Muhtar Áýezov Imanjúsiptiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna aıryqsha nazar aýdarǵan eken. Ol Imanjúsiptiń qazaq óneri tarıhyndaǵy ornyn belgiledi jáne birinshi bolyp ánshi-aqynnyń shyǵarmashylyq murasyn zerttedi dep esh kúmánsiz aıta alamyz.
Imanjúsip saýatty adam bolǵan. Ol Qurandy óte jaqsy bilgen. Júz jastan asyp baryp qaıtys bolǵan Imekeń atamyzdyń týǵan qyzy Kúlánda jáne kenje balasy, meniń ákem Nurhannyń aıtýlary boıynsha, úıde óte kóp kitap, gazet-jýrnaldar bolypty. Bizdiń zamanymyzǵa jetken onyń ánderi – 1895-1906 jyldar aralyǵynda Imanjúsip túrme men aıdaýda júrgen ýaqytta jazylǵan týyndylar. Imanjúsip ol ýaqytta 35-40 jasta. Negizi seriniń aty jas kúniniń ózinde elge tanymal bolady. «Saryarqa» jýrnalynyń arqasynda bizge jetken «Seıfúl-Málik» áni Imanjúsip shyǵarmashylyǵynyń erte kezeńine jatady. Án mátinimen tanysqanda, ózge aqyndar sekildi ol da shyǵystyq sıýjetterdi arqaý etkendigin ańǵaramyz.
Halyqtyń ánshi-aqyndarǵa degen aıryqsha mahabbatyn Áýezov bylaı jetkizedi: «Sońǵy bolyp sanalatyn qaı-qaısysy da bir mezgilde keremet ánshi de, ózindik sapasy asqaq mýzykalyq sarynǵa túsken qaıtalanbas, tanymal, sýyrypsalmalary bar aqyn da bola bildi». M.Áýezovtiń bul pikirin tolyǵymen Imanjúsiptiń shyǵarmashylyq murasyna qatysty aıtýǵa bolady dep bilemin.
1906 jyly aıdaýdan Aqmolaǵa oralyp, bastan keshken qýǵyn-súrgin qasiretinen keıin aýyr kúızelis ústinde Imanjúsip qolyna dombyrasyn almaıdy, al Syr boıyndaǵy týystaryna kóshken soń múlde tuıyqtalyp qalady. Arasynda tek eldiń ótinishi boıynsha daý máselesin sheshýge, úlken toıǵa qutty qonaq bolýǵa ǵana barady. Eger kópshilik odan osy kezde án aıtýyn suraǵan bolsa, seri kelisimin bermeıdi. Osy bir jaǵdaı, bizdiń shamalaýymyz boıynsha Imanjúsipti ánderine degen sara joldardan adastyryp tastady.
Aqyn óleńderiniń 31-tarmaǵyn «Ereımentaý» degen bir taqyryppen toptaý arqyly «Bes ǵasyr jyrlaıdy» jınaǵynyń qurastyrýshylary zertteýshiler men oryndaýshylarǵa kóp qıyndyq jasady. Áli kúnge deıin Imanjúsip ánderin oryndaý barysynda mátinge jeńil-jelpi qaraý úrdisi baıqalady. Imanjúsiptiń ómiri men shyǵarmashylyǵyn zertteýshi esebinde, aqynnyń urpaǵy retinde búgin jáne bolashaqta onyń ánderin oryndaýshylardan ótinerim: 2000 jyly «Qaınar» baspasynan jaryq kórgen «Imanjúsip» atty kitapqa engen án mátinderine ǵana júginińizder.
Qazirgi ýaqytqa deıin keıbir kelte oıly ónertanýshylar Imanjúsipke qazaq áni men poezııasy tarıhyndaǵy laıyqty ornyn alýyna qarsylyq bildirýde. Olardyń pikirinshe, Imanjúsipte bir ǵana «Ereımentaý» degen áni bar, sondyqtan onyń qaıdaǵy ánshilik murasy týraly sóz qozǵaýǵa bolady.
Bul – úlken qatelik. Kórnekti ǵalym, mádenıet qaıratkerleriniń tabandy da qajyrly eńbekteriniń arqasynda saqtalǵan Imanjúsip ánderiniń sarqyty halyq jadynda óshpeı keldi. Qazaq ánderin adamzat balasyna ortaq qazyna etýdi maqsat tutqan Aleksandr Zataevıch 1925 jyly Imanjúsiptiń alty ánin jazyp alady. Sondaı-aq zertteýshi Imanjúsip týraly: «О́z ortasynyń qaharman batyry» degen pikir qaldyrady.
О́z basym úlken iltıpatpen Sábıt Muqanov pen Álkeı Marǵulannyń rýhy aldynda basymdy ıemin. Olar 1973 jyly Qytaıdan týǵan jerine oralǵan eshkimge belgisiz ánshi Ámına Bapınaǵa Imanjúsiptiń «Saryarqa» degen ánin Qazaq radıosyna jazǵyzady. Imanjúsiptiń talantyna tánti bolǵan álemge áıgili akademık Qanysh Sátbaev zamandastarynyń aıtýy boıynsha Imanjúsipke qaryzdarmyn dep ótken. Akademık Ahmet Jubanov qatal tyıymǵa qaramaı Hrýshev zamanyndaǵy jylymyq kezińine deıin el aralap, Imanjúsip ánderin hatqa túsirgen. Bizdiń dáýirdiń kórnekti kompozıtory Erkeǵalı Rahmadıevke men jeke toqtalǵym keledi. Sebebi 1958 jyly ol kisi tarapynan shyn máninde azamattyq erlik jasaldy. Taldyqorǵan oblysy Sarqan aýdany boıynsha jasalǵan folklorlyq ekspedısııa barysynda T.Bazarbaev, A.Temirbekova esimdi adamdarmen birge Erkeǵalı Rahmadıev belgili ánshi-aqyn Temirǵalı Iýsýpovtan Imanjúsiptiń «Saryarqa» atty ánin jazyp alady.
Bul – Imanjúsip aqtalǵanǵa deıin otyz jyldan asa ýaqyt buryn bolǵan jaǵdaı. Sondyqtan mýzykanttar táýekelge baryp, ózderiniń bastaryna úlken qaýip tóndirdi. «Saryarqa» áni jazylǵan úntaspa zerthanada jarty ǵasyr jatty. Tek úshinshi myńjyldyq adamdary ǵana saqtalyp qalǵan osy ándi tyńdaý múmkindigine ıe boldy.
«Saryarqa» ániniń avtory qalaısha Balqash mańynan tabyldy? Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik arhıvinde meniń ájem Zeınep Bulanqyzy men qatal Dala general-gýbernatory fon Taýbeniń bir-birine jazǵan hattary bar. Bul hat almasý 1898 jyldyń 22 tamyzynda bastalyp, 1906 jyldyń 14 jeltoqsanynda aıaqtalady. Hattardyń kólemi 276 paraq. Osy hattarda kezinde jabylǵan jalalarǵa da, áli kúnge deıin seıilmeı jatqan keıbir uzyn sózderge de jaýaptar bar. Arhıvtik qujattarǵa nazar aýdarsaq, 1895 jyly bolystyqqa saılaýǵa túsken Imanjúsiptiń kandıdatýrasy onyń jas mólsheri saı bolmaǵandyqtan saılaýdan alynyp tastalady (35 jasqa tolmaǵandar saılaýǵa túsý quqyǵyna ıe bolmaǵan). Saılaýda jeńiske jetken Raqymjan Jaıyqpaev halyqtyń súıikti ulyna qarsy kúres bastaıdy. Ol úshin kez kelgen ádis pen tásil paıdalanylyp, ústinen jalǵan aryz túsiredi, bir shaǵymnyń ústinen bir shaǵymdy jiberip otyrady. Arada tórt jyl ótken soń Raqymjan óz degenine jetedi. 1899 jyldyń ortasynda Qutpan áýletiniń erazamattaryn kisendep Semeı oblysy О́skemen ýezi Tarǵyn bolysyna jer aýdarady.
Eki jyl ótken soń, 1904 jyldyń qazan aıynda Qutpanovtar jańa manıfest boıynsha aqtalady. Biraq olarǵa Aqmola bolysyna oralýǵa ruqsat etilmeıdi. Osy ýaqytta alty jylda birinshi ret Qutpan áýleti tolyq bir jerge, Qapal ýezi tómengi Qaratal bolysyndaǵy eldi mekenge jınalady.
1964 jyly Jambyl oblysy boıynsha júrgizilgen folklorlyq ekspedısııa barysynda Maqaly Qoıshybaev «Saryarqa» ániniń jańa bir nusqasyn jazyp alady. Bul ándi Talas aýdanynyń turǵyny Áljappar Ábdihalyqov oryndaıdy. Ol bul ándi Sáken Seıfýllınniń ózi aıtqanyn jetkizedi. Tórt jyldan keıin qazirgi Túrkistan oblysynyń bir aýylynda kompozıtor Ábilahat Espaev ánshi Beıisjan Qystaýbaevtyń oryndaýynda Imanjúsiptiń ánin estıdi. Beıisjan Espaevqa osy ánniń eki nusqasyn oryndap beredi. Talas aýdanyndaǵy Ábdihalyqovtaı Qystaýbaev ta ándi Sáken Seıfýllınnen estigenin aıtady.
Imanjúsiptiń aty halyq jadynda ony kózi kórgen adamdardyń estelikteri arqyly saqtaldy. Olar belgili jýrnalıst Jumabaı Ormanbaev jáne ǵalym Áýelbek Qońyratbaev kitabynda Imanjúsiptiń 1913 jylǵy oqıǵalary bylaı baıandalady: «Saltanatty toı tórt kún ótýge tıis boldy. Alǵashqy úsh kún Imanjúsipti týǵan jerine oralýyna baılanysty qoshemetteýmen ótti. Tórtinshi kúni atasy Turǵanbaıǵa arnalǵan asy boldy... Ústindegi buharlyq qymbat shapanyn sheship, batyr ánshiler qasyna otyrdy. Jastyq, kópshikterdi qajet sanamady, ıini tik otyrdy, tulǵasy beıne bir eskertkishke uqsap ketti. Jınalǵan qaýym odan án aıtyp berýin surady. Osy mezette aıdaýda júrgende týǵan «Ereımentaý» ániniń áýeni baıaý estildi. Týǵan jerge degen perzenttik mahabbatqa jáne qaıǵy-muńǵa toly ol án sanada aspanda samǵaǵan qyran qus beınesin týǵyzdy. Toı úsh kúnge sozyldy, áńgimeniń bári Imanjúsipke arnaldy, onyń áıgili babalary, ózi, erlik isteri týraly boldy. Imanjúsip birge bolǵandyqtan, halyq ózin baqytty sezindi. Sebebi olarda endi qıyn-qystaý kúnderde qorǵaýshy jáne qamqorshy bar».
Halyq arasynda Imanjúsiptiń erlikteri jaıynda kóptegen ańyz áńgime saqtalǵan. Áńgimelerde ol halyq batyry, el qorǵany, qamqorshysy beınesinde sýretteledi. Imanjúsip jaıynda aıtylǵan áńgimeler ishinde eń dál ári tolyq dep halyq jazýshysy Ábish Kekilbaevtyń sózin aıtýǵa bolady: «Imanjúsip – bertingi tarıhymyzdaǵy romantıkalyq jáne qaharmandyq tulǵalardyń biri. Ol tabıǵatynan sýretker, shyǵarma adamy, kompozıtor, uly mýzykant. Ol halyq júreginde jańǵyryp turatyn qaıtalanbas, teńdesi joq erlikter jasady. О́ziniń adaldyǵymen, eshbir qatygezdikti moıyndamaý arqyly, kez kelgen áleýmettik jaýyzdyqqa qarsylyǵymen ol ár kezeń adamdaryn qyzyqtyryp turmaq» depti zańǵar jazýshy.
Raýshan IMANJÚSIP,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
ASTANA
