Ol jany jaısań, qarapaıym, kishipeıil, aqyl-parasaty men qaıyrymy mol, bilimi tereń, tabıǵaty taza, óresi bıik, halyqpen etene aralasyp jumys isteıtin eńbeksúıgish, isker, daryndy basshy boldy. Árıne aǵamyzdyń boıyndaǵy jaqsy qasıetter kóp adamdarǵa tán desek te, Jaqańnyń kishipeıildiligi, qarapaıymdylyǵy, elgezek minezi men adamdardy jaqsy kórýi, baýyrmaldyǵy men ustamdylyǵy onyń jaratylysynan týa bitken, ózine erekshe jarasyp turatyn tabıǵı qubylys edi.
Jaqańnyń jan tazalyǵy men meıirimdiligi, úlken adamgershiligi men sabyrlyǵy, iske degen jaýapkershiligi, qaı nársege de baıyppen qaraıtyn baısaldylyǵy, dýyldaq ásireqyzyldan aýlaq ishki mádenıeti, júris-turysy, bárimiz úshin, Jaqańmen syılasyp, aralas-quralas bolǵan qyzmettes joldastaryna, zamandastaryna, dostaryna, inilerine úlgi-ónege edi.
Jaqańnyń boıyna jınaqtalǵan osy bir asyl qasıetter onyń tektiligi men ómirdiń qıynshylyqtaryn basynan ótkizip, alǵan sabaqtarynyń jıyntyǵy shyǵar dep te oılaısyń.
Jaqańnyń ata-babalary tekti adamdar bolǵan. Atasy Narbek kezinde el bıligine aralasqan, ózi sheshen, bolys bolǵan adam. Isi halyqqa da bılikke de jaqqan. El aýzynda Narbek aıtqan eken degen sózder osy kezge deıin aıtylyp keledi.
Ákesi – Sháımerden ujymdastyrý kezinde belsendi qyzmet etken eńbekqor, eńbegimen kópshilik qurmetine bólengen adam bolǵan. Ol 1930-1935 jyldary qazirgi Saıram aýdanynyń Tastaq degen jerinde Stalın ujymsharynyń basqarma bastyǵy bolyp qyzmet istep júrip, aýyryp, kóz jumǵan.
Jaqańnyń anasy Balkúl apa – aqyldy, ustamdy, sózge ótkir, kópke basý aıtatyn, el tyńdaıtyn bedeldi kisi bolǵan. Balkúl apaı – bes balanyń anasy. Kúıeýi erte qaıtys bolyp, aýrýhanada, naýqastarǵa kıim tigip, keńse sypyrýshy bolyp, shıtteı bala-shaǵany asyrap, oqytyp, ótken ǵasyrdyń 40-50-jyldary bárine joǵary bilim ápergen. Balkúl apaıdy el qurmettep, «Pirádár» dep atapty. «Pirádár» dep el, kópshilik erekshe qurmetteıtin, halyqtyń rızashylyq sezimine, súıispenshiligine bólengen adamdardy aıtatyn. Ol kisi 1970 jyly jetpis jasynda dúnıeden ozǵan.
Jaqań jumysty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń joldamasymen Jambyl oblysy Shý aýdanynyń jańadan qurylyp jatqan «Dalaqaınar» astyq sovhozyna bas agronom bolyp bastaıdy. Eki jyldan soń osy oblystaǵy Lýgovoı aýdanynyń Lenın atyndaǵy keńsharǵa dırektor bolyp taǵaıyndalady. Úlken keńshardyń dırektory bolyp taǵaıyndalǵanda Jamalbek Sháımerdenov nebary 26 jasta eken. Sonan soń aýdannyń jer basqarmasynyń bastyǵy, Jambyl oblystyq partııa komıtetiniń aýylsharýashylyq bólimi meńgerýshisiniń orynbasary qyzmetterin abyroımen atqarady.
1962 jyldyń kókteminde aýdandar irilendirilip, Jambyl oblysynyń eki iri aýdany Merki men Lýgovoı birikken kezde, osy birikken aýdannyń óndiristik-terrıtorııalyq basqarmasynyń bastyǵy bolyp qyzmet atqardy. Bul eki aýdan oblystaǵy egin men mal sharýashylyǵy qatar damyǵan aldyńǵy qatarly iri aýdandar bolatyn. Bul úlken jaýapty jumys edi. Ol kezde aýdannyń óndiristik-terrıtorııalyq basqarma bastyǵynyń laýazymy Qazaqstan Kommýnıstik partııasy Ortalyq Komıteti Bıýrosynyń nomenklatýrasyna jatatyn. Jaqań jastyq jigerimen kún demeı, tún demeı bar kúsh-jigerin salyp, qyzmet atqarady. О́ńir kórsetkishteri boıynsha respýblıkada aldyńǵy qatarda turdy. Astyq, qyzylsha, júgeri ósirýde, et, sút óndirýde óndiristik-terrıtorııalyq basqarma qaramaǵyndaǵy sharýashylyqtar respýblıkadaǵy ozat tájirıbe mektebine aınaldy.
Jaqańnyń alǵyr qabileti, sezimtaldyǵy, basqarý isiniń tetigin meńgerýi, qaı jumystyń bolsyn aldyn ala baǵytyn tanyp, ony boljaı bilýi memlekettik masshtabta oılaýy, ártúrli sala mamandary men basshylaryn tyńdap, olardyń oıynyń túıinin taýyp, túsine bilýi jáne úlken isterge jumyldyra bilýi ony ylǵy tabys bıigine jeteleı tústi.
Jaqań azamattyǵy men ar-namysyn tý etip kóterip, ádilet pen adaldyq jolynan aınymaǵan, adamgershilik qasıetterin joǵary ustap, búkil ǵumyryn, eńbekke degen qushtarlyǵyn, kúsh-jigerin elge qyzmet etýge baǵyttaǵan aǵa urpaqtyń belsendi ókilderiniń biri.
Elimiz egemendik alǵan tusta Jaqań aǵamyzben bir kezdeskenimizde: «Saıasat ta, zaman da, qoǵam da ózgerdi. Elimiz egemendik aldy. Babalar armandaǵan armany oryndaldy. Endi Táýelsiz Qazaqstan úshin, onyń irgetasynyń myqty bolýy úshin aıanbaı eńbek etińder. Elbasynyń aınalasyna toptasyp, qoldaý kórsetińder. Ol – alǵyr, kóregen basshy. Eńbekte quryshtaı shyńdalǵan. Úlken asýlardy alýǵa kúsh-qaıraty da, bilimi de jetedi. Alaıda ótkendi, kommýnıstik ıdeologııany jappaı jamandaýǵa bolmaıdy. «О́tken qoǵam – teris» degen jalpylama qysqa túsinikteme. Sol zamanda bári qara túnek bolyp edi dep oılaý ári ádiletsiz, ári qııanat. О́tkenge tas laqtyra bergennen paıda taba qoıar ma ekenbiz. О́mir ótkennen sabaq alýdan turady. О́tken júıeniń jaqsy jaqtaryn da paıdalana bilý kerek. О́tken tarıhtyń barlyq kezeńi de, onyń saıası beınesi, kelbeti qandaı bolsa da ol bizdiń eldiń tarıhy. Biz osy dáýirde eńbek etip, otqa da, sýǵa da tústik. Boıymyzdaǵy bar kúsh-jigerimizdi halyq ıgiligine arnadyq, el men jerdiń kósegesin kógertip, kórkeıgen ústine kórkeıtýdi armandap eńbek ettik. Osy armandy asyl emes dep kim aıta alady. Men búkil ǵumyrymdy el yrysyn molaıtýǵa, eldiń bereke-birligin nyǵaıtýǵa, halqymyzdyń baqytty ómir súrýine arnadym» dep aıtqany esimde.
Jaqań aǵamyz tóreshildik, ákimshildik júıeniń tusynda qyzmet etse de, ózin halyqpen baılanysta óte qarapaıym, jupyny ustaı bildi. Ol qaı jerde bolsa da, keńsede, úıde, dalada bolsyn, kisi ótinishterin, talap-tilekterin tyńdap, olardy tez sheship otyratyn. Sózbuıdalyqqa, tóreshildikke jany qas, ósek-aıańmen isi joq, eshkimniń kóńilin qaldyrmaýǵa tyrysatyn, asyp tasymaıtyn adam edi.
Tyń ıgerýdiń aldynda ǵana ǵalym-agronom mamandyǵyn meńgergen Jaqań jańadan qurylǵan astyq keńsharynda bas agronom, dırektor qyzmetterin atqaryp, qyzý eńbek maıdanynyń alǵy shebinde shyńdaldy, isker uıymdastyrýshy-basshy bolyp tanyldy. Onyń jańasha da batyl oı-pikirleri, usynys-eskertpeleri eńbekshi ortada da, joǵary basshylar arasynda da túsinistik taýyp otyrdy.
Mine, sodan da bolsa kerek, Jaqań nebary 33 jasynda respýblıkada iri óndiristik-terrıtorııalyq basqarmanyń bastyǵy bolyp taǵaıyndalsa, 36 jasynda oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy, al 37 jasynda oblystyq keńes atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp saılandy. 37 jasynda úlken oblysqa basshy bolý úshin tereń bilim, aqyl men parasat, iskerlik pen uıymdastyrýshylyq qabilet kerek ekeni bárimizge túsinikti.
Jaqań oblystyń keńestik atqarý komıtetiniń tóraǵasy bolyp istegen 18 jyl, oblystyń saıası, áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úlken qarqynmen alǵa qaryshtaǵan kezeń boldy. Osy ótken ǵasyrdyń jetpisinshi-sekseninshi jyldary Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ekonomıkalyq qýaty respýblıkada Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan oblystarynan keıin turaqty túrde úshinshi orynda turdy, al halyq sany jaǵynan, demografııalyq ahýal turǵysynan, mektepter men áleýmettik nysandardyń salynýy men sany jaǵynan oblys respýblıkada birinshi orynda boldy. Oblys turaqty túrde odaqtyń, respýblıkanyń Qyzyl týlaryn jeńip alyp turdy.
Jaqań ǵalym-agronom retinde aýyl sharýashylyǵyn ǵylymı negizde, ozat tájirıbeni óndiriske engizý arqyly egin men mal sharýashylyǵyn ıntensıvtendirý, seleksııa men mal tuqymyn asyldandyrý arqyly eńbek ónimdiligin arttyrý, salanyń ekonomıkalyq tıimdiligin kóterý máselelerine erekshe kóńil bóldi.
Oblys ekonomıkasynda sýarmaly jerlerdiń erekshe oryn alatynyn eskerip, Úkimet aldyna sýarmaly jerlerdi ıgerý men onyń ónimdiligin arttyrýǵa baılanysty máselelerdi turaqty túrde qoıyp otyrdy. Nátıjesinde, úlken-kishi ózenderge toǵandar salynyp, jerasty sýlardy paıdalaný, sýarmaly jerlerdiń gıdromelıoratıvtik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan is-sharalar ýaqtyly atqarylyp oblystaǵy sýarmaly jer kólemi 550 myń gektardan asyp jyǵyldy. Sýarmaly jerlerden alynatyn ónim oblys tarıhynda rekordtyq dárejege kóterildi.
Jaqańnyń erekshe qasıetiniń biri – ol dos pen joldasqa adal, mansaby bıik bolsa da qarapaıym, jastarǵa meıirimdi edi. Dáleldi sózge toqtaıtyn, dáıeksiz sózge moıyn burmaıtyn, san qubylyp, jalpaqtaǵandy, sózinde bátýa, isinde bereke joq turaqsyzdyqtan boıyn aýlaq ustaýshy edi. Adamdy alalaý, namysyna tııý, qııanat jasaý, orynsyz ashý shaqyryp tıisý oǵan jat edi.
Jaqańnyń qarapaıymdylyǵyn sıpattaıtyn kórinistiń biri oblysqa kelgen basshylar úı salyp, páterlerin aýystyryp jatsa da, aǵamyz bes perzentimen 20 jyl bir páterde turyp, qyzmet babymen Almatyǵa kóship ketkende, páterin Úkimetke ótkizip ketti.
Jamalbek Sháımerdenov aǵamyzdyń memleketke, elge jasaǵan eńbegi memleket basshylary tarapynan baǵalanyp, ol «Lenın» ordenimen, 6 ret Eńbek Qyzyl Tý, «Halyqtar dostyǵy», «Qurmet Belgisi» ordenderimen jáne kóptegen medaldarmen marapattaldy.
«О́ldi deýge bola ma aıtyńdarshy, ólmeıtuǵyn artynda iz qaldyrǵan» dep oıshyl Abaı atamyz aıtqandaı, búkil ǵumyryn eline adal qyzmet etýge arnaǵan, artynda óshpes iz qaldyrǵan, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Jamalbek Sháımerdenuly Sháımerdenovtiń Táýelsiz Qazaqstan tarıhynda óz orny bar. Onyń ómir joly óskeleń urpaqqa ónege.
Qýanysh AITAHANOV,
qoǵam qaıratkeri
