Kezindegi uly qaǵanattardan qalǵan jurnaq – Túrkistan. Uǵym – uly, shahar – sharqy. Uly bolýdy armandaıtyn el ótken tarıhyna salaýat aıtyp qarap otyrmaı, oǵan perzenttik kózqarasta, qaryzdar beıilde bolýǵa tıisti. Elbasy Túrkistan oblysy jasaqtalsyn, ortalyǵy Túrkistan qalasy bolsyn dep Jarlyqqa qol qoıǵaly da úsh aıdyń júzi! El qýanyp qabyldady. Túrkistandyqtar shattandy. Endi, mine, Elbasy N.Á.Nazarbaev Túrkistanǵa arnaıy atbasyn buryp Túrkistan oblysyn, oblys ortalyǵyn jasaqtaý jónindegi tujyrymdamasyn maquldady. Osy Táýelsizdik jyldary ózi ósirgen aıtýly kásipkerler men shetel alpaýyt kásiporyn jetekshilerine Túrkistannyń qadir-qasıetin jetkize aıtyp: «Sen mynany sal!», «Sen anany sal!» – dep nyǵyrlaı tapsyrma berdi.
Keshegi keńestik kezeńde jalpy túrkilik at-ataǵy, dúbirlegen dańqy úshin-aq qaǵajý kórip qaqpaı qalǵan jádiger shahar eń alǵash Táýelsizdikpen birge túleı bastady. Túrli syltaýmen alyp ketip, Sankt-Peterbýrgtegi álemdik óner ǵajaıyby Ermıtajdyń jertólesine tastalǵan yrys tasytar Taıqazan qoǵam qaıratkeri, etnolog О́zbekáli Jánibektiń kúsh salýymen tarıhı orny Túrkistan tórine qaıtaryldy. Yrys sımvoly – Taıqazandy qaıtarý jolynda О́zekeń Ermıtaj dırektory, tamasha tarıhshy-ǵalym Mıhaıl Pıotrovskııdi ózine áriptes etip ala bildi. Ekeýi Reseı basshylary aldynda birge qımyldady. Aqyry Túrkistannan arnaıy delegasııa baryp, orta ǵasyrlarda Qarnaqta quıylǵan Taıqazandy Ermıtajdan sál-pál aqaýymen alyp qaıtty. Halqymyzǵa yrys-quty oraldy dep alaqaılap qýandyq. Taıqazannyń tarıhyn biletin, otyzynshy jyldary alyp ketkende jylap qalǵan bir-eki bala jarty ǵasyr ótkende saqaly qaýqıǵan qarııaǵa aınalyp, qýanyshtan qaıta jylap turdy. Shamdal, shyraǵdan sekildi asyl buıymdarymyz áli kúnge Sankt-Peterbýrgte saqtalyp keledi.
1991 jyly N.Á.Nazarbaev «Túrkistan memlekettik ýnıversıteti ashylsyn. Oǵan Q.Iаsaýı aty berilsin» – dep Jarlyqqa qol qoıdy. Azǵantaı ǵalym-oqytýshylarmen M.Jurynov ýnıversıtet jasaqtaýǵa kirisip ketti. Oqý ornyn qalyptastyramyz dep kelgen noǵaı násildes tarıhshy-professor Kachıkaev aq shańǵa oranyp jatqan migirsiz Túrkistandy kórip úmiti oıanbaı, kórpe-tósegin jınap ile salqyn úıli, salýly tósegin ańsap eline taıyp turdy. Jáı ketpeı «Kazahstanskaıa pravda» gazeti betinde «Bolashaǵy joq oqý orny» degen kúıelesh maqala jarııalap ketti. Esesine N.Á.Nazarbaev Túrkııa respýblıkasy Prezıdentimen kelise otyryp 1992 jyldan bastap oqý ornyn Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetine aınaldyrdy. Shúkir, Táýelsizdik tańymen talasa jumysyn bastaǵan ýnıversıtet Túrkistandy órkenıet bıigine kóterisip, jasap keledi. Túrkilik arǵy dáýirlerden aryp-ashyp jetken jádiger shahar – Túrkistandy boıtumar etip júreginde ustap qanshama kóp ultty túlekterimiz bilim alyp, óz elderine samǵap, parlap ushyp ketip jatty. Ýnıversıtet túlekteriniń aldy alys-jaqyn shet elderde, ózimizde túrli qyzmetterde júr. Basshy da, qosshy da bar olardyń arasynda.
Túrkistan shyn máninde, alǵash ret eńsesin 1500 jyldyq mereıtoıy tusynda tiktedi. Oblys ákimi bolyp paıymdy basshy, isker azamat Berdibek Saparbaevtyń kelýimen aq shańǵa oranyp jatqan eskerýsiz eski qalany jańartý, jańǵyrtý baǵdarlamasy jasaldy.
Álemdi arhıtektýralyq sán-saltanatymen tańǵaldyratyn kók kúmbezdi Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi táýelsizdik rýhymen qaıta jańǵyrdy. IýNESKO arqyly qorǵalatyn kóne eskertkishtiń ajary ashyldy. Túrki memleketteri prezıdentteri Túrkistanda bas qosty. Aqyldasa kele alynǵan sheshimder bilikti qalamger Sherhan Murtaza qalamy arqyly «Túrkistan Deklarasııasy» atanyp, «Egemen Qazaqstan» arqyly alty Alashqa tarady. Elbasy N.Á.Nazarbaev: «Biz endigi jerde túrki memleketteri basshylary Túrkistanda bas qosyp turatyn bolamyz», – dedi. «Iаsaýı ýnıversıteti – keleshekte túrki halyqtary, túrik ult-ulystaryna ortaq oqý ornyna aınalady», dedi Elbasy keleshekti kózdeı. «Túrkistandy osy ýnıversıtet órkenıet bıigine kóterýge tıisti» – dep te mindet júktedi Elbasy. Jádiger shahardyń 1500 jyldyq toıy tusynda týysqan elderdiń basshylary aldynda «Túrkistandy oblys ortalyǵy jasaımyz. Toı Túrkistandy ortalyqqa aınaldyrýdyń basy», dedi aldaǵy mindetterdi naqtylaı. «Túrkistan endigi jerde túrki halyqtarynyń rýhanı astanasy retinde gúldenýge tıisti», dedi taǵy bir tarıhı saparynda.
Kórip otyrǵanymyzdaı, Elbasy Túrkistandy oblys ortalyǵyna aınaldyrýdyń amalyn Táýelsizdiktiń alǵashqy tańynan bastady desek jarasady.
Jarlyqqa qol qoıdy. Tarıhı sheshim jasaldy. Qaıtalap aıtamyz, bul bir qazaq halqy ǵana emes, kúlli túrki dúnıesi kópten kútken qýanysh. Ásirese túrki halyqtary bul tarıhı sátti zor qýanyshpen qarsy aldy. Oblystyń jańa ákimine túrkolog ǵalym (altaıst) Janseıit Túımebaevtyń tańdalýy barynsha qaıyrly sát! Túrkistan oblysyn jańasha jasaqtaý tujyrymdamasynyń qabyldanýyna baýyrlas Túrkııadan kásipkerlerdiń barynsha molynan tartylýy jańa oblystyń jańa basshysynyń áseri. Qazirdiń ózinde Túrkııa kásipkeri 200 gektar jerge jylyjaı ornalastyrýǵa kirisip ketýi bul taraptaǵy ıgiliktiń bastamasy.
Táýelsizdik tańynan beri Elbasy Túrkistandy úzilis-úzdiksiz qoldaýmen keledi. Ilgerishil basshy, ilkimdi qosshy bolyp judyryqtaı jumylsa, túrki dúnıesinen ınvestısııa tartylsa – jumyla kóterip Elbasynyń Túrkistan jónindegi tarıhı sheshimin júzege asyrý qıynǵa túspeıtini kórinip tur. Bul ekonomıkalyq yntymaqty ǵana tilemeıdi. Sonymen birge tarıhı tamyry bir túrki halyqtarynyń basyn biriktiretin qolaıly sát bolǵaly turǵanyn aıtý paryz.
Túrkistandaǵy tarıhı jıyn Elbasynyń halyqaralyq bedelin de aıqyn kórsetti. Elbasy shetelden kelgen ınvestorlarǵa da meılinshe molynan mindet júktedi. Aleksandr Belovıch Túrkistanǵa ámbebap teatr ǵımaratyn, Kang Djon De turǵyn úı qurylysyn salyp beretin bolyp ýáde etti. Patoh Shodıev «Túrki halyqtary mýzeıin» salýǵa bel baılady.
Otandyq kásipkerler Aıdyn Rahymbaev «Qazaq handary, bıleri jáne batyrlary ortalyǵyn», Nurlan Smaǵulov kólik salonyn, Danııar Abylǵazın júzý ortalyǵyn turǵyzatyn bolyp kelisti.
Aıtylǵan anyqtamalyqtyń tý syrtynda barlyq oblys, tipti aýdandardyń qosar úlesi óz aldyna. Osynyń barshasyn kózge elestetip, kóńilge túıgende tarıhtyń kózinen, taǵdyrdyń tezinen qınalyp ótip kele jatqan jádiger shahar oblys ortalyǵyna bas-aıaǵy tórt-bes jylda aınalyp gúldeıtinine kúmán qalmaıdy. San ǵasyrlap aınalasyna órkenıet shýaǵyn shashqan, mádenı de ekonomıkalyq sharapatyn tıgizgen Túrkistan endi oblys ortalyǵy raıynda Qarataý men Alataýdy en jaılap, Syr-anany túrki halyqtarymen tel emip jatqan áldeneshe aýdannyń baǵyn ashatyn ortalyqqa aınalady. Tarıh-soqpaǵynda san ret ǵajap gúldep boı túzegen, joıqyn shapqynshylyqtarda san ret sansyrap kúl-talqany shyǵyp toqyraǵan Túrkistan endigi jerde Máńgilik eldiń qýatty qanatyna aınalyp, shyrqaý bıikke kóteriledi, «Túrki halyqtarynyń rýhanı astanasyna aınalady!» Elbasy Táýelsizdiktiń aq tańnan tartyp satylap daıyndap, búgin tarıhı sheshim jasaǵan Túrkistannyń – kúlli túrki halqy tarıhyndaǵy orny eren jádiger shahardyń keleshegi kenish! Túrkistan túleı bastady. Túrkistan TÚRIKSTANǴA aınalyp túlerine senim zor!
Qulbek ERGО́BEK
TÚRKISTAN
