń qalasy» dep rámizdik ataý berýimiz de ǵajap emes.
Túrkistannyń jańa tynysyn ashý úshin, bizdińshe, mynandaı birqatar isterdi keńese otyryp, kúsh biriktirip sheshý qajet dep oılaımyz:
– tarıhı Túrkistannyń tórt qaqpasy, sıtadeldiń eki qaqpasy bolǵan. Qala qonaqtarynyń nazaryn ózine aýdaratyn eń basty nysan – Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi ekenin eskersek, sol qaqpalardy da, bekinis qorǵanyn da ǵylymı-arhıtektýralyq negizde, bir stılde qalpyna keltirý mańyzdy. Kezinde osy tarıhı orynnan syrtqa áketilgen qundy eksponattardy órkenıetti jolmen qaıtarý úshin qoǵamdyq pikir men IýNESKO, TÚRKSOI syndy halyqaralyq uıymdardyń áleýetin paıdalanǵan oryndy (ázirshe kóshirmesin jasata turý da qajetti);
– kesene mańynda jer asty 44 bólmeden turatyn «qylýet» dep atalatyn ǵıbadathana men shyǵys monshasynyń jurnaǵy bar. Osyny da qalanyń qolaıly jerinde úlkeıtilgen úlgide qaıta qalpyna keltirý qajet dep bilemiz. «Túrkistan monshasy» brendin ómirge ákelýge de múmkindik týady;
– halyqaralyq uıymdarmen kelise otyryp, taıaýda Elbasy usynǵan «Túrki áleminiń 100 jańa esimin» qorytyndylaý saltanatyn dástúrli túrde Túrkistanda ótkizýge qol jetkizý kerek;
– Túrki dúnıesine ortaq «Túrkistan talanttary» atty óner telefestıvalin («Evrovıdenıe», «Novaıa volna», «Slavıanskıı bazar» úlgisimen) uıymdastyrý – ýaqyt talaby;
– álemge ortaq Qorqyt, ál-Farabı, Ahmet Iаsaýı, Balasaǵunı, t.b. túrki tulǵalaryna arnalǵan ǵylymı konferensııa, forýmdardy dástúrli túrde osy qalada ótkizip otyrý kerek;
– Túrkistan aınalasyn kógaldandyrý úshin Qazaqstan halqy Assambleıasy bastamasymen («Astana ormany» úlgisimen) osy topyraqqa beıimdelgen nemese jersinetin tal-terek, jemis aǵashtary men ósimdikterdi egýdi qolǵa alý. Ystyq klımatta ósimtaldyǵyn tanytqan Irannyń shyrsha tuqymdas ásemdik aǵashtaryn ósirýdiń ashhabadtyq tájirıbesin oraıly qabyldaý qajet-aq;
– basqa qalalarǵa úlgi bolarlyq salyq tólemi jáne quqyqtyq mádenıet jobasyn qalyptastyryp, júzege asyrsaq. Buǵan qosa shahardyń bas josparyna kedergi keltiretin beıbereket salynǵan úı-jaılardy súrgizý qajettigin túsindirý jumystaryn eki jaqqa da tıimdi etsek;
– árbir kvartal (mahalla) men kósheni órkenıetti qalypqa keltirý úshin sheftik-qamqorlyq jumysyn úılestirý mekemelerge, bilim-mádenıet oryndaryna tapsyrylsa. Dástúrli «senbiliktiń» yntalandyrýǵa, tipti júıeli naryq pen básekege negizdelgen jańa formaty uıymdastyrylsa. Bul iske oıy ozyq, árdaıym jańashyl, únemi izdeniste júretin stýdentterdi tartý – álemde bar úrdis;
– Túrkistan qalasynyń jańǵyrǵan jasampaz dástúrin qalyptastyrǵan jón. Mysaly, Elbasy sheshimimen demalys kúnderi bolyp belgilengen Qurban aıt meıramyn zamanǵa laıyqtap, ónegeli etip ótkizý (halyqtyq basqosý-aıttaý, tatýlyq, qaıyrymdylyq sharalary, t.b.) zaıyrly din men dástúr yqpaldastyǵyn úılestire túser edi;
– qalanyń bas jospary aıqyndalyp jatqan kezde aıtarymyz: bolashaq ár shaǵyn aýdanǵa tarıhı shaharlarymyzdyń (Otyrar, Saýran, Syǵanaq, Bozoq, Botaı, t.b.) ataýyn berip, sol aýmaqtyń ǵımarattaryn dástúr men murany elestetetindeı etip turǵyzý qıynǵa soqpas;
– turǵyn úı jáne basqa da jaılardy salýda qatań ári júıeli tártip ornatylyp, baspana satyp alý men paıdalanýdyń ozyq úlgisi qoldanysqa engizilse. Turǵyn úı-kommýnaldyq júıeniń ashyqtyǵy, birizdiligi asa mańyzdy;
– biz elimizde sýdy qadirleýdiń («Sýdyń da suraýy bar») mádenıetin jańa Túrkistan arqyly qalyptastyrýǵa tıispiz (topyraq qunary men sý qory bul jerden áldeqaıda tómen Izraılde sýdy 5 deńgeıge bólip, tıimdi paıdalanady). Endeshe Ortalyq Azııaǵa úlgi bolatyndaı «Túrkistan qaınary» atty aýyzsý, melıorasııa, ırrıgasııa, jerasty sýyn iske jaratý jobasyn júzege asyrsaq.
Bul, árıne jańa oblys ortalyǵy úshin qyrýar sharýanyń bir parasy ǵana. Álemdik standarttardy, ozyq tehnologııalardy bir kúnde engizý ońaı emes. Joǵaryda atap ótkenimizdeı, Túrkistandy atyna laıyq, mártebesine saı etetin tek qarjy-qarajat emes, eń birinshi – turǵyndardyń sana-sezimi, birligi men jaýapkershiligi. Rýhanı jańǵyrýǵa umtylǵan elimizde ony júzege asyrýǵa nıet te, múmkindik te bar.
Olaı bolsa, álimsaqtan Túrki dúnıesiniń qara shańyraǵy (jaýapkershilik dep uǵyńyz), qazaqtyń arýaq qonyp, nar shókken jeri (eki dúnıeniń obal-saýabyn oılaý dep bilińiz) – Túrkistannyń jańa álemdegi jańa Qazaqstannyń rýhanı ordasy retinde jańǵyratynyna senimimiz mol.
Darhan MYŃBAI,
Májilis depýtaty
