Adamnyń bolmysyna qatysty suraqtarǵa jaýap beretin keıbir dinderdiń ıláhı negizi men qaınar kózi bolsa, ıláhı negizi joq keı dinder de qoǵamdardyń damýyna yqpal etip otyrady. Ásili, barlyq dinderdiń ortaq qundylyǵy kórkem minezge negizdeledi. Osylaısha din ókilderi kórkem minezge ıe bolyp otyrǵan adamdarmen álemdegi tirshiliktiń áldeqaıda jaqsaratyndyǵyn, beıbitshilik pen tynyshtyqtyń ornaıtynyn únemi aıtyp otyrady. Sondyqtan dinderdiń basty maqsaty kórkem minezdi tulǵalardy jetildirý dep nyq aıtýǵa bolady.
Dinderdiń arasynda teorııalyq aıyrmashylyqtardy tarazyǵa salyp talqylaý bolady, alaıda tájirıbelik jaǵynan alyp qaraǵanda, qalyptastyryp otyratyn kórkem minez turǵysynan kelgende, maqsattary bir ekeni aıan.
Paıǵambarymyz Haziret Muhammedtiń (s.ǵ.s): «Men kórkem minezdi tolyqtyrý úshin jiberildim» degen qutty sózi negizinen ıslam dininiń ózegin kórsetip otyr. Quran Kárimniń aıattarynda da kórkem minezge úlken kóńil bólingendigi baıqalady. Onda kórkem minez taqyryby sheńberindegi ıláhı buıryqtar men tyıymdar baıandalyp, jahandyq qundylyqtardy qamtıtyn ıdeıalar aıtylǵan.
Islam – adam tabıǵatyna saı keletin ıdeıalary men ustanymdary jáne kórkem minezdi adamdy tárbıeleý fılosofııasynyń negizinde azǵantaı ýaqytta kóptegen qaýymdar men qoǵamdar tarapynan qabyldanǵan din boldy. «Baqytty ǵasyr» dep atalatyn bul kezeń ıslamnyń altyn jyldary bolǵan. Keıingi jyldary Quran, hadıs jáne ıjma sheńberinde qalyptasqan «ıslam kórkem minezi» túsinigi paıda boldy.
Osy oraıda túrki halyqtaryna qatysty bir máseleni jetkizgim keledi.
Túrki elderdiń musylmandyqty qabyldaýy óte ońaı júzege asqan. О́ıtkeni budan buryn kórkem minezge negizdelgen tirshilik mádenıeti ıslam dininiń ıdeıasy men fılosofııasyna saı keletin. Alypaslan sultannyń sózimen aıtqanda, «Túrkiler – shynaıy musylman». Dinge bitken qasıet bárinen de bıik turady jáne dúnıelik pánı tirshilikte dinniń quralǵa aınalýy kórkem minezge qaıshy keledi.
Iá, túrkiler – memlekettik júıesinde de, qoǵamdyq tirshilikte de osy ıdeıaǵa adal bolǵan erjúrek halyqtar. Túrkilerdiń ıslamdyq kórkem minezben irgesin qalaǵan memleket pen qoǵamdyq tártibi ózderine adamzat tarıhyna iz qaldyrýǵa múmkindik berip, osylaısha túrki-ıslamdyq mádenıeti júzjyldar boıy álemge, adamzatqa ádiletti, beıbit ómirdi, qaýipsizdikti, gúldený men órkendeýdi, tynyshtyqty ornatyp, adamzatty, qorshaǵan ortany, barlyq tirshilik ıelerin «júıelilik pen meıirimdilik mádenıetimen» tabystyrǵan-dy. О́ıtkeni túrki elderdiń mádenıet uǵymynda kórkem minez, ádilet, kelisim, qurmet jáne súıispenshiliktiń orny erekshe.
Túgel túrki jurtynda zulymdyqtyń ornyna ádilet, qastyqtyń ornyna beıbitshilik, kektiń ornyna kelisim syndy aǵlaqtyq ustanymdar basty baǵyt-baǵdar bolyp sanalǵan, sonyń nátıjesinde túrki tildes memleketterdiń quramyndaǵy etnostyq toptardyń tynyshtyq pen beıbit ómir súrýine yqpal etken. Sebebi túrkilerdiń ómir saltynda «din bar jerde dúrdarazdyq bolmaıdy» degen ustanym kórkem minezdiń basty ustanymyna aınalǵan.
Túrki-ıslamdyq mádenıetiniń, ıslam dininiń maqtanyshyna aınalǵan túrki jurty ǵasyrlar boıy alyp memleketterdi qurýy álemdik beıbitshilik turǵysynan kelgende úlken múmkindik bolyp sanalǵan. Osyndaı uzaǵynan sozylatyn taýarıqtyń betterinde iz qaldyrǵan túrkilerdiń ádil basqarǵan kezeńiniń bar qupııasy – aqyl men kóńil arasynda qurylǵan baılanys edi. Sondaı-aq ǵylymǵa jáne ǵalymdarǵa, zııaly jurtqa kóńil bólingendikten, osyndaı bıik dárejege qol jetkizgeni aqıqat.
Dinderdiń saıasılanyp, saıasattyń quralyna aınalýy – búgingi kúnde adamzattyń eń mańyzdy máselelerdiń biri. Álbette, bir jaǵynan buǵan qarsy kózqarastyń da yqpaly bar. Bas kesken, adamdy otqa laqtyrǵan, gazben joıǵan, sýda batyp ketýine, jarylǵyshpen bólshektenip ketýine sebepshi bolǵan, adamnyń ar-namysyn esepke almaǵan jáne osyndaı jaǵdaılardy toqtata almaǵan ıdeıalyq, dogmatıkalyq jáne tájirıbesi joq dinniń qalyptasýyna býddıstiń de, ındýıstiń de, ıahýdıdiń de, hrıstıannyń da, musylmandardyń da yqpaly bar ekeni málim.
Álem jáne adamzat beıbitshilikke, ádildikke, kelisim men qaýipsizdikke zárý. Osy sebepten din ókilderi jeńiltektik jáne qorqaqtyq minez tanytyp, jaýapkershilikten bas tartpaý kerek. Arakan, Shyǵys Túrkistan, Iemen, Sırııa jáne Palestınada áli kúnge deıin qantógis toqtamaı kóz jasy aǵyp jatsa, dinniń atynan bulbulsha saıraıtyndardyń aıtatyn basqa qandaı máseleleri bolýy múmkin.
Búgingi kúnde álemde beıbitshiliktiń ornyǵýy úshin dinder ýaǵyz etken qaǵıdattar tirshiliktiń ár salasynda kórinis tabýy kerek. Osy oraıda din lıderleriniń atqaryp otyrǵan mıssııasy óte mańyzdy. Olardyń qoǵamǵa tıgizip otyrǵan yqpalyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy jáne olardyń sózi men amaly jeke tulǵalyq turǵysynan ári qoǵamdyq tirshilik turǵysynan úlken kúshke ıe. Sondyqtan álemdik beıbitshilikke din lıderleriniń qosatyn úlesi orasan zor.
Osy múmkindikti paıdalana otyryp, osyndaı mańyzdy taqyrypta asa qundy jıyn uıymdastyrý álemdik beıbitshilik pen adamzattyń tynyshtyǵy úshin óte qajetti is. Álemdik beıbitshilikke úles qosatyn asa tıimdi ári ońtaıly qadam jasalatyn bolady.
Bıylǵy jyly ótetin sharanyń bastamashysy, túrki áleminiń dana lıderi, ıisi musylman jurtynyń abyzy Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevqa uly adamzat áýleti atynan ári túrik, ári musylman retinde, tipti adamzat áleminiń ókili retinde, musylman aımaqtarynda jalǵasyp jatqan soǵys pen lańkestiktiń saldarynan qaza tapqan kinásiz jandardyń atynan shyn júrekten alǵys aıtamyn!
Iаlchyn TOPChÝ,
Túrkııa Respýblıkasy Prezıdentiniń Bas keńesshisi
