Bal men maral – Altaı brendi

Dúısembaı Selıhanov aýyl sharýashylyǵynyń bilgir mamany, ǵylym-zootehnık, zańger, uzaq jyldar Úrjar aýdanynyń ákimi, oblys ákiminiń orynbasary qyzmetinde ysylǵan, tájirıbeli maman. Sońǵy úsh jyldan astam ýaqyttan beri oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasyn iskerlikpen basqaryp keledi. Jemisti qyzmeti úshin táýelsizdik merekesi qarsańynda «Qurmet» ordenimen jáne  «Qazaqstan Respýblıkasynyń Táýelsizdigine – 20 jyl» mereıtoılyq medalymen marapattaldy. Endigi áńgime tórkini Altaıdyń brendi bal men maral sharýashylyǵyn damytý, agroónerkásip salasyndaǵy izdenisterge arnalmaq.

– Dúısembaı Maǵzumuly, esińizde bolar, osydan bir ja­rym aı buryn sizdiń qyzmet ból­meńizde elimizdegi «Bal ara­sy» ulttyq omartashylar oda­ǵynyń vıse-prezıdenti Igor Rýkavısın myrzamen áńgimele­sip, ol kisiniń Argentınada ót­ken halyqaralyq omartashy­lar kongresi saparynan túıgen oı­laryn ortaǵa salýdy ótingen edik. Omartashylardyń halyqara­lyq 42-shi kongresine 75 eldiń ókil­deri qatysypty. Býenos-Aı­restegi álem­dik omartashylar qaýym­das­tyǵy­nyń prezıdenti fransýz Jıl Ratıa myrza jınalǵan­dar­dy qut­tyq­tap, mártebeli jıyn­da qa­zaq­stan­dyqtardy kórip otyrǵa­nyna rıza­shy­lyǵyn bildiripti. Osy jaıly tarqatyp aıtyp berseńiz? – Igor Rýkavısın «Bal arasy» ulttyq omartashylar odaǵynyń vıse-prezıdenti qyzmetin birneshe jyl­dan beri jemisti atqaryp keledi. Qazaqstan halyqaralyq  kongreske múshe. Osy ýaqyt ishinde omarta sha­rýashylyǵyn damytý, aralardyń tuqymyn asyldandyrý baǵytynda kóp ister júrgizilip keledi. Oblys ákimi  B.Saparbaev Altaıdyń balyn halyqaralyq arenaǵa shyǵarýda kóp ıgi isterdi júzege asyra bastady. Máselen, qatarynan eki jyl boıy О́skemende halyqaralyq bal festıvali ótti. Osyǵan Reseı, Belarýs, Ýkraına, basqa da shetelderden qo­naqtar shaqyrylyp, tájirıbeleri­men bólisti. Bal festıvalinde aýdandar men qalalardaǵy omartashy­lar óz ónimderin jarnamalap, tu­tyný­shylaryn taýyp aldy. Árıne, bal­dyń sapasy joǵary bolyp, til úıir­gende ǵana tutynýshylaryn tabady. Al endi Argentınaǵa oralaıyq. Igor Rýkavısın kelgen soń Kendi Altaıdaǵy omartashylarmen kezdesip, sapardan alǵan áserlerin bólisti. Argentına – bal óndirý jáne eksportqa shyǵarý jóninen álemde kósh basynda tur. Ol jylyna 225 myń tonna bal óndiredi. О́z kezeginde baldyń 70 paıyzy shyraıly Shy­ǵysta óndiriletinin eske alsaq, biz jylyna 2,5-3 myń tonna ǵana bal óndiremiz. Baldyń sapasy joǵalmaı, tógilmeı jetkizilýdiń ózi tabys kó­rinedi. Shyǵysta omarta sharýashy­lyǵyn damytýǵa  betburys jasalýda dep aıtýǵa negiz bar. Búgingi kúni Altaıda 56 myń bal uıasy bar. Olar negizinen alǵanda Katonqaraǵaı, Zyrıan, Kúrshim, Kókpekti, Shemonaıha, Úr­jar, basqa da aýdandarda ornalas­qan. Bıyl oblys basshysy omarta sharýashylyǵyn órkendetý úshin bıýd­jetten 24 mıllıon teńge sýbsıdııa bólgizdi.  Altaıdyń brendi –  bal tabıǵı gúlden, qaraqumyq, kúnba­ǵys, ártúrli gúlderden jınalady. Bizdiń bal birneshe halyqaralyq jármeń­kelerde arnaıy medaldardy jeńip alýda. Qazir óńirde 31 sharýa­shylyq asyl tuqymdy ara ósirýmen shuǵyl­danýda, ıaǵnı 8 myń asyl tuqymdy bal uıasy bar degen sóz. 2013 jyly Ýkraınada, 2015 jy­ly Ońtústik Koreıada álemdegi omarta sharýashylyǵyn órkendetý, bal eksporty kezinde tasymal­daý, jetkizý máselelerin qamtıtyn ha­lyqaralyq kongress ótpek. Sol paı­daly keńeske Qazaqstannan da bal óndirýmen shu­ǵyldanyp júrgen azamattar kóptep barsa, utarymyz anyq. – Besinshi túlik – maral men teńbil buǵy osydan bes-alty jyl buryn eki esege deıin azaıyp, alty myńnan sál asqany belgili. Qazir adam aǵzasyna asa zárý dárýmendik qasıeti mol maraldan alynatyn panty óndirý, shıpajaılar jaǵdaıy qalaı? – Naryq tabaldyryqtan attaǵan kezde maral ósirýshiler daǵdarys jaǵ­daıynda qaldy. Kúnkóris nashar­laǵan soń kóptegen maral satyldy, qasqyr jep ketti degendeı, kúrt azaıdy. Sońǵy eki-úsh jyldan beri maral men teńbil buǵy tuqymyn asyldandyrý, besinshi túliktiń sa­nyn arttyrýda kóptegen ıgi sharalar júzege asyryldy. Maral men teńbil buǵyny damytýǵa oblys basshysy 35 mıllıon teńge qarjy berdi. Mine, osyndaı sharalardyń nátıjesinde búgingi kúni maraldardyń sany 8607-ge, al teńbil buǵy sany 1380 basqa jetti. Barlyǵy 10424 maral men buǵy  kútýde tur. Onyń ústine Alma­ty, Aqmola, basqa da oblystar bizdiń maraldy alyp, ózderine ósirip jatyr. Besinshi túlikti ósirýdiń qıyn­dyǵy men jaýapkershiligi jetip ar­ty­lady. Olar bıik taýlar men jem-shóbi qunarly, sýy mol quz jartastarda jaıylýdy unatady. Mine, osyn­daı azapty jumystaǵy azamat­tardyń erligi qalaı maqtaýǵa da turarlyq. Bıyl alty tonna panty óndirildi. «Aqsý Den» farmasevtik seh pantydan birneshe túrli dáriler shyǵaryp, elimizge jáne shetelderge satýda. Katonqaraǵaı aýdanynda pantymen emdeıtin «Eki dos», «Baıan», «Aqsý», «Úshbulaq», basqa da shıpajaılar jaz maýsymynda ju­mys istep tur. Qysy-jazy jumys isteıtin eki shıpajaı ashyldy. Nurlan Toqtarov basqaratyn teńbil buǵy parkinde de dári-dármek, paıdaly shópterden jáne pantydan shıpalyq zattar shyǵaryla bastady. Búgingi kúni oblysta 16 sharýashylyq maral ósirýmen shuǵyldansa, olardyń to­ǵyzy asyl tuqymdy sharýa qoja­lyq­tary. Maral ósirý tek Katonqa­raǵaı aýdanynda emes, Kókpekti, Zaısan jáne Ulan aýdandarynda da damyp keledi. – Shyǵys Qazaqstan aýyl sha­rýashylyǵy damyǵan ólkege jata­dy. Bıyl tabıǵat ana jomarttyq tanytyp, aýa raıy jaýyndy bo­lyp, astyqtan mol ónim –  620 myń ton­na dán marjany jınaldy. El­basy tapsyrysy­men údemeli ın­dýstrııalyq ınnova­sııa­lyq damý­dyń  2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan memlekettik baǵdar­la­ma­sy qabyl­danǵany belgili. Bul ba­ǵyt­ta qan­daı is-shara qabyl­dandy? – Atalǵan baǵdarlama aıasynda ın­dýstrııalandyrý kartasyna AО́K-ti damytý boıynsha 9 ınvestısııa­lyq joba endi. Onyń ekeýi respýb­lıkalyq mańyzǵa ıe. Atalǵan joba­lar­dyń quny 13,8 mıllıard teńge. Byltyr Semeı qalasynda syıymdy­lyǵy 4 myń tonna kókónis qoımasy,  makaron ónimderin shyǵaratyn jeli, «Ertis Tannýr plıýs» JShS-de 3 myń tonnaǵa arnalǵan qoıma iske qosyldy. О́skemendegi «Shyǵys sút» seriktestigi ýltrapasterlengen sút óndirýdi jolǵa qoıdy.Ústimizdegi jyldyń maýsymynda Elbasy N.Nazarbaev sút zaýytynda bolyp, ju­mys­shylarmen áńgimelesti, olar­dyń isine tabys tiledi. «Semeıdegi teri bylǵary kombınaty» seriktestigi teri óndirýdi qalpyna keltirýdi jáne jetildirý jobasyn paıda­la­nýǵa berdi. Sonymen birge, «Prıır­tysh» broıler fabrıkasy» JShS-niń qýa­tyn arttyrý jumystary aıaqtal­dy. Jobanyń quny 954,8 mıllıon teńge. Budan bylaı jy­lyna 12 myń tonna qus eti ón­dirilmek. 2012 jyly О́skemen qus fabrıkasynyń qýaty artyp, jylyna 20 myń tonna qus eti óndirilmek. Sondaı-aq, dıirmen kesheni paıdalanýǵa berilmek. Ulan aýdany Ýkraınka aýylyn­da­ǵy sút zaýyty, Glýbokoe aý­danynyń Bobrovka aýylynda sút ferma­syn qurý, maıly daqyldar stan­sasynda 220 basqa arnalǵan taýar­ly sút fermasyn jabdyq­taý, Semeı qus fabrıkasynda 6 myń tonna qus etin shyǵaratyn qýat iske qosylmaq. Mine, ındýs­trııalan­dy­rý kartasyna engizilgen bul jo­balardyń barlyǵy jańa­dan myń­daǵan jumys oryndaryn ashýǵa múmkindik týǵyzyp otyr. – Áńgimemizdiń aıaǵynda mal ba­syn asyldandyrý, ósimdik sha­rýa­­shylyǵy jaıynda aıta ketseńiz? – Bıyl ótken jylmen salys­tyr­ǵanda iri qara, qoı-eshki, jylqy jáne shoshqa sany artty. Taldaý júrgizilgen kezde tiri salmaqtaǵy et óndirý kólemi 1,6 paıyz, sút óndirý 1,9 paıyz artty. Búgingi kúni oblysta 52 sút taýarly fer­malary, 245 mal bordaqylaý alań­dary ju­mys istep tur. Bıyl 29 mal borda­qylaý alańdary, 179 asyl tuqymdy mal sharýashy­ly­ǵy, 182 qoldan uryqtandyrý pýnk­teri quryldy. Salany qol­daý­ǵa jáne damytýǵa respýb­lıkalyq bıýdjetten 4 mıllıard teńge qarjy bólinip otyr. Alaıda, jumysta kemshilikter­diń bar ekenin aıtqan oryndy. Shemonaıha, Jarma, Aıagóz, Borodýlıha aýdandarynda mal basy qysqaryp ketken. Úrjar, Semeıde, Zyrıanda, Shemonaıhada mal sany azaıyp ketti. Taıaýda oblys ákimdiginde Zyrıan jáne Zaısan aýdandarynyń mal sharýashylyǵyn jáne sýar­maly jerlerdi tıimdi paıdalaný máselesi jóninde sóz boldy. Atal­ǵan aýdandarda kóp ister tyn­dyrylǵan, biraq sýarmaly jerler paıdalanylmaı jatyr. Búgingi kúni tamshylatyp sýarý tásili nebári 339 gektar aı­maqta ıgerildi. Bul óte az, óńir bas­shysy  tıimdi tásildi engizý jóninde naqty tap­syrma berdi, ony oryn­daýǵa tıistimiz. Shy­­­ǵysta kúnba­ǵys ósirý deń­geıi ulǵaıyp keledi,  soń­ǵy jyl­dary kóptegen sharýa­shy­lyq­tar kúnba­ǵys ósirýge ynta­ly. Aýyl­sharýa­shylyq ónim­derin qaıta óń­deý, jańa tehnıka satyp alýda da oń ister bar. – Áńgimeńizge rahmet. Mereıli jylda mereıli jasqa kelip otyrǵan sizge, otbasyńyzǵa zor tabystar tileımiz.

Áńgimelesken Ońdasyn ELÝBAI.

Shyǵys Qazaqstan oblysy.