Taıaýda elimizdiń bas basylymynda Botagóz Amalbek qaryndasymyzdyń «Bizge qarttar úıi qajet pe?» («EQ» 12 qyrkúıek, 2018 jyl) degen maqalasy jarııalandy. Oqyp bolyp, oıǵa berildim. Maqalada keltirilgendeı, Elbasy Nursultan Nazarbaev «Egde jastaǵy 7 myńnan astam adam qarttar úıin pana qylýda. Olardyń kóbiniń deni saý, balalary bar. Qartaıǵan ata-anasyn tastap ketý qazaǵymyzǵa jat qylyq, ata saltymyzda bolmaǵan. Búgingi qoǵam týǵan balasy men ata-anasyn tastap ketý sekildi áreketterdi qatygezdiktiń eń joǵary deńgeıi dep baǵalaýy tıis» degen bolatyn.
Sondaı-aq qazirgi qoǵamda qarttar úıiniń kóbeıýimen qatar adamzatty tolǵandyryp júrgen áleýmettik problemalardyń biri – ol jasy kelgen adamnyń jalǵyzdyǵy bolyp otyr. Bul týraly Amerıka psıhologtar qaýymdastyǵynyń jyl saıyn ótetin 125-shi sessııasynda ǵalymdar málimdeme jasaǵan. Sarapshylardyń aıtýynsha, adam adamdarmen qatar júrip, pikir almaspasa psıhıkasy ózgerýi ábden múmkin. Soltústik Amerıka, Eýropa, Azııa jáne Aýstralııanyń 3,4 mıllıon turǵynyn zertteýden ótkizgen 70 ǵylymı-zertteý tobynyń málimetine sensek, bul kúnderi jalǵyzdyq adam ómirine eń qaýipti faktorlar qataryna enip, tipti semizdikten de qaýipti bolyp tur eken.
Almaty qalasynyń ákimi Baýyrjan Baıbek 2018 jyldy «Qarttar jyly» dep jarııalap, qarııalarǵa barynsha kóńil bólýde. Qalada bul kúnderi zeınetkerler sany 222 myńǵa jetip, qala turǵyndarynyń 12,5 prosentin qarttar quraýda. Qala ákimshiliginiń qoldaýymen «Jol kartasyna» sáıkes «Belsendi uzaq ómir» baǵdarlamasy jasalyp, kóptegen ıgilikti sharalar iske asyrylyp otyr. Zeınetkerler úshin qarttar úıinde kitaphana, fıtnes klýb, kıno kórsetetin zal, qol sheberligin arttyratyn úıirmeler men ártúrli sport oıyndarynyń bólmeleri qyzmet etýde. Tipti múmkinshiligi bar qarııalar úshin ekotýrızm klýby uıymdastyrylyp, belsendi zeınetkerlerge tabıǵat aıasyna mezgil-mezgil serýenge shyǵýyna jaǵdaı jasalǵan. Sý basseınderine baryp, júzýmen aınalysatyndary da joq emes. Biraq barlyq óńir ardagerlerine Almaty qalasyndaǵydaı jaǵdaı jasalyp qoımaǵany belgili.
Aýyl qarttaryna kelsek, sóz tipti basqa. «Táıiri, zeınetkerdiń qolynan ne keledi?» deıtinder kóp. Alaıda olardyń basym kópshiligi qolynan kelgenshe sharýashylyqqa aralasyp, mal ósirip, egin salyp, áli de attan túspeı, balalaryna adal eńbekterimen qolǵabys kórsetip júrgen abzal azamattar bar. Arasynda densaýlyǵyn kútip-baptap, kárilikke des bermeı turǵandary qanshama? «Qartaıdym, bittim» dep úgilip, moıyndarynan sý ketip otyrǵan olar joq. Degenmen qatary sırep, qaljyńdasar, qaýqyldasar ortasy joqtyǵy qarııa kóńilin qulazytatyny anyq.
Bul máselege qatysty eńbek ardageri Kúlásh Nazarbekova belsendilik tanytyp, qyzǵan eńbek ortasynda júrgen azamat, zeınetkerlik jasqa jetip depressııaǵa túsetindigin óziniń qanshama jyldyq is-tájirıbesi arqyly aıtyp berdi. Uzaq jyl Taraz qalasyndaǵy №1 qarttar men múgedekter úıiniń dırektory qyzmetin atqarǵan Kúlásh Aıtbaıqyzynyń aıtýynsha, tipti olardyń arasynan ómirge túńilip, ózin ózi «mújip» dertke shaldyǵatyndary, sóıtip ómirmen erte qoshtasatyndar da ushyrasady. «Azannan keshke deıin úı baǵyp, nemereleri men kelinine syımaı, bala ákesin, áke balasyn túsinbeıtin qasiret kúıge tap bolatyn jaǵdaılar sırek bolsa da kezdesedi. Sol qarttar úshin qalada arnaıy aqyly pansıonattar uıymdastyrsa artyq bolmas edi», deıdi Kúlásh Aıtbaıqyzy.
Bázbir memleketterde ondaı tájirıbe bar. Tańerteń baryp, keshke qaıtatyn, bir mezgil bolsa da qarttarǵa kóńil aýlaıtyn orta bar ekenin sezindiretin ol pansıonat memlekettiń qarjysynan emes, múmkinshiligi bar jeke kásipkerlerdiń qarjylyq kómekteri arqyly salynyp jatsa jón. Tipti sanaly bir kásipker bul isti «táýekel» dep batyl qolǵa alyp, qarttardyń aqyly jeke pansıonatyn uıymdastyrsa bilgendik bolar edi. Jeke balabaqshalar uıymdastyryp jatqan olarǵa bul asa salmaq bola qoımas. Árıne qazirgi kezeńde bar aýyrtpalyqty memlekettiń moınyna arta berý durys emes.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, búginderi bizdiń memleketimizde qarttarǵa úlken mán berilip, úkimet tarapynan jan-jaqty qamqorlyq jasalýda. Qazaqstannyń ósip-órkendeýine, elimizdiń beıbitshilik tynysh ómir keshýine óz úlesterin qosqan osy ardaqty da aıaýly qarttarymyzdyń eńbegi zor.
Saǵyndyq ORDABEKOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi
Taraz
