Djonatan AITKEN: Dala tósinde jańa derjava qalyptasyp keledi

El bıiginiń bir ólshemi – álemge ta­nylýy, dúnıe­jú­zilik qoǵam­das­tyq tarapynan moıyndalýy. Bul turǵydan da ja­qyn­da Táýelsizdi­giniń 20 jyldyǵyn atap ótken Qazaq­stannyń abyroıy asqaq. Jahanǵa aty málim saıasatkerler, qoǵam­ta­nýshylar, qa­lam­gerler eli­mizdiń jemisti jo­lyn, eldi bir asýdan bir asýǵa bastaýshy Elbasymyzdyń eren eńbegin aıtyp ta, jazyp ta keledi. Solardyń biri  – Uly­brı­ta­nııanyń belgili jazýshysy ári qoǵam qaıratkeri Djonatan Aıt­ken. Onyń aldymen aǵylshyn tilinde jaryq kórgen «Nursul­tan Nazarbaev jáne Qazaq­stan­nyń qaryshty qadamy» atty kitaby Batys oqyrmandary ara­synda keń taraǵan edi. Bul kitap  orys jáne qazaq tilderine aýda­rylyp, ótken jyly Máskeýdiń bedeldi «Hýdojestvennaıa lıteratýra» baspasynan shyqqan. Táýelsizdigimizdiń torqaly toıy tusynda Djonatan Aıtken jańa eńbegin oqyrman qaýym nazaryna usyndy. Qazirshe orys tilindegi nusqasy «Kazahstan. Sıýrprızy ı stereotıpy» degen atpen jarııalanǵan bul kitap avtordyń Elbasymyzǵa arnalǵan eńbeginiń zańdy jalǵasy bolyp tabylady. «D.Aıtkenniń jańa derekti týyndysy belgili bir dá­rejede munyń aldyndaǵy kitapta pýblısıstıkalyq turǵydan zert­­telgen taqyryptardy órbi­te­di. Jazýshy Reseı ǵasyrlar boıy tatý kórshilik pen ynty­maq­tastyq arqaýlarymen baıla­nysyp jatqan eldiń jıyrma jyldyq táýelsizdik tájirıbesin jınaqtaıdy. Kitap avtorǵa tán erkin mánerde jazylǵan. Bul tý­yn­dy, eldiń ótkeni men bola­sha­ǵyna kóz saldyra otyryp,  búgingi Qazaqstanǵa ózinshe bir saıahat jasatady, ol saıahattyń bary­syn­da múddeli oqyrmannyń aldynan  talaı ja­ńalyq pen to­syn tartýlar shy­ǵady. Munda qyz­dyr­manyń qyzyl sózi joq, munda, birinshi kitap­ta­ǵy­daı álemdik saıasat pen ekono­mı­kanyń aldyńǵy legine shyǵa bastaǵan dalalyq derjava týraly, sol eldi turaqty da laı­yq­ty bolashaqqa senimdi bastap bara jatqan tulǵa týraly boıamasyz, dabyrasyz áńgime bar», delingen kitaptyń annotasııasynda. Djonatan Aıtkenniń ózi kitaptyń kirispesinde bylaı deıdi: «Batys demokratııasy elderindegi jurtshylyq bılik al­dyn­da sheksiz shimirikpeýshilik tany­typ, saıası kóshbasshylarǵa senimsizdik kórsetip jatady. Qa­zaqstandaǵy qoǵamdyq pikir kerisinshe úrdisti ustanýda. Bul birshama dárejede jasy úlkenderdi  syılaıtyn, laýazymǵa qurmet­pen qaraıtyn  dástúrdiń arqasy, al negizgi sebebi – adamdardyń óz Prezıdentine shynaıy senetindigi». Biz búgin, Táýelsizdiktiń jıyr­ma jyldyǵy túıindeler tusta «Egemen Qazaqstan» gazeti oqyrmandarynyń nazaryna Djonatan Aıtkenniń «Qazaqstan. To­syn tartýlar men qasań qa­lyptar» atty jańa kitabynyń kirispesinen úzindi usynyp otyr­myz. Munda avtor sóz basynda Batystaǵy jurtshylyqty Qa­zaqstan  tarıhynyń ózindik erekshelikterimen tanystyryp alý­dy maqsat tutqan syńaıly. Jal­py, Djonatan Aıtken bul kitap­ty jazýdaǵy maqsatyn «О́zimniń «Nursultan Nazarbaev jáne Qazaqstannyń qaryshty qadamy» atty sońǵy kitabymdy aıaqtaǵan kezde meniń birneshe dostarym ony jalǵastyrýdy usyn­dy. Olardyń aıtýynsha, Pre­zıdenttiń batys oqyrman­dary­na arnalǵan alǵashqy saıası ǵumyrbaıanyn jazǵannan keıin men eldiń óziniń kelbetin kórsetip shy­ǵýǵa tıisti ekenmin» dep tú­sin­diredi. Qazirgi Qazaqstan týraly áńgimeleý adam aıaǵy baspaǵan jerlerge sapar shegý sııaqty – bul keńesten keıingi keńistik­te­gi áli de kóp tanyla qoımaǵan, sonymen birge eń bir tańqalarlyq elderdiń biri. Teginde, dál qazir osy jas eldiń portretin kórsetetin kez, óıtkeni ol óziniń tarıhı belesiniń – Táýelsizdiginiń 20 jyldyq mereıtoıynyń tabaldyryǵynda tur. Qazaqstan Keńes Odaǵynyń kúıreýi kezindegi astan-kesten berekesizdikte 1991 jyldyń jeltoqsanynda táýelsiz­di­gin alǵan tusta bul jas el eńsesin tiktep ketý úshin tym kedeı,  saıası turǵydan tym turaqsyz degen pikir beleń alǵan edi. Keıinnen «Borat» fılmindegi kemsitýshilik sózder men qısynsyz hıkaıalarmen ústemelene túsken ol pikir biraz jylǵa deıin ornyǵyp keldi. Búginde halyqaralyq qoǵamdastyq eldiń óse túsken ekonomıkalyq jáne saıası mániniń arqasynda Qazaqstanǵa baı­ypty kózben qaraıdy. Áıtse de, qazirdiń ózinde Batystaǵy adamdardyń kópshiligi bul halyqtyń tarıhy, mádenıeti, minez-qulqy jáne eldiń áleýeti týraly óte az biledi nemese tipti eshteńe bilmeıdi. Alaı­da, ýaqyt óte bere álemde dala tósinde jańa derjava qalyptasyp keletinin uǵyný keńeıe túsýde. Reseı, Qytaı, Ortalyq Azııa jáne Batys órkenıetteri toǵysatyn strategııalyq qıylysta Qazaqstan turaqty ári eleýli egemen memleket retinde ornyqty. Bundaı ózgeristerdiń bir belgisi Qa­zaqstannyń halyqaralyq tanymaldyǵy­nyń arta túsýi bolyp tabylady. EQYU sammıtin jarqyn kúıde ótkizýden bastap shyǵarmashylyq ujymdar men mýzy­kanttardyń tabysty óner kórsetýlerine deıin bul el ózin álemdik arenada bar daýyspen tanytyp keledi. Onyń  munaı­dyń, bıdaıdyń, ýrannyń álemdik rynok­taǵy men qor bırjalaryndaǵy konıýnk­týraǵa áser ete alatyn ekonomıkalyq áleýeti  búkil álemdegi kommersanttarǵa jaqsy málim. Álemdi kóbirek aralap, shet elderde kóbirek oqyǵan saıyn qazaq­standyqtar dúnıe dıdarynda ózderin erkinirek sezine túsýde. Qazir bul el de, bul halyq ta órlep tur. Álemdik BAQ-tardaǵy el týraly kóbine biliksiz jáne birsaryndy beriletin reportajdarǵa qaramastan, Qazaq­stan­daǵy memlekettik basqarý tetikteri men saıası úderister de ózinshe qyzǵy­lyqty. Álgi  reportajdarda «polıseılik memleket»; «aıaýsyz dıktatýra»; «túner­gen rejim», tipti «Soltústik Koreıadan da jaman» degen sııaqty qatyp qalǵan  qasań qalyptar men kúıdirgi  klısheler órip júredi. Men osyndaı siltemeler men ebedeısiz jýrnalıstik erkinsýlerge keshirimmen kúle qaraımyn. О́ıtkeni, men osy elge etene enip, onyń eńbekpen túzeý mekemeleri nemese qupııa qyzmeti sııaqty qapas «qýystaryn» kórsetýge, tamasha ǵalymdary men stýdentteri týraly, teatr­lary, baleti, mýzykasy men basqa da mádenı qundylyqtary jaıynda qalam terbeýge, alystaǵy aýyldar, zııatkerlik mektepter, asa baı kásiporyndar, qajyrly  jas kásipkerler, eldiń eki iri qalasy týraly jazýǵa,  asa kórnekti memlekettik qaıratkerlermen suhbattasýǵa múmkindik aldym. Osynaý jazýshylyq saıahatymnyń sońynda meni bir jerge kirgizbedi nemese maǵan bir nárseni ashyq kórsetpedi dep shaǵym aıta almaımyn. Bul kitapta syn da, qoshemet sóz de bar. Alaıda, eń bastysy, onda qyzǵylyqty jańa ashylymdar bar dep úmit etýge batylym jetedi. Sol ashylymdardyń eń boıdy baýrap alatyny, áıteýir maǵan, avtorǵa osylaı kórinedi, jańa ulttyq sana-sezim men qaıta órleý nyshandarynyń paıda bolýy. Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵyn merekeleý tusynda ulttyq sana-sezimdi sýretteý ońaı da emes, óıtkeni onyń sýretiniń ózi ózgerip turady. Bul elde talaı nárse damý ústinde, tez ózgerý ústinde. Sóıte tura, kóz aldymyzda ósip bara jatqan dáýletke qaramastan, Qazaqstannyń eń mańyzdy resýrsy onyń adamdary bolyp otyr. Adamdardyń boı­ynda daryn men dástúrdiń tańqalarlyq toǵysýy bar, olar bolashaqqa keýdeshil josparlar belgileýde, sonymen birge ózderiniń ata-babalarymen, ózderiniń ejel­gi mádenıetimen tereń tamyrlas­tyq­ty da sezinedi. Mundaı tamyrlarǵa dál anyqtama bere qoıý qıyn, óıtkeni munyń ózi Dalanyń kóne qundylyqtarynyń, túrki-ıslam murasy men keńes dáýi­rin­degi kereǵar tájirıbeniń qorytpasy. Qazaqstannyń ótkeni men bolashaǵyn jaqsyraq paıymdaý úshin bir-birimen baılanysyp jatqan úsh nárseni: azap pen aýyrtpalyq arqyly alǵa jyljýdy, jantalasta jan saqtaý men tabysqa jetýdi eskerýdiń mańyzy óte úlken. Halyqtyń minezi qıly zamandarda shyńdalady. Qazaq etnosynyń peshenesine mundaı qıly zamandar az tap kelgen joq, halyqtyń tabandylyǵy HH ǵasyr­daǵy tragedııalyq jaǵdaılar  barysynda jerine jetkize synǵa tústi. Mundaı alǵashqy tragedııa 1917 jyl­ǵy bolshevıkter revolıýsııasy boldy. Re­volıýsııa quıyny men Reseı ımperııa­sy­nyń kúıreýi ózderiniń atamekenderinen túbirimen julyp túsken 1,5 mıllıon kósh­pendi qazaqtar 20-shy jyldardyń ba­synda úıirimen, tabynymen malyn aıdap, Qytaı men Mońǵolııaǵa qaraı qashty. Ekinshi tragedııa aýyl sharýashylyǵyn ujymdastyrý boldy, ol elde qalǵan kóshpendiler men olardyń malyna kúıre­te soqqy berdi. 1930-1933 jyldar araly­ǵynda úsh mıllıonnan astam qazaq ash­tyq­tan qyryldy, óıtkeni olar ózderiniń dástúrli mekenderinen qýylyp, keńes bıliginiń jetekshiligimen jasalǵan kolhozdar qurý jónindegi ólimshi eksperı­mentke aıdap tyǵylǵan  bolatyn. Ujymdastyrýmen qosa-qabattasyp Io­sıf Stalın zamanynyń terror men re­pressııa sumdyǵy kelip jetti. Ol qa­zaq­tardy aıaýsyz basyp-janshydy. 1937-1954 jyldar aralyǵynda 300 000-nan kem túspeıtin adam qyryldy nemese túr­me­lerde kóz jumdy. Oǵan qosa Keńes Oda­ǵynyń ár óńirlerinen stalındik súr­ginniń 500 000 qurbandyǵy Qazaqstanǵa ákelindi. Deportasııamen kelgenderdiń kópshili­gi GÝLAG júıesindegi qanquıly túzetý lager­leriniń tutqyndary bolatyn. Eldiń teriskeıdegi terrıtorııasy Sibir sııaqty sondaı lagerlerdiń ordasyna aınalǵany Qazaq­stannyń HH ǵasyrdaǵy jan jarasy edi. GÝLAG-tyń sumdyǵynan ba, kolhoz­dar­ǵa kúshtep qýyp tyqqandyqtan ba, áıteýir  KSRO-nyń kóptegen halyqtary ókilderiniń erkinen tys mıgrasııasy túp­kilikti jer ıesi – qazaqtardy odan saıyn aralastyryp jiberdi. Stalın tusyndaǵy deportasııalanǵandarǵa qosa Nıkıta Hrýshev basqarǵan kezde Keńes Odaǵynda 1,5 mıllıon adam qazaqtar jerinde taǵy da bir kúmándi aýyl sharýashylyq eksperımentin – tyń jáne tyńaıǵan jerlerdi ıgerý jobasyn júzege asyrýǵa qonys aýdartyldy. Bul kezde qazaqtar óz elinde azshylyqqa aınalyp, is júzinde ózderiniń dástúrli ómir saltynan aıyrylǵan edi. Halyqtyń 37 paıyzyna deıin túsken qazaqtar keńestik kezeńde ult retinde qatty kemsitildi – mysaly, 1961 jyly Almatyda qazaqsha oqytatyn jalǵyz ǵana mektep boldy. Áıtse de, Qazaqstannyń keńestik ke­zeńdegi eń sumdyq tragedııasy Semeı ob­lysyn ıadrolyq qarýdy synaý polıgony retinde paıdalaný edi. 1949-1989 jyldar aralyǵynda synaqtar ár úsh apta saıyn udaıy ótkizilip turdy. Qyryq  jyldyń ishinde Qazaqstanda 752 ıadrolyq jary­lys jasaldy – onyń 114-i atmosferada nemese jer betinde turǵylyqty halyqty eshqandaı qorǵaýsyz jasaldy. Mundaı synaqtardyń udaıylyǵy jáne olardyń aýaǵa radıoaktıvti zattar shyǵarýy qor­shaǵan ortaǵa jáne turǵylyqty halyq­tyń densaýlyǵyna sumdyq áser etti. Osynyń saldarynan ıadrolyq qarýdy synaýdyń máskeýlik baǵdarlamasynyń qupııalary jergilikti halyqtyń ishinde týabitti keselder paıda bolýymen, rak aýrýlarynyń qatty ósýimen, astyqtan ýlanýmen jáne basqa da bálelermen birge shyqqan kezde úreı men narazylyq aýany Keńestik Qazaqstandy  kernep ketti. Radıasııa áseriniń  psıhologııalyq jáne tánı saldarlary áli de qazaq qoǵamynyń janynyń túkpirinde jatyr. HH ǵasyrda eldiń úlesine tıgen aýyr synaqtardyń mánin túsiný onyń HHI ǵasyrdaǵy bolashaǵy jaıynda aıqyn paıymdaýǵa múmkindik beredi.  Qazaqtar dalanyń ekstremaldy klımat jaǵdaı­ynda jáne keńestik kezeńdegi saıası qy­sym ahýalynda arpalysa júrip aman qalýdyń amaldaryn tapqan moıymas, berik halyq bolyp shyqty. Joıyp jiberýge talaı ret áreket jasalǵanyna qara­mastan, qazaqtyń tili, poezııasy, mýzy­kasy men ulttyq minez bitimi azapty jyldarda da aman qaldy, endi órleý men tabys kezeńinde órkendeı bastady. Keńestik kezeń kelmeske ketkennen keıingi 1991 jyly osy arpalysa júrip aman qala alý qaıta qajet etildi. Qu­laǵan  alyp derjavanyń qırandylaryna turǵy­zyl­ǵan táýelsizdik áýelde qýa­nysh­tan góri problemany kóbirek týyndatty. El bankrot bolyp, tıisinshe áreket ete almaı jatty. Eldiń óz valıýtasy bol­mady, ınflıasııa aýyzdyqtalmady, azyq-túlik ónim­deri jetispedi, zaýyttar toqtap qaldy. Úkimet zeınetaqy men jalaqyny tóleı almady. Talaılar isher asqa jarymady. El ekonomıkalyq jáne saıası bereket­siz­diktiń jar jaǵasyna tireldi. Alaıda, ózin ózi basqarǵan alǵashqy birneshe jyldyń ishinde-aq Qazaqstan halqy elge kóptegen daǵdarystardan oıdaǵydaı ótýge kómek­tes­ken materıaldyq tetikterge ǵana emes, moraldyq sıpattarǵa da ıe bola aldy. Mundaı sıpattardyń alǵashqysy – toleranttylyq. Qazaqstanda 138 ult pen etnostyq toptardyń ókilderi ómir súredi. Búgingi býynnyń ákeleri men atalaryn jalpyǵa ortaq baqytsyzdyq biriktirgen. Olardyń urpaqtary órkendeý jaǵdaıyn­da tatý turýǵa úırengen. Ikemdilik pen toleranttylyqtyń osynaý ámbebap ult­tyq qorytpasyn halyq eki dáýirdiń táji­rıbesinen – tıranııa men erkindiktiń qo­syndysynan quıyp shyǵarǵan. Iá, Qa­zaqstan Azııanyń biregeı qaınatpa qaza­ny­na aınaldy, qazir sol azapty jyldar estelikter  elesine kómilip barady. Bul jas el, 16 mıllıon adamnyń orta jasy – 31 jas. Jastar ómirsheńdikpen bolashaq­qa kóz tigedi, ulttyq toleranttylyq adam­dardyń bir-birine jáne el kósh­basshysyna degen seniminiń arqasynda nyǵaıa túsip keledi. Tabys naqty kórinip tursa, jańa derjavany turǵyzý isi qushtarlyqpen júredi. Nátıje bar jerde senim de arta túsedi. Jıyrma jyl buryn Qazaqstan KSRO-nyń kedeı ári artta qalǵan ortaazııalyq shet aımaǵy edi. Búginde ol ekonomıkalyq qýaty artyp, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń qurmetine bólenip kele jatqan óńirdegi yqpal ortalyǵy. Táýelsizdik alǵaly beri Qazaqstannyń jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónimi on eki ese artyp, 9 000 dollardan asty – bul Malaızııa deńgeıine teń órkendeý kórsetkishi (2011  jyldyń aldyn ala qorytyndylary boıynsha ishki jalpy ónimniń halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy qaıta esebi 11 myń AQSh dollaryna jetedi dep shamalanyp otyr  – Red.). Bul kórsetkishtiń basqa damýshy elderdiń kóbimen salystyrǵanda tez ósetini sondaı, 2020 jyly, boljam boıynsha, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ 28 000 dollardy quraıdy. Jumyssyzdyqtyń 5,6 paıyzdy quraı­tyn aǵymdaǵy deńgeıi qysqarýda, ol AQSh-taǵydan, Brıtanııadaǵydan, Fran­sııadaǵydan, Germanııadaǵydan tó­men. О́sýdiń neǵurlym  qýanyshty ári kóp úmit etkizetin belgisi jas ári keýdeshil orta taptyń paıda bolýy. Ras, onyń kóptegen ókilderi qazirshe kásipkerdiń bıznestegi mansabynan góri memlekettik qurylym­dardaǵy qaýipsiz mansapty táýirleý  kóredi, degenmen bul da ózgerip jatyr. Ekonomıkalyq statıstıka jalpy jaǵdaıdyń bir bóligin ǵana kórsetedi. Myna kitaptyń taqyrybynan baıqalyp turǵandaı, men Qazaqstannyń tosyn tar­týlarǵa toly ekenin kórsetemin. Bul eldiń adamdary qaıyrymdy, qonaqjaı, aqkóńil, ashyq, mádenıetti, óziniń tarıhyn súıedi, talaıy án salady, aralasyp-quralasýǵa beıim, kóńildi, ómirge qushtar. Bul –  súıkimdi ult, onyń dıdarynan san túrli sıpatty – tán sulýlyǵy men dalalyq romantızmdi qatar kórýge bolady. ---------------------------------------- Sýrette: N.Á.Nazarbaev pen Dj. Aıtken.