Álemdik geosaıasat jáne jahandyq dıplomatııa jóninde kúlli álemge áıgili irgeli monografııalar men maqalalar toptamasyn jaryqqa shyǵarǵan ǵulama saıasatker-ǵalym Genrı Kıssındjer kezinde AQSh prezıdentteri Rıchard Nıkson men Djerald Fordtyń Ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi keńesshisi bolýymen qatar ózge de prezıdentterdiń syrtqy saıasat jónindegi aqylshysy bolyp qyzmet atqarǵan. 1973 jyly ol Nobel syılyǵymen marapattalǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde Genrı Kıssındjer AQSh armııasynyń qatarynda bolyp, odan keıingi dáýirde 20 jyl boıy Garvard ýnıversıtetinde «tarıh» jáne «memleket» pánderi boıynsha ustazdyq etken. Bul kúnde aıtýly ǵulama ǵalym – óziniń atyndaǵy halyqaralyq fırmanyń jetekshisi.
Genrı Kıssındjerdiń 2014 jyly jaryq kórgen «Jahandyq tártip» («World Order») atty monografııasyn jahandyq tarıh pen álemdik strategııanyń, sondaı-aq memlekettik isterdi iske asyrý jónindegi oı-tolǵamdarynyń jıyntyǵy dese de bolady. Kádimgi bir ǵalamshardyń tóbesinen aınala kóz jiberip, kúlli álemdi barlap turǵandaı, avtor atalmysh týyndysynda tarıhtyń ǵalamat tektonıkalyq qatparlary men jer betindegi irgeli memleketterdiń múddelerimen qatar olardyń qozǵaýshy kúshterin muqııat zertteıdi jáne Eýropada XVII ǵasyrdyń ortasynan bastap búgingi kezeńge deıin qalyptasqan memleketter men ımperııalardyń jer sharynyń ózge aımaqtaryna qatysty kózqarastary men ustanymdaryn jan-jaqty saraptaıdy.
Monografııanyń kirispe bóliminde Genrı Kıssındjer: «shyn máninde, «jahandyq tártip» eshqashan bolǵan emes», – deıdi. Alaıda ǵulama saıasatker tarıhta ǵalamdyq tártipke teńesetin tórt irgeli «tártiptiń», atap aıtqanda, eýropalyq, ıslamdyq, qytaılyq jáne amerıkalyq tártip oshaqtarynyń bolǵanyn joqqa shyǵarmaıdy. Sáıkesinshe, 420 betten turatyn ǵalymnyń kólemdi monografııasy kirispe men qorytyndydan bólek atalmysh «tártip oshaqtaryna» baǵyshtalǵan taraýlardan turady.
Búgingi zamandaǵy álemdik tártip degen uǵymnyń negizi, Genrı Kıssındjerdiń paıymdaýynsha, Batys Eýropada osydan tórt ǵasyr buryn shamasynda Germanııanyń soltústik-batysyndaǵy tarıhı Vestfalııa oblysynda ózge qurlyqtar men órkenıetterdiń qatysýynsyz ótken beıbitshilik konferensııasynda qalanǵan. Al Vestfalııa konferensııasynan bir ǵasyr buryn Ortalyq Eýropada oryn alǵan shekteýli qaqtyǵystar men saıası shıelenister tym asqynyp,1618-1648 jyldar arasynda tolassyz laýlaǵan 30 jyldyq soǵys órtine ulasyp ketken. Saıası jáne dinı múddeler ýshyqtyrǵan álgi soǵystyń saldary Ortalyq Eýropa halqynyń tórtten birine jýyǵyn juqpaly aýrýlar men ashtyqqa da qosa ushyratyp, shalǵydaı shaýyp, jalmap ketken. Soǵystan ábden álsirep, tıtyqtaǵan taraptar endi qaıta bas qosyp, soǵys órtin týdyrmaıtyn joldardy birge izdestirýge bel baılaıdy. Sonyń nátıjesinde Eýropadaǵy búgingi álemdik tártiptiń alǵysharttary, ıaǵnı kóppartııaly saıası birlikter júıesi, balamaly kózqarastaǵy taraptardyń múddelerimen qatar qalyptasqan ustanymdarymen eseptesý, sondaı-aq shıelenisterge jol bermeıtin beıtarap sheshimder qabyldaýǵa tyrysý sııaqty kókeıge qonymdy úrdister qalyptasqan.
О́z kezeginde vestfalııalyq beıbitshilik konferensııasy adamzat órkenıetinde teńdesi joq moraldyq qundylyqtardyń qalyptasýyna jol ashqan. Ol qundylyqtar júıesiniń irgetasy tómendegideı: atalmysh júıe egemen memleketterge bir-biriniń ishki isterine qol suǵýǵa jol bermeıdi ári bir-biriniń maqsat-múddelerin kúshpen baqylaýǵa da tyıym salady. Bul birinshiden.
Ekinshiden, eýropalyq pikirtalas saıystarynda bir ǵana shyndyq nemese ámbebap jalǵyz ereje ústemdik ete almaıdy. Munyń ornyna árbir memleket óz terrıtorııasynda óziniń sýverendi jeke bıligin júrgizýge quqyly.
Úshinshiden, árbir memleket kórshi memleketterdiń ishki qurylymdaryn moıyndaýǵa jáne dinı ustanymdarymen eseptesýge tıisti, sondaı-aq olardy joıyp jiberýden bas tartady. Búginde ári tabıǵı, ári ár taraptyń qalaýynan shyǵatyn bılik tepe-teńdigi memleket kóshbasshylarynyń maqsat-múddelerin de bir-birimen teńestirip, teorııa júzinde bolsyn, shıelenister men qaqtyǵystar oshaǵyn barynsha azaıtady.
Tórtinshiden, Eýropa tarıhyndaǵy joǵarydaǵydaı balamaly pikir saıystary men kóppartııalyq úrdistiń ornyǵýy ózindik aıryqsha fılosofııalyq ustanymdaǵy halyqaralyq jańa tártip júıesiniń erekshe úlgisine aınaldy. Osy turǵydan kelgende, Eýropanyń soǵys órtin toqtatý úshin qolǵa alǵan sharalary búgingi zamanaýı túsinikti, ıaǵnı búkilálemdik praktıkalyq máni bar ámbebap tártipti kópshilik pikiri men sabyrǵa ıek arta otyryp ornatý kerektigin aldyn ala oılastyryp, kesip-piship qoıǵandaı.
Solaıy solaı bolǵanmen, Genrı Kıssındjerdiń pikirinshe, XVII ǵasyrdaǵy Vestfalııada beıbitshilik konferensııasyn uıymdastyrǵan kelissóz júrgizýshi taraptar ózderiniń kúlli álemge qatysy bar júıeniń negizin qalap jatqandarynan beıhabar-tyn. Sondyqtan da bolar, olar bul kelissózge kórshiles Reseıdi tartýǵa múlde tyryspaǵan. Onyń ústine ol kezde patsha saıasatymen kelispegen boıarlar ýshyqtyrǵan alapat lań men eldi jaılaǵan ashtyqtan Reseı turalap baryp, endi ǵana ońala bastaǵan bolatyn.
Genrı Kıssındjerdiń pikirinshe, ol dáýirde, ıaǵnı XVII ǵasyrda álemdik tártip degen uǵym belgili bir geografııalyq ortamen ǵana shekteletin, óıtkeni ol kezderdegi qoljetimdi tehnologııanyń áleýeti kúlli álemdi qamtıtyn ortaq tártip ornatýǵa múmkindik bere qoımaıtyn.
Atalmysh monografııasynda Eýropadan múlde shalǵaıda, dálirek aıtqanda, alpaýyt eýrazııalyq keńistiktiń ońtústik-shyǵys qaptalynda jatqan Qytaı órkenıetin de álemdik tártiptiń bir oshaǵy retinde qarastyrady. Bulaı etýge ǵalymnyń tolyq negizi bar, óıtkeni Qytaıdyń ishki-syrtqy saıasaty men halyqaralyq dıplomatııasyn, sondaı-aq mádenı qundylyqtaryn sonshama tereń zerttegen Kıssındjerdeı ǵalym saýsaqpen ǵana sanarlyq desek, múlde artyq aıtqandyq emes. Munyń bultartpas dáleli retinde, ǵalymnyń ózimiz osyǵan deıin tilge tıek etip otyrǵan monografııasynan bólek 2011 jyly jaryq kórgen «Qytaı týraly» («On China») atty 604 bettik irgeli týyndysyna silteme jasasaq ta ábden jetkilikti. Ǵulama saıasatkerdiń pikirinshe, Qytaı teorııalyq turǵydan, shyn máninde, álemdik tártipke saı keletin biregeı fılosofııasy men ámbebap qundylyqtar júıesiniń ıesi bolyp tabylady.
Halyqaralyq qatynastar turǵysynan kelgende, Genrı Kıssındjer Batys áleminde, ıaǵnı Eýropada qalyptasqan dıplomatııa men Qytaıdyń syrtqy saıasaty arasynda jer men kókteı aıyrmashylyq bar ekenin de jasyrmaıdy. Sebebi ımperııalyq Qytaı o basta basqa eldermen dıplomatııalyq baılanys ornatyp, shet elderde turaqty elshilikter ustaýǵa múlde qulyqty bolmaǵan, óıtkeni álemde ózine teń keletin ózge órkenıet pen mádenıet oshaǵy bar degen túsinik esh ýaqytta da Aspanasty eliniń qaperinde bolmaǵan ári ol órkenıet ózgelerdiń bárin de varvarlar dep sanaǵan.
О́z týyndysynda Genrı Kıssıdjer Eýropa men Qytaı aralyǵyndaǵy alyp keńistikti alyp jatqan Musylman áleminiń de ózindik álemdik tártip qaǵıdasy bar ekenin alǵa tartady. О́ıtkeni kúlli álemdi tek jalǵyz Alla ǵana biriktirip, oǵan jalǵyz Alla ǵana bılik júrgizedi degen monoteıistik tartymdy qaǵıdanyń arqasynda aldymen Arab áleminiń basyn biriktirgenin, sosyn Parsy ımperııasyn qosa qamtyp, odan soń Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkany, sondaı-aq Azııanyń kóptegen bóligi men Eýropanyń da biraz aımaqtaryna jaıylǵanyn kóldeneń tarta kelip, Osmanly ımperııasy tarıhyndaǵy eń tegeýirindi bıleýshi Mehmet Sultannyń «Álemde bir ǵana ımperııa, jalǵyz ǵana din jáne jalǵyz sýverenıtet qana bolýy kerek» degen paıymyna silteme jasaıdy.
Budan ármen qaraı Genrı Kıssındjer álemdik tártiptiń erekshe sıpatty irgetasynyń Atlant muhıtynyń batys jaǵyndaǵy «Jańa Álem» atanyp ketken Amerıkada da qalana bastaǵanyn tilge tıek etedi. XVII ǵasyrda Eýropada etek alǵan saıası-cektalyq jikshildik sekildi, Aǵylshyn shirkeýin katolıkterge tán qundylyqtardan tazartyp, protestanttyq qundylyqtardy qaıta qalpyna keltirýdi maqsat tutqan Eýropadan qonys aýdarǵan pýrıtandyqtar o basta Eýropada negizi qalanǵan álemdik tártip úderisterin endi Amerıkada da belsendi jalǵastyrǵan bolatyn. Sóıtip tek AQSh qana emes, Eýropa memleketterinen bastaý alyp, Jańa Álemde jańa meleketter qalyptastyrǵan romantildi ózge órkenıetter de vestfalııalyq álemdik tártip qaǵıdalarynyń tutynýshysy men qorǵaýshysyna aınalǵan bolatyn.
Genrı Kıssındjerdiń pikirinshe, vestfalııalyq tártip elementterin joǵaryda atalǵan álemdik máni bar tártip oshaqtarynyń bári de belgili bir mólsherde basshylyqqa alǵanymen, olardyń eshqaısysy da álgi tártiptiń tabıǵı qorǵaýshysy retinde sezinbeıdi. О́ıtkeni olardyń bári de ózderiniń ishinde oryn alyp otyrǵan irgeli ózgeristerge tikeleı táýeldi.
Onyń ústine adamzat órkenıeti búgingi tańda shıelenisterge toly dúrbeleń dáýirdi bastan keshirip otyr. Kádimgi Krylovtyń aqqý, shortan jáne shaıan týraly astarly da qısyndy áńgimesindegideı, teketireste turǵan búgingi álem alpaýyttarynyń ortaq mámilege kele almaıtyny aıqyn kórinip tur. Bir-birimen ymyraǵa kelip, ortaq ýaǵdalastyqqa kelýdiń ornyna buryn qol jetkizilgen zamanaýı halyqaralyq sharttardy qasaqana buzyp, birin-biri saıası-ekonomıkalyq sanksııalarmen sabalap, ol az bolsa, qyryp-joıatyn tajal qarýlaryn da kezenip, birin-biri japyryp tastaýǵa da, tipti joıyp jiberýge de daıar otyr. Demek, mundaı alasapyran zamanda taıaý arada jahandyq tártip ornaı qoıady deýge múlde negiz joq. О́ıtkeni Genrı Kıssındjerdiń taǵylymǵa toly, dáıekti de dáleldi týyndysy osylaı deýge jón silteıdi.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi
