«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasyndaǵy mańyzdy jobalardyń nátıjesi talqylandy

«Jastarymyz joǵary ǵylymı standarttarǵa saı bilim alýy tıis. Sondyqtan biz 800 kitaptan turatyn úzdik oqýlyqtardyń aýqymdy tizimin ázirledik. Búgin sol alǵashqy 18 kitaptyń tanystyrylymyna jınalyp otyrmyz»,  dedi Elbasy. «Júz jańa oqýlyq» jobasynyń jas urpaqqa bilim berý isindegi mańyzy zor ekendigi daýsyz. Osy otyrysqa biz de qatysqan edik. Sonda atap kórsetilgenindeı, stýdentterdiń tarıh, saıasattaný, sosıologııa, fılosofııa, psıhologııa, mádenıettaný, fılologııa salalary boıynsha tolyqqandy bilim alýyna barynsha múmkindik jasalýy aıtylǵan. Osy turǵyda taıaý jyldary álemniń túrli elderinen barlyq saladaǵy gýmanıtarlyq bilim berý júıesine qatysty júz oqýlyqty qazaq tili­ne sapaly aýda­ryp, jastarymyz álemdik ozyq úlgide bilim alyp shyǵýyna jaǵdaı jasaý mindeti qoıyldy. 

Sodan beri birneshe aı ótti. Jurtshylyq, ǵalymdar men ár salanyń mamandary, stýdentter de alǵashqy tusaýkeseri ótken 18 kitaptyń mazmunymen jete tanysyp, qalyń oqyrman qaýym baǵaly eńbekterdiń mańyzdylyǵyna óz pikirlerin bildire bastady. Bul shara­nyń ásirese áleýmettik, gýma­nıtar­lyq sala úshin mańyzdy ekeni belgili. Endi sonyń birqatar erek­sheligine toqtalsaq, qundy dúnıe­ler Amerıka, Ulybrıtanııa, Fran­sııa, Shveısarııa sııaqty aldyńǵy qatar­ly elderdiń úzdik ǵylymı eń­bek­terin qamtıdy. Demek, biz qazir­den bastap stýdentterimizge osy oqý­lyqtarmen bilim berýimiz kerek. 

Memleket basshysynyń atap kór­setkenindeı, biz osy baǵdar­­lama boıynsha júzdegen myń stý­­dent­terimizdi jańa sapalyq deńgeıde oqytyp, bilikti maman daıyn­daı alamyz. Bul eń aldymen bilim salasyndaǵy jahandyq báseke­ge tótep bere alatyn bilikti kadr­lar daıyndap shyǵýǵa múmkindik bere­di. Sondaı-aq bul azamattar ashyq­tyq, pragmatızm sekildi sanany jań­ǵyrtatyn básekege qabiletti úrdisterdi qalyptastyrady.

Prezıdenttiń atap kórsetkenin­deı, bul joba qoǵamdyq sananyń jańǵyrýyna tyń múmkindikter ashyp, adam damýy men jańa órke­nıetke qadam basýyna baǵyt beredi. Bul bizdiń qoǵam úshin mańyzdy, sonyń nátıjesinde ıntel­lektýal­dyq jetilý arqyly rýhanı órkendeý bastalady.

Bolashaqta jastardyń saıası belsendi, mádenıetti, tózimdi, dinı saýatty, óz quqyqtary men bostan­dyqtaryn biletin, qoǵamdy syılap, Otanyn qurmetteıtin naǵyz azamatqa aınalǵanyn barshamyz qalaımyz. Sondyqtan da Memleket basshysynyń «Bolashaq­qa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty eńbeginde jańasha gýmanıtarlyq bilim berýge erekshe mán berýi­niń syry tereńde jatyr. Biz endigi jerde orys tilindegi sheteldik áde­bıetterdi paıdalanýdy azaıtýymyz kerek. Ol qazaq tiliniń ǵylym tiline aınalýyn tejeıdi, budan bylaı orys tiline degen táýeldilikten arylýymyz, kerisinshe órisimiz­di keńeıtýimiz kerek. Eger qazaq tilin damytamyz, bilim men ǵylym tiline aınaldyramyz desek shet tilderindegi oqýlyqtar men ǵylymı ádebıetterdegi mańyzdy aqparat­ty túpnusqadan ala bilýimiz qajet. Júz jańa oqýlyq, mine osyǵan keńi­nen jol ashady. Shynaıy rýhanı jańǵyrý sol kezde júzege asady. Endi mine, sol eńbekterdiń alǵashqy túpnusqalary qazaq tilinde jaryq kórdi. Bul – baǵa jetpes rýhanı baılyq. 
Biz osy turǵyda eń aldymen mádenıet tutynýshylardy emes, elimizde bilimdi, mádenıetti, jan-jaqty, daryndy, san qyrly jas­tardy qalyptastyrýymyz kerek. Qoǵamda tek paıdakúnem, satyp alýshy men tutynýshy emes, talantty, joǵary bilimdi, mádenıetti azamattar qurmet pen madaqqa kenelýi tıis. Bizdiń qoǵam órkendep damý úshin úzdiksiz bilimge umtylyp, tár­tipke baǵynyp, mádenıetke bas urǵanda ǵana úzdik nátıjelerge qol jetkizemiz.

Búginde álem damýy ozyq tehnologııalardy paıdalaný arqyly óris alatyny aıqyn. Jastarymyz bul úrdisten qalys qalmaýy tıis. Al bizde áli de qazaq tildi ǵylymı bilim júıesinde kemshin tustar barshylyq. Áli kúnge deıin oqý materıaldarynyń tapshylyǵy bilim sapasyna tikeleı áser etip otyr. Endigi jerde osy kitaptardyń qazaq tiline aýdarylýy kóp kedergini joıa­dy. Demek, aǵylshyn tilin bil­­meıtin qazaq tildi jastarǵa álem­dik ǵylymnyń kókjıegi ashylyp, oı-óristi keńeıter joǵarǵy jetistik­terdiń múmkindigi týyp otyr. 
Qazir kópshiligimizge osy 18 ki­tap­tyń árqaısymen jete tanysý­dyń múmkindigi týdy. Bul arada aıta keter jaıt, kez kelgen oqýlyqty aýdarǵanda óz tilimizge qaraı ıkemdeýge bolady. Ártúrli termınder­di, ózge ulttyń óz múddesine sáıkes uǵym­dardy óz yńǵaıymyzǵa qaraı beıim­deý arqyly memlekettik tildiń baı­lyǵyn arttyra túsemiz. 

Qundy kitaptar negizinen aǵyl­shyn tilinen, Batystyń áıgili ǵalym­darynyń eńbeginen aýdaryl­ǵan. Degenmen, aldaǵy ýaqytta 100 oqý­lyq tizimine Shyǵys tilderinen de súbeli eńbekterdi qossaq jón bo­lar edi. Olar bizge tili, dili, dás­túri, geografııalyq ornalasýy jaǵy­nan jaqyn. Qazirdiń ózinde baı­qalyp otyrǵandaı, ǵylym­nyń, óndiristiń damýy, órkenıettiń bıik deńgeıge kóterilýi Japonııa, Sıngapýr, Malaızııa, Ońtústik Koreıa, Qytaı, Birikken Arab Ámir­likteri sekildi elder tarapynan baı­qalady. Keleshekte tyń jetis­tikter, jańa umtylys, jedel qarqynmen damý úrdisi osy elderde erekshe kórinis tabady. Mine, biz soǵan baǵyt ustaýymyz kerek. Alaıda bizdiń óz ustanymdary, óz jolymyz bar, óz mentalıtetimiz bar ekenin de eskergenimiz jón. Soǵan laıyqty joldy tańdaýymyz tıis. Bolashaqta osy turǵyda jazylǵan saraptama eńbekterdi túpnusqadan aýdaryp, qazaq tilindegi oqýlyqtardy usynýǵa tıispiz. 

Jalpy bul eńbekter qundy, súbeli dúnıeler. Ásirese jastarǵa asa qajet, sanany jańǵyrtyp, bilim kókjıegin keńeıtip, oı-óris­ti damyta túseri daýsyz. Iаǵnı, sa­rap­tamalyq dúnıetanymnyń qalyp­tasýyna, tyń tujyrymdar men jańa ıdeıalardyń týyndaýyna, zamanaýı bilim, ǵylymǵa dańǵyl jol ashady.

Sondaı-aq qazaq tiline tek oqý­lyqtar ǵana aýdarylyp qoımaýy tıis, sonymen qatar ǵylymı monografııalar, adam damýyna qatys­ty álemdik ozyq oıdyń úlgileri de usynylýy tıis. Osynyń bári túptep kelgende, qazaq tilin­degi «aqparattyq kapıtaldyń» molyǵa túsýine, bizdiń qoǵamnyń órkenıetke nyq qadam basýyna múmkindik beredi.

Osy eńbekter bolashaqta qazaq tilin­de latyn álipbıimen tań­bala­­nyp, kópshilikke usynyla­dy. Demek, týystas túrki tildes aǵa­ıyn­dardyń bul kitaptardy erkin oqýy­na múmkindik týdyrady. Túrki halyqtary mádenı ortalyǵynyń basshy mamandary qazaq tili – barlyq túrki halyqtaryna túsinikti til ekenin, latyn álipbıine kóshken kezde búkil túrki halyqtaryna ortaq álipbıimiz bolatynyn aıtqan edi. Sol kezde barlyq túrki tildes aǵaıyndar bizdiń tolyp jatqan kóne muralarymyzdy, tipti ót­ken ǵasyrdaǵy qyrýar eńbekterdi túpnusqadan oqı alady. Kitaptar kóp keshikpeı latyn qarpinde basyp shyǵarylǵannan keıin, tilderimiz uqsas týystas aǵaıyndarmen qatar, shetelde turatyn jastarymyz da bul qundy kitaptardy erkin oqı alatyn bolady.  

Kitaptyń qazirgi taralymyna kóz júgirtsek, jańa oqýlyqtar kópshilik úshin kitap túrinde usynylýda. Al elektrondy onlaın nusqasynda, son­daı-aq lektorlardyń dáristerine laıyq­talǵan beıne leksııalary, ıaǵnı, vıdeotekasy arqyly qoljetimdi.
Jahandyq básekege qabiletti bolamyz desek, álemdik deńgeıdegi eń ozyq oqýlyqtardan, ǵylymı áde­bıetterden bilim alǵan abzal. Osy arada bir eskeretin jaıt, alda­ǵy ýaqytta taǵy qandaı eńbek­terdi qazaqshaǵa aýdarý qajet degen oı tóńireginde áli de aqyldasyp, ǵy­lymı keńes músheleri naqty toq­tamǵa kelýleri tıis. Qazaq tilinde jaryq kórýi tıis sheteldik oqý kitaptarynyń ǵylymı qundylyǵy men mańyzdylyǵy, ómirde qajet­tiligi basty nazarda bolǵany abzal.

Bolashaqta jastardyń saıası bel­sendi, órkenıetke betburǵan, má­de­nıeti joǵary, bilikti de bilim­di zııa­ly azamattar retinde óz quqyqtary men bostandyqtaryn baǵalaıtyn, patrıot retinde elin, jerin súıe biletin, sonyń qadirine jetetin, qurmet tutatyn tulǵa bolýlary tıis. Mine osynyń bári túptep kelgende Qazaq eliniń laıyqty azamattary bolyp qalyptasýyna jol ashady. 

Aqan BIJANOV,

Fılosofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýtynyń dırektory, saıası ǵylymdar doktory, professor