ELEPHANTVOICES
Natalı ENJER, «Nıý-Iork Taıms»
Biz Gorongosada tabylýy qıyn, tissiz pilderdi izdep júrmiz. Mundaı pilderdiń soıdaq tisteri bolmaıdy. Álemde tańǵajaıyp pil azýlarynyń qaltaly kolleksıonerlerdi qyzyqtyratyny belgili.
Afrıkada tissiz pilderdiń sany saýsaqpen sanarlyq, biraq Gorongosa olardyń top-tobymen júretin otany sanalady. Munyń bári 15 jylǵa sozylǵan azamattyq soǵystyń saldary. Soıdaq tisti pilderdi súıegi úshin ońdy-soldy qyryp saldy. Osylaısha sırek kezdesetin tissiz pilder kenetten parktegi negizgi mekendeýshilerge aınalyp shyǵa keldi.
Qazirgi tańda mundaǵy 700-den astam pildiń shıregi – azý tissiz jáne olardyń bári – urǵashy. Men solardyń bireýiniń izine túskim keldi.
«Munda», dep aıqaı saldy ushqysh Alfredo Matavele taldardyń shoǵyryn nusqap. «Munda da júr», dedi sýdyń jaǵasyn kórsetip. Pilderdi birneshe jerden baıqadyq. «Olardy kórdińiz be?» dedi ol aptyǵyp.
Álbette, men olardy kórdim. Qulaǵyn qaǵyp, murnynan sý shashqan ondaǵan pil tynyǵyp tur. Olardyń bastarynan azý tistiń tyrtyǵy baıqalmaıdy.
Adamdar men pilderde damý barysynda kezdesetin ortaq aýytqýshylyq bar kórinedi. Muny DNK-daǵy kishigirim kemshilikterden anyqtaýǵa bolady.
Pilderdiń soıdaq tisteri – eki jaǵynda ósetin ıt tisterdiń úlken nusqasy. Olar kúrek tis pen azý tisterdiń arasynda ornalasqan. Qysqasha aıtqanda, soıdaq tissiz pilderde ıt tister bolmaıdy.
Ǵalymdar keı pilderde soıdaq tistiń nelikten kezdespeıtinin ázirge naqty anyqtaǵan joq. Alaıda olar sútqorektiler tisteriniń damýyna jaýapty genetıkalyq ózgerister týraly birshama derekterge qol jetkizdi. Onyń sebebi bárine ortaq kóne genge baılanysty eken.
«Tistiń damýy evolıýsııa kezinde jaqsy saqtalyp qaldy», deıdi Fınlıandııadaǵy Helsınkı ýnıversıtetiniń damý jónindegi bıology Irma Tesleff. Ol tyshqan tisterindegi aýytqýshylyqtyń izderi keıbir tisi joq ne durys óspegen adamdarǵa júrgizilgen genetıkalyq zertteýinde kezdestirdi.
«Pilderdiń adamdardan aıyrmashylyǵy shamaly. Sondyqtan pildegi soıdaq tistiń shyqpaýyna jáne adamdaǵy ıt tistiń óspeýine birdeı gender áreket etýi ábden múmkin», deıdi doktor Tesleff.
It tisterdiń bolmaýy – jıiligi jóninen ekinshi kezdesetin tis kemtarlyǵynyń túri sanalyp kelgen. Qalypty jaǵdaıda mundaı kemshilik adamdardyń 2-4 prosentinde kezdesedi. Bul – Afrıka pilderiniń soıdaq tissiz bolý yqtımaldyǵymen teń.
Kóp jaǵdaıda soıdaq tister – azý tistiń ózgeshe túri. Jabaıy qabandar men dońyzdarda ol joǵary qaıryla bitse, morjdarda tómenge súıirlengen. Arktıkanyń jalǵyz múıizderi sanalatyn narvaldarda soıdaq tis jalǵyz azý tis retinde, joǵary erniniń sol jaǵynan uzynsha bolyp bitken.
Ádette, soıdaq tisterdiń birneshe qyzmeti bar. Pilder ózderiniń tańǵajaıyp «qaıshylaryn» tuzdar men mıneraldardy qazý, butaqtardy syndyryp, japyraq jeý, aǵashqa súıenip, ony qabyǵynan arshý, batpaqqa batqan tólin sýyryp alý, uıyqtap jatqan balasyn oıatý úshin qoldanady.
Men tyǵylyp otyrǵan jerden qos erkek pildiń soıdaq tisteri aıqasyp, alysyp jatqanyn kórdim. Olardyń soıdaq tisteriniń árqaısysy 45 kılogramm tartady. Bul – analyq pildiń soıdaq tisiniń ortasha salmaǵynan 7 ese kóp.
Áıtse de, soıdaq tisterdi keremetteı qural etip jasaǵan bıofızıkalyq qasıeti olardyń ıelerine keri áserin tıgizip jatyr. Adamdar ádemiligine bola, jáne tylsym qasıeti bar dep sengendikten pil súıegine qatty qumartady.
Sondyqtan pilderdi súıegi úshin kópten beri qyrǵynǵa ushyratyp keledi. Mundaı saýdaǵa salynǵan halyqaralyq tyıymǵa qaramastan, soıdaq tisterdiń qara naryqtaǵy jyldyq aınalymy shamamen 1 mıllıard dollarǵa jýyqtaıdy.
Pilderdi brakonerlik jolmen aýlaýdyń toqtamaýy ǵalymdardy mynandaı oıǵa jeteledi. Pilder shyndyǵynda ózderiniń soıdaq tisterin qajet ete me? Afrıka pilderiniń arasynda soıdaq tisteri joqtarynyń sany artsa qanshalyqty tıimdi bolmaq?
Kalıfornııa ýnıversıtetiniń ekologııa jáne evolıýsııalyq bıologııa jónindegi professor kómekshisi Shon Kempbell-Steıton jáne onyń áriptesteri Gorongosadaǵy soıdaq tisi bar jáne joq pilderdi salystyrýǵa kirisip ketti. Olar soıdaq tistiń bolmaýyna áser etetin genderdi ǵana anyqtap qoımaıdy, sonymen qatar qanshalyqty muraǵa beriletinin de zerttep kórmek.
Máselen, nelikten Afrıkadaǵy soıdaq tissiz pilderdiń bári urǵashy? Kempbell-Steıton soıdaq tistiń áserine de mán berip kórmek.
«Soıdaq tisterdiń tamaq jeýde mańyzdy ról oınaıtynyn bilemiz. Endeshe, eger olardy mundaı qural joq bolsa, olar qorshaǵan ortada basqasha áreket ete me? Sondaı-aq mundaı ózgerister pildermen baılanysty basqa ańdarǵa áseri qandaı bolmaq?» deıdi ol.
Buǵan naqty jaýap berý qıyn. Biraq Gorongosadaǵy soıdaq tissiz pilder ósip-órkendep keledi. «Olardyń jaǵdaıy keremet. Mundaǵy qorshaǵan orta olarǵa qolaıly, sondaı-aq pilderdiń talǵajaý tappaı qınalyp júrgenin kórmeısiz», deıdi Elephant Voices uıymynyń ǵylymı dırektory Djoıs Pýl.
Bul uıym Gorongosada zertteýmen jáne pilderdi qorǵaýmen aınalysady.
Endeshe, soıdaq tister pilderge qajet pe?
© 2018 The New York Times News Service
Maqalany aýdarǵan Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
