Shońnyń shuǵylasy

Keńestik kezeńniń ózinde ulttyq jýrnalıstıkanyń usta­hanasy atanyp, odaqtas respýb­lıkalar arasynda oza shaýyp, taralymy úsh júz myńǵa jetken jastar basylymy – «Lenınshil jas» gazeti 1986 jyly jańa bas­tama kóterip, «Suhbat-te­lefon» degen aıdar ashty. Bul aıdar aıasynda elimizdiń eń tanymal zııa­ly qaýymynyń beldi-belsendi ókilderi syrlasý suhbatyna qatysyp, óz oılary ǵana emes, halqynyń kókeıindegi kóp-kóp máselelerdi, kókeıtesti jaılardy ortaǵa salyp, rýhanı jańǵyrýǵa eleýli úles qosty. Basylymnyń sol kezdegi redaktory, saıypqyran qalamger, sardar basshy Seıdahmet Berdiqulov aǵamyz ár kez jań­aǵa qushtar, eskige susy bar, ór minezdi óren, er minezdi beren azamat edi. «Suhbat-telefonnyń» atyn da, zatyn da ózi taýyp, tusaýyn kesti. Bul aıdar aıasynda jaryq kórgen maqalalar ulttyń júregine uranshyl namys dánin septi. Dúrbeleń dáýir dúbirlep kele jatty.

Aıdardyń ataýyn bekit­­ken soń Sákeń meni ózine jeke shaqyryp, «Qazan aıy­nyń úshin­shi onkúndiginde Qyrǵyz­stannyń Qazaqstandaǵy ádebı-mádenı kúnderi ótedi, ony Shyń­ǵys Aıtmatov bastap ke­ledi, «Suhbatty» Shyqańnan bastasaq pa dep otyrmyn, qalaı qaraısyń?» dedi. Sákeń aıtsa, sóz qysqa, daıyn ekenimizdi bildirdim. «Endeshe, daıyndal, bul áńgimeni ekeýmizden basqa ázir eshkim bilmesin», dedi ol tujyryp. Sol sátten «Suhbatqa» daıyndyqty bastap kettim.

Erteńine tańerteń jumysqa kelgen boıda Sákeń meni shuǵyl shaqyrtty. «Meniń Shyqań týraly aıtqanym aıtqan, ol týraly peıilimdi bilesiń. Biraq arýaq attaǵandaı bolyp otyrmyn, túnimen oılanyp shyqtym. Áýeli ózimizden bastaıyq, kim bar?» dedi sál mazasyzdanyp. Birneshe aǵalarymyzdy atadym. «Ábekeń durys, arqaly, arystan aqyn, aıta alatyn adam, sol kisiden bastalyq» dedi nyqtaı sóılep. Osylaısha, «Suhbatty», eń aldymen, Ábdilda Tájibaev aǵamyzdan bastaıtyn boldyq. Bul «Suhbat» qyrkúıek aıynyń aıaǵynda, Almaty jazynyń kelbetine áli de ájim túse qoımaǵan ke­zinde ótip, «Qalammen ja­zylǵan qarýmen óshpeıdi» degen atpen gazettiń eki betke jýyq kóleminde jaryq kórdi. Oqyrmandardyń qabyldaýy qyzý boldy, redaksııaǵa bes júzge jýyq qoshtaǵan, alǵys aıtqan, usynys bergen hattar kelip tústi. 

Bul suhbat sol jylǵy, 1986 jylǵy dúrbeleńnen soń, men­shikti tilshi Tóleýjan Esil­baevtyń «Pravda» gazetinde shyqqan «Paýtına» degen maqa­lasynda «ultshyldyq ısi ań­qyǵan maqala» degen tirkeske tıek boldy. Halqymyzda: «oq qaǵary bar» degen sóz bar ǵoı. «Pravda» tilshisi maqalanyń aty men avtoryn atap kórsetpegen soń da, «qyraǵy kózderden» qaǵys qaldyq. Áıtpese, «dúr dáýirdiń dúmdi dıirmeni» balań bıdaıdy kúldeı ýatyp, talqandaı tartyp tastaıtyny kámil edi. Buǵan «qapa bolyp», úndemesterge jasyryn ún qatqan qatarlastar da aramyzda bar bolyp shyqty. Bul endi basqa áńgime.

Qyrǵyz eliniń ádebı-mádenı kúnderi joǵary deńgeıde ótti. Almaty aıaǵynan tik turdy. Ol kezde Shyńǵys aǵamyzdyń júzin bir kórýge qushtar jandar top-tobymen Jazýshylar odaǵynyń, teatrlardyń aldynda sap túzep turatyn. Onymen birge fotoǵa túsý qurmetine ıe bolǵandar aty báıgeden kelgendeı qýanyp, aıdyny tasyp, alapat jigerge bólenip, arqalanyp júretin. Biz jumysta saqadaı saılanyp, is-qımylymyzdy oılanyp, asaı-múseıimizdi qolǵa alyp, Seıdahmet aǵamyzdan pármen kútip, ókshemizdi kóterip otyrdyq. 

Bir kezde Sákeń kabınetke shuǵyl kirip kelip, «Suhbatty» kelistik, ol kisini jolynan qal­dyrmaı Uzynaǵashtyń uzyn jolynda kútip alyp, Frýnze shaharyna deıin shyǵaryp salyp, jolaı alamyz, janyńa Rahymbaıdy (gazettiń foto­tilshisi Rahymbaı Hanalıev) al, basqa janǵa eshnárse aıtpa, osynda belgili bir qalamger qosa kelip, (ol halqymyzdyń qadirli perzentteriniń biri, jazýshy Aqseleý Seıdimbekov bolatyn. – О́.O.) meni de osy saparǵa birge ertseńizder dep ótindi. Sypaıy túrde kelispeıtinimdi aıttym. Bul bizdiń joba, ázir basqalar bilmeı-aq qoısyn, al qozǵalamyz» dep asyǵys shyǵa berdi.

Sákeńniń qyzmettik kóligi aq shańqan «GAZ-24» mashınasyna otyryp, zaýlaı jóneldik. Basshymyz tapsyrmasyn py­syqtap keledi. Shyńǵys aǵanyń qasynda Marııam jeńgeı (qyr­ǵyz-qazaqqa birdeı belgili bolyp, júrekten oryn alǵan: «Saǵynǵanda bir kelersiń, sar­ǵaıǵanda bir kelersiń Ala­tooyńa» degen ataqty ánniń keıipkeri bolǵan osy Marııam jeńgeı edi.- О́.O.) men jeti jasar uly Eldar bar ekenin bildik. Uzynaǵashtyń alǵa qaraı ala jóneletin qaıqańyna kóterile toqtap, Almaty jaqqa kún salyp qarap turmyz. Bir kezde saǵym oınaǵan sara jolmen júıtkip kele jatqan 10-46 FIA nómiri bar qara «Volga» jalt etip kózge tústi. Aldynan júgire qoz­ǵaldyq. Mashına toqtap, ishi­nen Shyńǵys aǵamyz shyqty. Japyrlap qol berip jatyrmyz.

«Seıdahmat, urysta turys joq deıdi ǵoı, qazaq týǵandar, endigi áńgimeni jol ústinde aıtalyq, bul bir tosyn suhbat bolǵaly tur, tapqyrlyqtaryń unady, qozǵalaıyq» dep Sákeńe qarady. Sákeń: «Shyqa, Siz biz­diń kólikke otyrsańyz, men janyńyzǵa otyraıyn, my­na jigit Ádebıet bóliminiń meń­gerýshisi, aqyn О́tegen degen inińiz, al myna jigit Rahymbaı degen fototilshimiz, ol sizdiń kó­­likke otyrsyn» dep ja­ýap kúte qarady. «Bopty» de­di Shyńǵys aǵa. Sóıtti de, biz­diń kó­likke otyrýǵa yńǵaılandy. Sá­­­­­keń qonaqtyń qasyna, men kó­­lik aldyna otyrdym. Tez­dep radıojýrnalısterdiń qol­ty­ǵynda júretin qara sómkeli daýys qabyldaǵyshty ashyp, iske qostym.

Osylaısha, uzyndyǵy 170 shaqyrymǵa, merzimi jóninen 5 saǵatqa sozylǵan suhbat-syr bas­talyp ketti. Qaǵazdaǵy aldyn ala daıyndalǵan suraqtardy kezegi boıynsha daýystap oqımyn da, mıkrofondy oǵan qaraı beıim­dep, qulaǵyn iske qosamyn. Shyń­ǵys aǵa asyqpaı, baıyppen, oılana jaýap berip otyr. Áńgime, negizinen onyń qalamgerlik eń­bekteri, jańa týyn­dylary, ádebıet pen óner týraly oılary, tarıh týraly paıymdary men eki el arasyndaǵy rýhanı baı­­lanystar tóńireginde boldy. Kókeıde júrgen til men dil, din men tárbıe jónindegi suraqtarǵa da jaýap aldyq. Olar týraly bul jerde jan-jaqty aıtyp jatýdyń reti kelmes.

Bir kezde Qordaı asýyna kelip shyqtyq. Asý aıaqtalatyn sabyrly, saýyrly bir jerge toqtap, aıaq sýyttyq. «Qordaıdyń sa­ǵyndym ǵoı qońyr jelin, dep shyr­qaǵan ǵoı Kenen aǵamyz, ja­ryqtyq Qordaı, Qudaı qa­lasa, budan da óttik, talaıdy kórgen tarıhı asý ǵoı bul», dep Shyńǵys aǵa tebirene sóıledi. Dastarqan jaıdyq. Daıyndalyp shyqqanbyz. Sákeń dastarqandy ashty. Rahymbaı daıyndalyp edi, basshymyz as ústinde sýretke tartpaı tura tur dep yńǵaı bermedi. Munda da suraq-jaýap jalǵasyp jatty.

Kúnniń raıy túsi ońǵan qyr­myzy matadaı bola bastaǵan kezde qonaq bata jasap, ornynan turyp, jol júrýge yńǵaılandy. Aldymyzdaǵy jylmıyp jatqan jataǵan tóbelerdiń eńisine qaraı kók esegin tepeńdetip ketip bara jatqan bir balaǵa kózimiz tústi. Sákeń: «Shaqyrshy ana balany» dedi maǵan. Sál alǵa shyǵyp, da­ýys­­tap shaqyrdym. Toqtap, esegi­­nen túsip, bas jibinen us­tap beri qaraı júrdi. Kelip ıbalyqpen sálem berdi. Sákeń alǵa umsyna shyǵyp: «Balam, myna aǵańdy tanısyń ba?» dedi. Aıtýyn aıtyp qalǵanmen, bala qalaı ja­ýap beredi dep qobaljyǵan bolýy kerek, sál kúıgelektenip qaldy.

Bir sát tynyshtyq ornaı­ qal­dy. Marııam jeńgeı de qyzyq­qan túr tanytyp, janymyzǵa jaqyndady. Bala qonaqqa sál kóz toqtata qarap, «Tanımyn, bul kisi qyrǵyzdyń ataqty jazýshysy Shyńǵys Aıtmatov aǵa ǵoı» dedi, «sýretin kórip júrmin aǵanyń, kitabyn da oqydym» dedi salmaqpen sóılep. Sákeń balany qushaqtaı aldy. Qarasam, Shyńǵys aǵanyń janary da botalap ketken eken, ol da balany baýyryna basty. «Qalamgerdiń baqyty osy ǵoı» dedi júzi nur­lanǵan Seıdaǵań.

«Aýa, ýrmattý Saıdash, men úshin bul úlken syı, qazaq tý­ǵandarǵa shoń rahmat» dedi tolǵana sóılep. Sonan soń: «Balam, kún batar kezde qaıda bara jatyrsyń?» dedi balaǵa. «Sıyrymyz joǵalyp, sony izdep bara jatyr edim» dedi ol. Shyqań: «Balam, meken-jaıyńdy aıt, endi sıyryńdy izdemeı-aq qoı, sıyr menen bolady» dep júrgizýshisine jazyp al degendeı ıek qaqty. Ol jazyp alyp jatty. Qalamger sıyr jibergen bolar, ol jaǵyn ditteýge sonda nazar aýdarmaı qalǵanymyz jýrnalıst úshin aıta júrer kemshilik boldy dep oılaımyn. Árıne, sol bala qazir atpal azamat bolǵan shyǵar. Múmkin osy maqala kózine tússe, bir habaryn berer degen úmitim de bar.

Bala sol Qordaı asýynyń ıegindegi «Alǵa» degen aýyldyń mektebinde 9-shy klasta oqyp júrgen shákirt eken. Sol jerde balany ortaǵa alyp birneshe kadr túsirildi. Mynaý sol sýret edi: Qalamgerdi jazbaı tanyǵan bala, onyń kók esegi, janynda turǵandar: Marııam jeńgeı, men, Shyńǵys aǵa, Seıdahmet Berdiqulov, esek ústinde qyrǵyz eliniń qazirgi tanymal dıplomaty, sol kezdegi jeti jasar uly Eldar. Bul kezdesýden soń «Lenınshil jas» gazetiniń 1986 jylǵy 1-shi qarasha kúngi nómirinde meniń «Jol mu­raty – jetý» degen bir bettik suhbatym jaryq kórdi. Ony qymbat qaǵazǵa 100 dana etip bólek shyǵartyp, Seıdahmet aǵamyz arnaıy Frýnzege baryp, Shyńǵys Aıtmatovtyń óz qolyna tapsyryp, qýanyp, aǵanyń asyl alǵysyn ala keldi.

Taǵy da jolǵa shyqtyq. Suraqtar jalǵasty. Kún ba­ıyrqalap, jyr dańǵyly Jam­byl babamyz aıtqan: «Ekeıde elý baqsy, seksen aqyn, bolady jyn soqqandaı keshke jaqyn» degen óleńniń egiz joly eske tústi. Qara joldyń boıyndaǵy qaraqurym tirshilik qozǵalysy sarańdanyp, alystan kóringen qazaq Alataýynyń teristik beti qońyrqaı tartty. Aǵamen qımaı qoshtasyp, ákesin alys jolǵa attandyrǵan baladaı bolyp jol boıynda qala berdik. Qara «Volga» qadirli qonaqty ala jóneldi. Shyńǵys aǵanyń kóligi eki júz metrdeı júrip baryp toqtaı qalyp, aldyńǵy esigi ashylyp, Shyńǵys aǵa syrtqa shyqty. Sákeń sabyrsyzdanyp: «nege toqtady eken, tez ba­raıyq» dep alǵa tústi. Shyńǵys aǵa asyqpaı basyp, aıańdap kele jatyr.

Qasymyzǵa kelip, Sákeńe qarap: «Seıdahmat, sen abyrjyma, bári durys, ruqsat bolsa myna О́tegen baýyrymmen sýretke jeke túseıin dep edim, sol úshin toqtadym» dedi. Men ári qýanyp, ári abyrjyp, Sákeńe qaradym. Ol: «árıne, Shyqa, árıne, inińizdi tany­ǵandaı boldyńyz ǵoı, rahmet, túsińizder» dep Rahymbaıǵa qa­raı ıek qaqty. Shyqań meni baýy­ryna basyp qysty da, qushaqtap turyp sýretke tústi. Shyńǵys aǵa: «О́tegen baýyrym, meniń meken-jaıym Frýnze shahary, Toqtaǵul kóshesi, 9-shy úı, jolyń tússe, soq» dep jyly­ushyraı qarady. Sosyn kóligine otyryp júrip ketti.

Osy bir sát esimnen shyqqan emes. Áıteýir Shoń kókemniń shuǵylasy tústi. Uly qalamgerge qaı jaǵymnan jaqtym dep oılandym. Oılana kele, kólik ishinde óz janymnan qoıǵan bir saýalym eske tústi. Onda: «Qa­zaq jaýǵa shapqanda urandap shabatynyn bilesiz. Sizdiń jaýǵa shapqandaǵy uranyńyz qandaı?» dep suraǵan edim. Son­da Shyqań kózin jumyp, uzaq­taý oılanyp otyryp: «Meniń jaýǵa shapqandaǵy uranym – «Báıterek» bolady» dep kózin ashyp, sál otyryp: «Turar Rysqulov aǵamnyń da urany «Báıterek» bolatyn» degeni bar. Bul urandy keıin zerdeleı kele, eki tarıhı tulǵanyń arasyndaǵy ortaq urannyń izin asha almadym. Meniń de uranym «Báıterek» edi. Sol jerde bul oıyma kelip tursa da, ádep saqtap aıta almadym. Tarıhtyń qıly-qıly soqpaǵynda nebir jumbaqtar jatyr ǵoı, bálkim uly tulǵanyń sezimtal júregi baýyrmal lúpilmen belgi berip, ózgeshe soqty ma eken? Kim bil­sin, barlyǵy bir Allaǵa aıan.

2008 jylǵy maýsym aıynda uly qalamgerdiń júregi soǵýyn toqtatty. Qapylysta qaza boldy. Jumbaq ólim boldy desek te, tilimiz jazyqty bolmas. Jaısań jandy máńgilik mekenine – Ata beıitke aqtyq saparǵa shy­ǵaryp salýǵa Bishkekke kel­gen jer qaıysqan qaraly toptyń qata­rynda kele jatyp, 1986 jyl­ǵy kezdesýdi eske alýmen boldym. Sol sapardyń sul­ba­sy saǵynyshtyń sazyndaı bo­lyp janymdy jáne bir ter­bedi. Eki jaǵyn báıterekter kóm­kergen pil saýyrly, túıe­moıyn tóbeniń betkeıinen, Más­keýde oqýda júrgende úreıli ún­demesterdiń qolyna túsip, armanda bolyp, atylyp ketken ákesi Tórequl Aıtmatovtyń jat­­qan jerinen, zamanymyzdyń zań­ǵar qalamgeri, «Adamzattyń Aıt­matovy» Shyńǵys Tórequl­uly Aıtmatovqa da topyraq buıyr­dy. Ákeli-balaly Aıtmatovtar en­di qatar jatatyn boldy. Tap­ty, tabysty bir-birimen. Týǵan jerleriniń tylsymy da, tynshymy da túıinin túıdi.

Olardyń beıitiniń basynda urany bolǵan Báıterekter endi qyrǵyz Alataýynan júgire jetken samal jelmen terbelip, onyń jas óren japyraqtary týǵan jeriniń uly perzentterin jer besiktegi máńgijaılarynda terbetip, bolashaqqa til qat­qandaı sybdyr qaǵady. 

О́tegen ORALBAIULY