Bul jaı zaýyt emes, ınnovasııalyq tehnologııalar arqyly túıe sútiniń qanshalyqty paıdaly ekendigin indete zertteıtin ǵylymı ortalyq dese de bolady. Zaýyttyń tolyq óndiristik áleýeti iske qosylǵan kezde álemdegi eń iri qurǵaq túıe sútin shyǵaratyn keshenge aınalady.
Iri de irgeli zaýyt salýǵa Túrkistan qalasynyń tańdalýy kezdeısoqtyq emes. Álmısaqtan qazirgi Túrkistan men osy óńirdiń Qyzylorda oblysymen shektesetin aýdandarynyń klımaty túıe ustaýǵa asa qolaıly. Ári halqy tyǵyz ornalasqan, qarqyndy damyp kele jatqan aımaq. Onyń ústine týrızm arqyly tabys tabýdyń múmkindikteri jetkilikti.
Qaı turǵydan alsaq ta, kóne shahardyń qarapaıym halqy úshin de jańa zaýyttyń paıda bolýy tıimdi bolmaq. Qazirdiń ózinde túrki- standyqtardyń birqatary osy jerden jumys taýyp otyr. Eń bastysy, túıe ustaıtyndar turaqty túrde sútin qaıda ótkizetindigin biledi. Birde satylsa, birde satylmaı qalady dep ýaıymdamaıdy. Bul senimdilik – jergilikti malshylarǵa alańsyz baqtashylyqpen aınalysyp, túıe basyn kóbeıtýge múmkindik beredi. Iаǵnı, kepildi túrde eńbek aqtalady degen sóz.
Túrkistan oblysynda munan bylaı túıe ósirý paıdaly bolmaq. Bala-shaǵa da toq, otbasynan artylǵan sút qosymsha tabys kóziniń biri. 2 qyrkúıekten beri synaq rejiminde jumysqa kirisken zaýyt turǵyndardan shubattyń 420 teńgeden satyp alýda. Ár lıtrge memleket tarapynan beriletin 55 teńge sýbsıdııa da bar.
«Golden Camel» zaýyty taqyr jerden paıda bola salǵan joq. О́tken jyly 15 qańtarda irgetasy qalanǵan alyp keshenge Qytaı tarapy bastapqy kezeńniń ózinde 23 mıllıon AQSh dollaryna teń ınvestısııa salǵan. Bul zaýyt Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy birikken jobalardyń ishindegi mańyzdylarynyń biri. Investorlar men Qytaı ǵalymdary bul joba júzege asqansha, onyń jaı-japsaryn talqylaýǵa, kelisim júrgizýge elimizge talaı ret kelgen.
Ázirge zaýyt aınalasyndaǵy aýyldardan qabyldanatyn sút kásiporynnyń óndiristik qýatyn tolyq qamtamasyz ete almaıdy. Qazir 43 fermerlik sharýashylyq zaýytqa sút ótkizedi. Olardyń arasynda júzdegen túıesi nemese 5-6 ǵana oısylqarasy bar adamdar bar.
2017 jyldyń basynda zaýyt salyna bastaǵan tusta-aq jergilikti basshylyq turǵyndardy túıe sharýashylyǵyn órkendetýge shaqyryp, onyń aldaǵy ýaqytta paıdaly bolatyndyǵyn nasıhattaýǵa kóshipti. Nátıjesi jaman emes. Bir jyldyń aınalasynda óńirde túıe basy 4 myńǵa kóbeıip, qazir Túrkistan oblysynda qos órkeshti janýardyń sany 29 myńǵa jetti.
Qazir «Golden Camel»-diń áleýeti kún saıyn 100 tonna sútti óńdep, jylyna 2,5 myń tonna daıyn ónim, ıaǵnı qurǵaq sút shyǵarýǵa tolyq jetedi. Álemdegi eń iri túıe sútin daıyndaıtyn zaýyt degen atqa talastyryp turǵan da osy qýaty. Bul Qytaı ınvestorlarynyń shetelde sút ónimderin daıyndaıtyn eń iri alǵashqy zaýyty ekendigin atap ótý kerek.
Al endi 1 tonna daıyn qurǵaq sút alý úshin 16 tonna shıki sút qajet. Al Qytaıda jylyna bar bolǵany 1 tonna ǵana qurǵaq túıe súti shyǵarylady. Eger túıe sútine degen suranys qazir kórshilerimizde óte joǵary ekendigin eskersek, bul kólem óte az.
«Golden Camel Group» JShS basshysy Iаng Djı myrza qazirge daıyn ónimniń 10 prosenti Qazaqstanda qalatyndyǵyn aıtady. Investorlar bul málimetti bylaı túsindirdi. Qazaq halqy qurǵaq túıe sútin ishýge úırenbegen. О́zi túıe ustaıtyn halyq úshin qaıta óńdelgen, ıaǵnı qurǵatylǵan sútti paıdalanýǵa tipti qajettilik te joq.
Túıe sútin qurǵaq konsentratqa aınaldyrǵan kezde onyń barlyq emdik qasıeti men qunaryn saqtaý asa mańyzdy tehnologııalyq úderiske jatady. Sondyqtan zaýyt ónimderdiń sapasyn óndiristiń barlyq kezeńinde avtomatty túrde baqylaıtyn eń zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan. Onyń ústine shıkizat ártúrli sharýa qojalyqtarynan qabyldanatyndyqtan, bakterııalyq qaýipsizdik úshin de zerthanalyq tekserý júrgiziledi.
Zaýyt qazir synaq rejiminde jumys istep tur, kúnine 6 tonna sút óńdeıdi. О́ndirýshiler daıyn taýardyń basym bóligin Qytaı eline, sosyn Saýd Arabııasy men Gonkongke ótkizýdi kózdep otyr. Bolashaqta tek qana qurǵaq sút shyǵarýmen aınalyspaıdy, shubattan jasalǵan ónim túrleri kóbeıedi, máselen, ıogýrt daıyndaı alatyn jaǵdaıy bar. Aldaǵy ýaqytta zaýytqa Almaty, Jambyl, Qyzylorda oblystarynan da túıe súti qabyldana bastaıdy. Osy arqyly túıe sharýashylyqtaryn órkendetý jolǵa qoıylmaq.
«Golden Camel» taıaý ýaqytta Túrkistannyń eldi mekenderindegi sút qabyldaıtyn beketter sanyn taǵy da jıyrmaǵa ósirmek. Bul óz kezeginde sút óndirýshiler kooperatıvterin qurýǵa muryndyq bolmaq. Al sút tasıtyn kólikter, muzdatqysh qondyrǵylary bar tankerlerdi Shymkenttegi mehanıkalyq zaýyty jasaıdy. Ony satyp alýǵa ketetin shyǵynnyń jartysyn memleket bóletin sýbsıdııa arqyly jabýǵa bolady.
Ekonomısterdiń esebine sensek, sheteldik tutynýshyǵa Túrkistannan shyqqan 1 kılo qurǵaq túıe súti 140 AQSh dollaryna túsedi eken. Osy arada «Qolda barda altynnyń qadiri joq» degen támsil eske túsedi-aý...
Al biz Oısylqara sútin shyn máninde valıýtaǵa aınaldyra alatyn «Golden Camel» zaýytynan Almatyǵa attanyp bara jatyp, Túrkistandy ańsap turýdyń taǵy bir tóte joly tabylǵanyna qýandyq.
Bul ólkege joly túsken adamnyń kóne shahardyń qasıetinen qýat alyp, tarıhı nysandarynan ǵıbrat alyp, shubatyn iship, túıesine minip, tyńaıyp qaıtatynyn talaı kóz kórgen. О́ıtkeni kún sáýlesine shomylǵan Túrkistanǵa kúz kesh keledi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY – ShYMKENT – TÚRKISTAN – ALMATY
