EKSPO-2017 • 03 Qazan, 2018

Qyryq gradýs aıazda energııa óndiredi

190 retkórsetildi

EKSPO-2017 halyqaralyq ma­man­dandyrylǵan kórmesine Shyǵys Qazaqstannan «Turǵysyn-SES-1», «Turǵysyn- SES-2» sý elektr stansalary qury­ly­sy jáne О́skemendegi Sársen Aman­jolov atyndaǵy Shyǵys Qazaq­stan memlekettik ýnıversıtetiniń ǵa­lymdar toby «aýa raıyn talǵa­maıtyn» gıbrıdti jel elektr stansasy sekildi 3 joba usynǵan edi. 

«100 jańa esim» jobasyna engen ǵalym

Kórmede kórsetilgen bul jo­balardyń barlyǵy qaǵaz júzinde qalmaı, birtindep júzege asyrylyp jatyr. Sonyń biri – Rıdder qalasy mańyndaǵy Kedrovka ózenine salynatyn qýaty 500 kVt bolatyn «Ertis-Shyǵys» bógetsiz shaǵyn sý elektr stansasy jobasy. Bul jobany EKSPO kórmesinde ýnıversıtet ǵalymdary usynǵan aýqymdy jobanyń jalǵasy deýge de bolady.

Oblystyq energetıka já­ne turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýa­shylyǵy basqarmasy energe­tıka bólimi mamandarynyń aıtýynsha, joba boıynsha bıznes-jos­par jasalyp, barlyq qa­jet­ti esepteýler, sondaı-aq elektr jelilerine qosylý júıesi ázir­lenipti. «VostokEkoEnergııa» JShS shaǵyn SES ornalasatyn jerdi anyqtaý úshin jobalaý-iz­deý jumystaryn júrgizipti. «Sa­lyný quny 254 mıllıon teńge­ni quraıtyn jobanyń negizgi maq­saty – elektr energııasyn óndire oty­ryp, stýdentter men jas ǵalym­dar­dyń bilimderin arttyrý úshin tá­jirıbelik sabaqtar ótkizý alań­daryn qurý.

Qazir jobany júzege asyrýmen atalǵan oqý ornynyń ǵaly­my Álmıra Jylqashınova aına­lysyp jatyr. Aldaǵy ýaqyt­ta ǵalym memlekettik grant alyp, tehnıkalyq-ekono­mı­kalyq ne­gizdemesin jasap, jobany tolyq aıaqtap shyǵýǵa bel býyp otyr. Joba elimizdiń «ja­syl eko­nomıkaǵa» ótý tujyrym­dama­syna sáıkes keledi. Qury­lys-mon­taj ju­mystary 2019 jyldyń ekinshi jar­tysynda bastalady. Bıznes-jos­parda kórsetilgendeı, bul elektr stansasyn 2020 jyly is­ke qo­sý kózdelgen», deıdi atal­ǵan bas­­qarmanyń energetıka bóli­mi­niń basshysy Nurlan Rama­zanov.

Bul jobanyń avtory jas ǵalym, ónertapqysh Álmıra Jyl­qashınovanyń Elbasy Nur­sultan Nazarbaevtyń bastamasy­men qolǵa alynǵan «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasy aıasyndaǵy «Qa­zaqstannyń 100 jańa esimi» joba­syna engenin bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin. 1981 jy­ly О́skemen qalasynda dúnıe­ge kelgen ǵalym búginde Sár­sen Amanjolov atyndaǵy Shy­ǵys Qazaqstan memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń ujymdyq ulttyq laboratorııasynyń zertteýshi-ınjeneri bolyp eńbek etedi. 


Atalǵan bilim ordasyn fızık-ınjener mamandyǵy boıynsha bi­tirip, keıin oqýyn fızıka maman­dyǵy boıynsha magıstratýrada jal­ǵastyrǵan ónertapqysh Reseı­de, Uly­brıtanııada, AQSh-ta, Aýst­rııada taǵylymdamadan ótip, bir­neshe grant jeńip alyp, bir­neshe stıpendııanyń ıegeri atanypty. Munyń bárin jipke tize bersek uzaqqa ketermiz. Onyń izdenisi, eńbegi elimizde de eskerýsiz qalmaı, tıisti baǵasyn alyp keledi. Á.Jyl­qashınova – respýblıkalyq «Made in Kazakhstan» baıqaýynyń úzdik ınnovasııalyq joba jeńim­pazy. Res­pýblıkalyq «Úzdik ınnova­sııa­lyq bıznes-joba» jáne Ádilet mınıstr­ligi uıymdastyrǵan respýblıkalyq «Shapaǵat» (bul syılyq jas fızıktiń 40 gradýs aıazda energııany óndiretin jel generatoryn oılap tapqany úshin berilgen) baıqaýlarynyń da jeńimpazy. «О́nertapqysh áıel – 2015» nomınasııasynyń ıegeri, «S.Amanjolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń úzdik zertteýshisi». 2015 jyldan beri halyqaralyq ınformatızasııa akademııasynyń akademıgi.

Oılap tabýdan, ony júzege asyrý qıyn

Elde alǵan bilimin shet memleketterde shyńdaǵan ǵalym jel generatory arqyly energııa alý jobasymen aınalysady. О́zi oılap tapqan generatorǵa «Jelken» degen at qoıypty. Ǵalymnyń talpynysyna tańǵalmasqa shara joq. «Alǵash jelden qýat óndirý týraly oı kelgende álemdegi tájirıbelerdi zertteý qajet ekenin túsindim. Ol úshin eń áýeli aǵylshyn tilin meńgerý kerek edi. Sóıtip ınnovasııa bıigin baǵyndyrýdy til úırenýden bastadym. Ýaqyt tańdaǵan baǵytym­nyń durys ekenin kóp keshikpeı-aq kórsetti», deıdi ol. 

Elýden astam ǵylymı jumystyń avtory, 14 patenttiń ıesi Álmıra Jylqashınovanyń jel genera­tory ózi jumys isteıtin S.Aman­jolov atyndaǵy ShQMÝ-dyń №7 ǵımaratyna ornatylǵan. Qýaty 5,5 kVt bolatyn qurylǵy jeldi jelkenderimen tosyp, gorızantal ornalasqan bilik boıymen aınalady. Qapalaqty generatorlardyń paıdaly áser koeffısıenti 38-40 prosent bolsa, jelkenniń arqasynda bul kórsetkish Álmıranyń qondyr­ǵysynda 49 prosentke teń. Osyǵan sáıkes generator jel sekýndyna eki metr jyldamdyqpen soqqan kezde de toq óndire alady. «Jelkenniń» taǵy bir ereksheligi, toq óndirý prosesine mańaıyndaǵy aýa aǵyn­daryn meılinshe mol úıire alatynynda. Osy qondyrǵy arqyly oqý ǵımaratynyń eki bólmesi elektr qýatymen qamtylǵan. 

Shet memleketterde kóp bolyp, jaqsysyn úırengen jas ǵalym bizdiń elde ónertabysty oılap tabýdan, ony ómirge kiriktirýdiń qıyn ekendigine, kedergilerdiń kóptigine qynjylady. «Máselen, Fransııada balamaly elektr qýatyn paıdalaný qarapaıym jolmen zańdastyrylǵan. Kez kelgen fransııalyq shaǵyn generator satyp alyp, ortalyq jelige qosyla alady. Osynyń arqasynda qýatty tegin tutynyp qana qoımaı, artylǵanyn elektr kompanııalaryna satady. Budan túsken qarjymen qondyrǵynyń shyǵynyn birtindep aqtaýǵa da bolady. Al Úndistanda jel qýatyn paıdalaný úshin áýeli almanııalyq tehnologııany patentimen qosyp satyp alǵan da, oǵan IT-tehnologııa jetistikterin engizgen. Búginde atalǵan elde tutynylatyn energııanyń 30 prosenti jel generatorlaryna tıesili. Bizde ınnovasııalyq ıdeıalardy qarjylaı qoldaý azdap bolsa da qolǵa alynǵanymen, ony naqty ómirge kiriktirýdiń zańnamalyq tetikteri rettelmegen. Mysaly, jel generatoryn satyp alyp, paıdalaný úshin ortaq jeli men transformatorǵa deıin kabel tartý shyǵyndaryn kim kóteretini naqtylanbaǵan. Tipti, úıińizge tikeleı jalǵaý úshin de arnaıy ruqsat kerek. Bul turǵydan alǵanda elektr qýatyn óndirip, taratýshy monopolısterdiń múddesi myqtap qorǵalǵan deýge bolady», deıdi ónertapqysh.

Azamat QASYM,

«Egemen Qazaqstan»

О́SKEMEN

Sońǵy jańalyqtar

Kúlki kerýeni № 20

Rýhanııat • Keshe

Haliń qalaı, Qostanaı?

Aımaqtar • Keshe

«Iokerıtten» jeńildi

Hokkeı • Keshe

Qazaqstan tórtinshi topta

Fýtbol • Keshe

Pedagogterge paıdaly shara

Rýhanııat • Keshe

Onlaın-oqyrman

Tehnologııa • Keshe

Sý basý qaýpi joq

Qoǵam • Keshe

Baspanaly bolyp, baqytqa bólendi

Baǵdarlamalar • Keshe

Ábishtanýdyń áz álipbıi

Rýhanııat • Keshe

Uqsas jańalyqtar