Senimmen ótken ómir

Kúni keshe ǵana telefonmen sóıleskende eldiń belgili aqsaqaly Ydyrys Qalıevtiń asyna qatysyp, ol kisi týraly tebirene sóılegenin aıtyp, qamshynyń sabyndaı qysqa ómirde báriniń ótkinshi ekendigin, sondyqtan da tiri kúnińde syılastyqqa eshnárse jetpeıtinin ortaǵa salǵan  edi. Bul meniń qatar júrgen syılas aǵamen sońǵy tildesýim eken. Seıilbek aǵanyń 75 jyldyq toıyn abyroımen ótkizgenimiz keshe ǵana sııaqty edi. Sodan beri de biraz jyl syrǵyp óte shyǵypty-aý. 

Asqaraly toı ıesin sol mereıli merekede aımaq basshysy Qyrymbek Kósherbaev jáne Ábish Kekilbaev, Uzaqbaı Qaramanov, Iran-Ǵaıyp bastaǵan zııaly qaýym ókilderi men Parla­ment Senatynyń depýtattary quttyqtap edi. Aımaq basshysy Elbasynyń mereıtoı ıesine arnap jibergen quttyqtaý hatyn oqyp bergen bolatyn. Sondaı-aq oblystyń Qurmet gramotasymen jáne «Nur Otan» partııasynyń «Belsendi qyzmeti úshin» tósbelgisimen marapattaǵan-dy.

О́tpeli ómirdiń azamattyq asyl kúnderiniń 60 jylyn at ústinde ótkizý shynynda ońaı emes. Sekeńniń ómiri jastarymyzǵa úlgi bolarlyq kórkem paraqtardan turady. Árıne ashy-tushyny qatarynan tata júrip, elge, jerge degen qaltqysyz adal júreginiń ámirinen aınymaı eńbek etý baqyty osy Sekeńe buıyrdy.

Seıilbek Shaýhamanov 1939 jyly 15 mamyrda Qyzylorda oblysy, Jańaqorǵan aýdanynyń О́zgent aýylynda dúnıege kelgen. 1962 jyly Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ıns­tıtýtyn,  1982 jyly Almaty joǵary partııa mektebin bitirgen.1962-1965 jyldary Qyzylorda oblysy Shıeli aýdanynda «Qazaýylsharýatehnıkasy» birlestiginde mehanık, jetekshi ınjener bolyp qyzmet etti. Qarapaıym ınjenerden oblystyń birinshi basshysyna deıin ósti. 1965-1991 jyldary Keńes Odaǵy kommýnıstik partııasynyń múshesi bola júrip, Qyzylorda oblysynyń Syrdarııa, Tereńózek aýdandarynyń komsomol jastaryna jetekshilik etip, hatshylyq qyzmet atqardy, 1975-1980 jyldary Jalaǵash aýdandyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy bolyp jumys istedi. 

Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy kók baıraq kóter­gen tarıhı kezeńde, ıaǵnı, 1992-1995 jyldar aralyǵynda ol Qyzylorda oblysynyń ákimi bol­dy, 1998-1999 jyldary Qazaqstan Parlameti Sena­tynyń depýtaty qyzmetin abyroımen atqardy. 

Árıne ótken ǵasyrdyń 30-shy jyldary dúnıe­ge kelip, balalyq shaǵyn sum soǵysqa urlatyp, ja­lańaıaq, jamaý-jamaý kıimmen, ash qursaq bolyp ósken bala urpaqtan búgingi ata urpaqqa aınalý bary­syn qazirgi orta býyn ókilderi jaqsy biledi dep oılaımyn. Sol býynnyń ortasynda óziniń nar tulǵasymen halyq júgin qajymaı kótergen atpal azamatymyz Seıilbek Shaýhamanuly sol býynnyń ókili. 

Sekeń osy uzaq, qıyn, beıneti men zeıneti alma-kezek kelgen taıtalas­ty ǵumyrynda, dańq pen daq­pyrtqa boı aldyrmaı, tabıǵı minez qalpyn esh ózgertpeı, ózi mejelegen bıikke «aqyryn júrip, anyq basyp» jetti. Egemendigimiz ben eldigimizdiń alǵash qalyptasý barysyndaǵy tar jol, taıǵaq keshýde saıası-ekonomıkalyq reformalardy tuńǵysh uıymdastyrýshylardyń, memlekettigimizdi nyǵaı­týǵa belsendi uıytqy bolǵan tulǵalardyń  biri  bolyp, táýelsiz eldiń tuǵyryn bekemdeýge aıryqsha eń­bek etti.

Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet belgisi», «Halyqtar dostyǵy» ordenderimen, birneshe medaldarmen marapattalǵan. Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 10 jyldyǵy qarsańynda otandyq «Qur­met» ordeniniń ıegeri atandy. Qazaqstan men О́zbekstannyń Qurmet gramotalarymen marapat­talǵan. Horezmniń Qurmetti azamaty. Qy­zyl­orda oblysy, Jańaqorǵan aýdanynyń «Ǵasyr adamy».

Sekeńe osynaý ómir, halqy, óziniń júrip ótken joldary qandaı qymbat, qadirli bolsa, ony qalam ustap qaǵazǵa túsirýde de erekshe eńbek ete bildi. Jaı ǵana qaıratker emes, qalamyn da qoly­nan tastamaǵan kórnekti tulǵaǵa aınaldy. «Qaırat­ker», «Baqytyńdy baǵalaı bil», «Paryz ben parasat», «Altyn alma, aqyl al», «Er qanaty», t.b. kóptegen kitaptar jazdy. Ult tarıhy men taǵdy­ryna tolǵanyp, ózinen keıingi býynǵa óshpes ónege qal­dyrdy.

О́ziniń uzaq jyldyq ómirinde basyp ótken joldaryn aǵamyz bir kúngideı jeńil, baqytty sezinse kerek. О́ıtkeni «Baqytyńdy baǵalaı bil» atty kitabynda: «О́mirde jolym boldy!» dep aǵynan aqtarylady. Aıtýǵa ońaı shyǵar, biraq Sekeń ǵumyrynyń qıyndyqtaryn bireý biledi, bireý bilmeıdi. Osy oraıda ótken kúnge taǵy bir kóz tastaıyqshy.

80-jyldardyń sońyndaǵy jaǵdaı áli kúnge kóz aldymyzda. Búkil el kóleminde turalaý baıqal­dy. Dúken sóreleri jyp-jylmaǵaı. Keńestik aq­sha­ǵa alatyn taýar joq. Anaý jetpeıdi, mynaý jet­peıdi, barlyǵy tapshy. Ár jerde jumysshylar, temirjolshylar dúrligýde. Qyzylordanyń shaǵyn tak­sı parki shý-shurqannyń uıasyna aınaldy. Obkomnyń aldynda kólikterin tizip tas­tap sherýge shyqty. «Basshy unamaıdy, óz qalaýymyzben saı­lap alýymyz kerek!» Qaýipsizdik organdaryna qaraı­tyn túri joq, aǵylǵan aryz, toqtamas aıqaı. Ala­sapyran jaǵdaı qalyptasty. 

Obkomnyń jańa birinshi hatshysy Seıilbek Shaýhamanov mine, osylaısha qyp-qyzyl shoqtyń ústinde turdy.

Á degennen jańa basshy ózi biletin, ózi tanıtyn eldiń san-salaly jumysyn baǵdarlap, dilgir máse­lelerdi sheshýge bilek sybanyp kiristi. Halyqtyń úmit shyraǵy jana bastaǵan sátte, Keńes  Odaǵy tarady. Sharýashylyq qaıta kúızeliske tap bolyp, qul­dyraýdyń kókesi endi bastaldy. Osyndaı qıyn-qystaý óliara shaqta halyqtyń bári «qutqarsa osy qutqarady-aý» dep Shaýhamanovqa úmitpen jaý­tańdady.

Kúndiz kúlki, túnde uıqydan aıyrylǵan Se­keń el eńsesin kóterýge barynsha atsalysty. Jan júregimen kúıinip eńbek etti. Aqparat qural­dary men aınalasyn dáıekti oı-oramdarymen ustam­dylyqqa, sabyrǵa shaqyrdy. Aqyl men qaıratty serik etti. Boıynda qazaqtyń dili men dástúri tu­nyp turǵan, sóz saptaýy bólek, sózimen de, isimen de basqany ılandyryp sóıleıtin oǵan basqalar qurmetpen qaraı bastady. Ol jurtty qalaı tú­sin­se, jurty da ony solaı ystyq yqylaspen qabyl­dady. Osylaısha Seıilbek osy óńirdiń bas­ty ıdeologyna aınaldy. Tulǵasy kún saıyn bıikteı berdi. Halyqtyń talaı muqtajy sheshimin tapty.

Keńestik júıe taraǵanǵa deıin ol oblystyq keńestiń tóraǵasy qyzmetin birinshi hatshylyqqa qosyp atqarǵan bolatyn. Kompartııa taraǵannan keıin oblystyq keńestiń tóraǵasy boldy. Odan keıin oblystyń tuńǵysh ákimi bolyp taǵaıyndaldy. Bir oryntaqta otyryp, onyń laýazymy aýysqanmen adamdyq kelbeti, elge degen shynaıy kóńili men eńbegi esh ózgermedi. 

О́zinen burynǵylardy ózine qalaı ónege etse, ózinen keıingilerge de sondaı ónegelik, izgilik kór­se­tip abyz aqsaqalǵa aınaldy.

О́z kitaptarynda Dinmuhamed Qonaevtan bastap Ábish Kekilbaev, Ábdijámil Nurpeıisov, Maqtaı Saǵdıev, Tákeı Esetov, Erkin Áýelbekov, Eleý Kósherbaev, Elaman Júnisbaev, Súleımen Seıitov, Erjigit Bozǵulov, Kóbeısin Isaev, t.b tulǵalar men eńbek adamdary Shaımaǵanbet Esov, Amankeldi Qudaıbergenov, Jańabergen Ahatov syndy ıgi-jaqsylardyń ómirin qalamymen órnektedi. Sóıtip ol adamı oı shyńynyń bıigine kóterilip úl­kenge «qurmetti ini», kishige «aıaýly aǵa» bolyp qalyp­tasty.

Osyndaı adamdyq, aǵalyq, atalyq tulǵaǵa keıingi kezde Allanyń aq paryzyn oryndaý qosy­lyp, onyń kelbetin odan ári asha tústi. Qajy­lyq saparǵa baryp kelgennen keıingi basqosýda Shaýhamanov jastar aldynda: «Qajylyq saparynan alǵan áserimdi sózben jetkizý qıyn. О́zde­rińizge belgili Alla taǵala adamzat balasyna ıs­lam­nyń paryzdaryn óziniń danalyǵymen bólip bergen. Iаǵnı, namaz oqý, oraza ustaý, zeket berý. Al qajylyqtyń jóni bir bólek. Qajylyqty óteý meniń sonaý jyldardan bergi armanym. Men ol úshin 6 jyl kóleminde daıyndaldym. Bes ýaqyt namazymdy oqyp, oraza ustadym. Jáne muny Alla taǵalam maǵan násip etti. Qajylyq barysynda aptap ystyqta jalańaıaq qasıetti topyraqty basyp, mıllıondaǵan adamnyń arasynda jú­rip qulshylyq jasadyq. Elimizdiń tynyshtyǵy men yntymaǵy úshin duǵa tiledik. Ylaıym sizderge de Alla qajy­lyqty násip etsin!»,  dep aǵalyq tilegin arnaǵan bolatyn. Budan úlken sóz bola ma?!

Sekeńniń aýzy dýaly abyz aqsaqalǵa aınalýy­nyń arjaǵynda osyndaı tektilik jatyr degen oıdamyn. Muny aǵamyzdyń sóz saptaý mánerinen únemi baıqap ári súısinip júretinmin. Taratyńqyrap aı­tar bolsam, qaǵazǵa qarap sóıleýdi kásip etpegen S.Shaýhamanov jańylýdy bilmeıtin, tógi­lip turǵan sheshen, kósilip turǵan kósem, bata sóz­diń dúldúli. Ol aǵylyp, tógilip sóılegen kez­de tyńdarmanyn beı-jaı qaldyrmaıdy. Sabaq­ty sóziniń, aıtqan oıynyń arnasyna tartyp, tyńdaý­shysyn uıytatyn. 

Sondaı-aq ol kisiniń boıynda adamdy ózine tartyp turatyn áldeqandaı bir tylsym jylylyq bar-tyn. Arakidik Qyzylorda jaqqa jolymyz túsip, issaparda bolǵan kezimizde aǵamyzdyń qoltyqtan demep, babymen aıtatyn áńgimesi qandaı edi, shirkin. Sol kezde suhbatqa meıirim shýaǵy tógilgen aýrasy aralasyp, adamdy odan sa­ıyn qanattandyryp jiberetin. Sondaı sátterde Sekeń basynan ótkizgen úlken ómirlik mektep aıtar sózge de, yqylas-peıilge de tuzdyq bolyp, sezimińdi sergite túsetin. Oıǵa júıriktik pen sózge sheshendik toǵysqan tusta aǵamyz qasıetti qazaq tiliniń ushan-teńiz múmkindikterin qapysyz tanytyp, oıdy tııanaqtap jetkizýdiń úlgisin kórsetip, tań-tamasha qaldyratyn.

Seıilbek Shaýhamanov  oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy retinde ardagerler uıymyn ujymdastyryp, eldiń aýyzbirshiligin saqtaýda, sala­ýatty ómir saltyn qalyptastyrýda san qyrly jumystar atqardy. Oblys­tyq ardagerler keńesiniń ońdy jumy­sy Ortalyq keńeste maquldanyp, táji­rıbesi respýblıkaǵa taratyldy.

Jary Juparkúl, perzentteri – Naǵıma, Fatıma, Nurlan, Sholpan, Ulbosyn, nemereleri – Ádilet, Qudiret, Dinmuhammedterdiń ortasynda saıaly báıterekteı búrin jaryp, japyraǵyn jaıdy.  Ákesi Shaýhaman – 95 jas, anasy Aınakúl 85 jas jasady. Al aǵamyz aman bolsa aldaǵy jyly 80 jasqa tolar edi. 

Sekeń shynymen de baqytty ómir súrgen adam. Úkideı úlbiregen tórt qyzy – tórt qubylasy. Kózi­niń qarashyǵyndaı Nurlany qoltyǵynan demeý­shisi, súıip qosylǵan qosaǵy Juparkúli – otba­synyń  jebeýshisi ári berekesi boldy. Adam urpa­ǵymen baqytty degen sóz osyny meńzese kerek.

Búgin asyl aǵa týraly ótken shaqta jazýǵa, aıtýǵa májbúrmiz. Deı turǵanmen onyń atqarǵan qyzmeti, halqyna sińirgen eńbegi qomaqty. Sondyqtan da ol kisiniń esimi men eńbegi zamandastarynyń jadynda máńgi saqtalatynyna senimdimin. Aǵamyzdyń peıishte nury shalqyǵaı!

О́mirzaq OZǴANBAEV,

professor, Qazaqstan Respýblıkasy Ardagerler uıymy Ortalyq keńesi tóraǵasynyń birinshi orynbasary