«Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń 50-ge jýyq kórme ótkizdi

Oblys ortalyǵy mártebesin ıem­den­gen kúmbezdi shahardyń kemel kele­shegin oılaǵan Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezı­denti-Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev: «Men Túrkistanǵa kelgen saıyn erekshe tebirenemin. Munda ısi qazaqtyń handary men sultandary, batagóı bıleri, batyr, baǵlandary məńgige tynys tapqan. Babalarymyzdyń arýaǵy barshamyzdy jelep-jebep júrsin degim keledi» – degen erekshe tolǵanysyn arnady. Qadir tutqan Elbasyna degen eldiń ystyq yqylasyndaı mamyra-jaı kúı keshken qalanyń taıly-tuıaǵy qalmastan bul kúni «Áziret Sultan» kesenesiniń mańynan tabyldy. 

Byltyr ǵana túrki áleminiń mádenı astanasy atanǵan Túrkistandaǵy Elbasy­nyń jumys kestesi ádetteginshe jańa qalanyń ornalasý josparynan, «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń aýmaǵynda ornalasqan Qoja Ahmet Iаsaýı mavzoleıin aralap kórýden bastaldy.

Osynda Memleket basshysyna Túrki­stan­nyń tarıhı-mádenı orta­lyǵyn qaıta jańǵyrtýǵa baılanysty «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń damý jospary tanystyryldy. Josparǵa sáıkes, tanymdyq jáne rýhanı týrızm úshin qolaıly jaǵdaı jasaý kózdelgen. Osyǵan oraı, árbir týrıst mýzeı aýmaǵynda ornalasqan tarıhı jáne aıtýly oryndardy aralap kórýge múmkindik týmaq.

Alǵashqy kezekte Túrkistannyń ejel­gi qonystarynyń biri – Kúltóbe qala­sy qaıta jańǵyrtylatyn bolady. Ábil­­mámbet jáne Táýke handardyń ordalary men rezıdensııalary ortaǵasyrlyq meshi­timen birge jáne basqa da birqatar nysan tolyq qaıta qalpyna keltirilmek.

Halqymyzdyń rýhanı qazynasy sanalatyn, IýNESKO-nyń Búkilálemdik mádenı mura tizimine engen «Áziret Sul­tan» memlekettik tarıhı-mádenı q­oryq-mýzeıi – tek qazaq ulty­nyń ǵana emes, álem mádenıetine úles qosý­­shy jádigerler sanatynda. Bul – Qazaqstan men Or­ta­lyq Azııa aımaǵy úshin ǵana emes, búkil álem qaýym­das­tyǵy úshin mańy­zy zor mádenı-tarıhı nysan eken­diginiń birden-bir aıǵaǵy.

Memleket basshysynyń bıylǵy «Tórtinshi óndiristik revolıýsııa jaǵ­daıyn­daǵy damýdyń jańa múmkindik­teri» atty Joldaýy – buǵan deıingi jarııa­lanǵan Joldaýlardyń zańdy jal­ǵasy, ıdeıasy tereń, sabaqtastyq qaǵı­dattaryn ustanǵan ózekti qujat. Osy oraıda «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi Elbasynyń jyl saıynǵy Joldaýlarynda kórse­til­gen mindetterdi júzege asyrýǵa qan­shalyqty ózindik úlesin qosýda degen saýal mazalaıtyny aqıqat. Máselen, Joldaýda aıtylǵan 10 baǵyttyń birin­de sóz bolǵan jańa tehnologııalardy ju­mys barysynda engizýge saı mýzeı aýma­ǵynda ornalasqan barlyq es­kert­kishterge shtrıh-kodtar (QR-kod) qoıyldy. Kelýshi týrıster osy shtrıh-kod arqyly eskertkish týraly maǵ­lu­mat­tarmen úsh tilde maǵlumat ala alady. Demek, munda aıaq basýshylar Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesimen qosa, Rábııa Sultan begim, Esim han, Gaýhar ana, «Úkasha ata» mazaryn, Qylýet jerasty meshiti men shyǵys monshasy jáne kóne Saýran qalashyǵynyń tarıhymen etene tanysady. Odan soń, «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi quramyna kiretin eskertkishter boıynsha 3D-týr vırtýaldy jobasy ázirlenip, iske qosylǵanyn da aıta ketken jón. Bul týrısterge álem­niń qaı túkpirinde bolmasyn, ǵ­alam­tor arqyly qoryq-mýzeı saıty­nan 3D-týr arqyly qoryq-mýzeı eskertkishteri týraly tolyqtaı aqpa­rat alýǵa, mýzeıdiń ishindegi jádiger­ler, arhıtektýralyq qurylymdarymen keń tanysýǵa múmkindik bar. Sondaı-aq qoryq-mýzeıge jerlengen handar men sultandar, batyrlar men bıler tiziminiń elektrondy nusqasy ázirlendi. Oǵan aqparattyq kıosk ornatý arqyly qol jetkizilip otyr. Endi azamattar­dyń osy tizimge, sondaı-aq jerlengen tulǵalarǵa qatysty qandaı da bir usynysy bolyp jatsa, ony kompıýter arqyly túzetý ońaıǵa soqpaq. Munda sondaı-aq osy aqparattyq kıoskige jerlengen ıgi jaqsylardyń qysqasha ómirbaıany, olardyń tarıhtaǵy alǵan orny, basqa da tıisti aqparat engizildi. Sonymen qatar kelýshilerdi qajetti aqparatpen qamtamasyz etý úshin «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń keńse ǵımaratynyń qabyrǵasyna jáne bılet satatyn kassaǵa «júgirtpe jol» ornatyldy. Qazirgi tańda «júgirtpe jol» arqyly qoryq-mýzeıdiń jumys kestesi, ótkiziletin is-sharalar týraly kelýshiler tolyqtaı maǵlumat ala alady.

El­ba­sy­myz N.Nazarbaevtyń «Bola­shaqqa baǵ­dar: rýhanı jańǵyrý» maqa­lasyna oraı «Qoja Ahmet Iаsaýıdiń 70 hıkmeti» ki­ta­by latyn álipbıine jáne orys tiline aýda­­ry­­lyp, jaqyn arada bas­padan shyq­ty. Sonymen qatar qoryq-mýzeıdiń 40 jyl­­­­dy­ǵyna oraı «100 ańyz», «Áziret Sul­­tan» qoryq-mýzeıine 40 jyl» jáne «Túr­­­kistan jazırasynyń qysh ydystary» at­­ty jańa albom-kitaptary jaryq kórdi.

«Áziret Sultan» qoryq-mýzeıiniń jyldyq josparyna sáıkes jyl basynan beri mýzeıde túrli kezdesýler, saltanatty mádenı is-sharalar, dóńge­lek ústel, konferensııa, kórmeler uıym­das­tyrylyp keledi. «2018 jylǵy «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıi» qyzmetkerleriniń 2050 jylǵy áriptesterine jazǵan «amanat hat» kapsýlasyn saltanatty túrde ornatý rásimi ótkizildi.

Bıyl «Áziret Sultan» qoryq-mýzeıi 50-ge jýyq kórme ótkizdi. Degenmen, kórmelerdiń eń negizgisi mamyr aıynda ótti. Negizgi dep aıtardaı bar, qoryq-mýzeı óz tarıhyn­da al­ǵash ret shet memlekette kórme­ler uıym­­dastyrdy. Atap aıtatyn bolsam, Túr­kııa mem­leketiniń  Kastamoný, Ankara, Býrsa qa­­la­larynda «Iаsaýı muralary jáne Túrkistan» taqyrybynda kórme uıym­dastyryldy. Mańyzdy bastamanyń bas­­ty maqsaty – sheteldikterge elimizdi, má­de­nıetimizdi tanytý. Tanyta otyryp tý­rıs­ter sanyn arttyrý bolyp tabylady. 

Aldaǵy ýaqytta osy qazan aıynyń 18-20 ara­lyǵynda Qazaqstan Respýblı­kasynyń elordasy – Astana qalasynyń 20 jyldyǵyna jáne «Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń 40 jyldyǵyna oraı  «Uly Jibek joly boıyndaǵy ortaǵasyrlyq qalalar» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııasyn ótkizýdi josparlap otyrmyz. Konferensııaǵa otandyq jáne shetelden keletin ǵalym­dar qatysatyn bolady. 

«Áziret Sultan» qoryq-mýzeıi arheo­logııa­lyq qazba-zertteý jumys­taryn júrgizý lısenzııasyna ıe bolǵan birden-bir ujym esebinde, bıyl qoryq mýzeıdiń arheologtary Túrkistan qalasynan sol­tús­tik-batysqa qaraı 33 km-deı jerde, Jańaqorǵan ózeniniń jaǵalaýynda orna­lasqan Mergentóbe jerinde arheo­logııalyq qazba jumystaryn bastady. Qazba nátıjesinde ejelgi obalar orny anyqtaldy. Arheolog mamandardyń aıtýynsha, syrtqy turpaty erekshe bul es­­kert­­kishter ótken dáýirlerden óte qundy aq­­parat­tar berdi dep batyl aıtýǵa turarlyq.

Elbasy Nursultan Əbishuly Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy­nyń «Qazaqstannyń kıeli jerleri geo­grafııasy» jobasy boıynsha «Qasıet­ti Qazaqstan» ortalyǵymen 100 kıeli jerdiń respýblıkalyq tizi­mi jasalynǵany belgili. Bul tizimge «Áziret Sultan» mem­lekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń birqatar nysany endi. Olardyń ishinde Qoja Ahmet Iаsaýı, Rábııa Sultan begim, Esim han keseneleri men Qylýet jerasty meshiti, Kúltóbe, Jy­la­ǵan ata, Úkasha ata mazary men qudyǵy, Gaýhar ana kese­nesi, Saýran qalashyqtary bar. Sondaı-aq osy tizimge Qoja Ahmet Iаsaýıdiń anasy Qara­shash ana men ákesi Ibrahım ata­nyń mazarlary da engenin aıt­qym keledi. Endigi basty min­det – kıeli jerlerimizdi keńi­nen nasıhattap, tý­rıs­terdi tar­tý. «Qazaqstannyń kıe­li jerleriniń geografııasy» jobasy aıa­synda Ulytaý tórin­degi jádigerler keshenin, Qoja Ahmet Iаsaýı mýzeıin, Taraz­dyń ejelgi eskertkishterin, Beket ata kesenesin, Altaıdaǵy kóne qorymdar men Jetisýdyń kıeli mekenderin jáne basqa da jerlerdi ózara sabaqtastyra otyryp, ult jadynda birtutas keshen qalyptastyrý úshin kósh­peli kórme, ekspedısııa uıym­dastyrýdy kózdep otyrmyz. 

Nurbolat AHMETJANOV,

«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı qoryq-mýzeıiniń dırektory