Qarymdy qalamger Qaltaı Muhamedjanov shyǵarmashylyq jolyn M. Gorkııdiń «Toǵysharlar», S. Aınıdiń «Quldar», Aıbektiń «Kıeli qan» sııaqty ataqty týyndylaryn aýdarýdan bastaǵan. Satıralyq ýytty tilmen kómkerilgen «Bóltirik bórik astynda», «Qudaǵı kelipti» men «Qýyrdaq daıyn» pesalary kezinde teatrlardyń maqtanyshyna aınalsa, Shyńǵys Aıtmatovpen birlese jazǵan «Kóktóbedegi kezdesý» shyǵarmasynyń qazaq ádebıetinde alar orny erekshe. Al sol satıra sańlaǵy Qalaǵań aıtqyshtyǵymende kópten qara úzip dara tura bildi. Biz sonyń birer parasyn usynýdy jón kórdik.
О́ziń toımaǵanmen, kóziń toıady
Jaryqtyq keńes ókimetiniń tusynda biz ne kórip, ne bilmedik. Qaıta qurý jyldarynyń qyzyq-shyjyǵyn da bastan ótkerdik. Sondaı bir kóp shyrǵalańnyń kezinde Almatyda et quryp ketedi. Arada apta ótedi. Et joq. О́zge jurt konservi, kókónisti talǵajaý etip jatqanda, táýligine tisine bir ret et tımese tura almaıtyn qazaqtar et izdep tabanynan taýsylady. Sondaı kúnderiniń birinde Qalaǵańnyń bir joldasy kezdesip qalady da:
– Qaleke, etti neǵyp jatyrsyń? – deıdi.
– Qudaıǵa shúkir, úıimizde et bar. Erteli-kesh qatyn, bala-shaǵalarymyzben ony tońazytqyshtan alamyz da, bir-bir jalap, ornyna salyp qoıamyz, – deıdi Qalekeń shyn kóńilden. Sosyn joldasyna burylyp turyp:
– Erinbeseń, sen de kelip jalap ket, – dep óz jónimen júre beredi...
Sodan birer oram ótkennen keıin aldynan taǵy bir dosy jolyǵysady. Jańaǵy saýal taǵy qaıtalanady. Mundaıda Qalaǵań qınalǵan ba:
– Álgi myń bolǵyr Haıdolla bar emes pe? «Qaınardyń» dırektoryn aıtam... Sol jolbarysyń «Qazaqtyń ulttyq taǵamdary» degen kitap shyǵarypty. Ǵajap! Ishi tolǵan qazy men qartanyń sýreti. Men oqtyn-oqtyn qatyn-balama sony kórsetemin de, endi osyǵan rıza bolyńdar deımin. Áı, sen et izdep sabylǵansha, sonyń bireýin satyp al, óziń toımaǵanmen, kóziń toıady, – deıdi.
Markstiń saqalynyń arasynda alpys jyl adasqannan...
Mádenıet mınıstrliginde júrgen kezinde Qalekeń qyzmetke kelse esik aldynda bir jaqsy tanysy ony kútip tur eken.
Bólmesine kirdi-aý degende jańaǵy tanysy bas suqsa, Qalaǵań tórdegi qabasaqal kósemniń portretin jańa kórgendeı qarap tur eken. Tanysy salǵan jerden:
– Qaleke, bir pesa jazyp edim. Sol qurymaǵyrdyń fınaly shyqpaı... sizben aqyldasaıyn dep kelip edim, – dep sózin bastaı bergende:
– Baýyrym, myna Markstiń saqalynyń arasynda alpys jyl adasyp júrgen aǵań nendeı aqyl berip jarytady deısiń, – depti jaı ǵana beıtarap únmen.
Qazaq saharasyndaǵy jalǵyz dara týysym
– Dinmuhammed Qonaev 1983 jyly meni kabınetine shaqyrdy. Ertesine sekretarıatta meniń máselemdi qaramaqshy. Sebep bireý – ústimnen aryz kóp túsken. «Jaqyn týystaryn qyzmetke kóbirek alady. О́ıtedi, búıtedi...» – dep Qalaǵań birer áńgimelerin aıtqany bar. – Dımekeńmen áńgimelesip otyryp qaldyq. Áńgime aıaǵynda sóz álgi aryzǵa aýysqan tusta: «Osy Qaltaı, sen qaı júzge jatasyń?» – dedi. «Dımeke, meniń ońbaı júrgenim sol, eshbir júzge jatpaıtynym». «Sonda sen kimsiń?» «Qojamyn». «Osyndaǵy eń jaqyn týysyń kim?» «Morıs Sımashko». «Qalaı?» «Jaqyndyǵym – Ybyraı paıǵambardyń Sara degen qatynynan – Sımashkonyń atalary, Ajar deıtin qatynynan – arabtar, bizdiń ata-babalarymyz týǵan» dedim.
Qatyndardyń arqasynda qyzmetti bolyp qalǵanym
– Jazýshylar odaǵynyń ekinshi hatshylyǵy qyzmetinen keteıin dep jatqan kezim. 1984 jyl. Dinmuhamed Qonaev qabyldaýyna shaqyrdy.
– Qaltaı, sen, anaý, álgi, Oljas ekeýiń basyń pispeı júr eken. Seni basqa qyzmetke aýystyraıyn. Anaý, Kınokomıtettiń bastyǵy Láılá Ǵalymjanovaǵa orynbasar bolyp barsań qaıtedi?
– Oı, Dımeke, men eki qatynǵa qatar qalaı orynbasar bolam? – dedim.
Dımekeń kúldi.
– Ol qalaı, eki áıelge birdeı orynbasar bolatynyń?..
– Endi, Dımeke-aý, úıge barǵan kezde kelinińizge orynbasar, jumysqa kelgende Láıláǵa orynbasar bolǵanda menen ne qalady? – dedim.
Dımekeń sol jymıǵan qalpy:
– Onda erteń habarlasshy, – dedi.
Erteńine, sóıtip, men Qazaqstan Kınematografıster odaǵyna bastyq bolyp taǵaıyndaldym.
Aıaǵymdy betime basqany bar...
– 90-nshy jyldyń basqy kezi. «Zaman-Qazaqstan» degen gazet pen «Ara» atty jýrnalǵa tel redaktormyn. Sol tusta bir aıaǵymdy aqsańdaı basyp, syltı qalǵanym. Kezikkende bir qurdasym aıtty: «Aı, Qaltaı, biri – aýrý, biri – saý andaǵy aıaqpen ujym, uıym basqarý qıyn ǵoı, bireýin bizge berseńshi. Ne gazetti, ne jýrnaldy» dedi... Sosyn men aıttym: «Bermeımin senderge. Eki aıaǵy joq Rýzvelt Amerıkany 10 jyl bılegende, týlaqtaı bir gazet pen toqymdaı bir jýrnaldy basqara almaıdy deısiń be bir aıaqpen».
Báıgeni buryn alǵanmyn
Jambyl atyndaǵy syılyqty Qazaqstanda alǵash bolyp alǵan Hamıt Erǵalıev pen Ábdijámil Nurpeıisov bir otyrysta kóbirek maqtanyp keýde kerse kerek. Eki qazaq maqtanǵanda, úshinshisi qalaı tıysh otyrsyn? Onyń ústine dastarqandas kisi qaljyńbas Qalaǵań bolsa.
– Tasyp qal, qazaqtar, – dep kúledi, Qalaǵań ádettegideı murnyn bir qozǵap qoıyp: – Jákem syılyǵyn birinshi bolyp alǵan biz de otyrmyz ǵoı úndemeı.
– Áı, sen ondaı syılyqty qashan alyp eń? – dep shanshyla qaraıdy Hamań.
– Soǵystan buryn mektepte Jákeńniń bir óleńin náshimen oqyp, báıgege taqta sháı, jarty kılá qant alǵan bolatynmyn, – depti Qalaǵań qysylmastan.
– Báse, bizden buryn kim aldy dep qoryqqanymdy qarashy, – dep Hamań sabasyna tússe kerek.
Quıryǵy bar adam
Qalaǵań Zeınolla Qabdolovtyń 70 jasqa tolýyna baılanysty onymen bólmesinde telefonmen sóılesip otyrsa kerek.
– Zeke, sen týraly maqala jazýdy Qalıhanǵa tapsyrdym. О́ıtkeni onyń quıryǵy bar ǵoı.
– Quıryǵy nesi? – dese kerek, arǵy jaqtan Zekeń.
– Aý, akademık basyńmen sony da bilmeısiń be? Qalıhan laýreat emes pe. Laýreattyń famılııasynyń sońynda bir qulash «quıryq» bolmaı ma?..
Bizge tek masaqtary ǵana qalady
Bir qurmetti dastarqan basynda birsypyra ataqty adamdardyń bastary qosylyp qalady. Aldymen úlkenderdiń ókili bop Hamıt Erǵalıev sóıleıdi de, odan keıingi sózdi Qalaǵańa beredi. Sonda Qalaǵań:
– Bizdiń Hamańdar sózdiń kombaıny ǵoı. Ol kisi júrip ótkennen keıin bizge tek masaqtary ǵana qalady ǵoı, – degen eken.
***
Jalqaý
О́sek dese,
bermeı ese
Aýzy-aýzyna juqpaıdy.
Eńbekten qashyp,
Etegin basyp
Áıeline yqtaıdy.
Qorqynysh
О́tirikshiniń sózinen qorqamyn
Taıǵanaqtap turatyn.
Jymysqynyń kózinen qorqamyn,
Qarsy kelmeı yǵatyn.
Ádet
Shopan boldy,
Qoı urlady.
Aqyn boldy,
Oı urlady.
Qanyna sińgen ádet
Qaıda júrse qoıylmady.
«Arman»
Syra ashyp tursa,
Araq ashyq tursa.
Konıak kópirip tursa,
Samogon ókirip tursa.
Jaman aǵań janynda
Kekirip tursa...
***
Bar arman osy boldy aǵamyzǵa
Oılaıyqshy, azǵyndap baramyz ba?
Ysmaǵúl JÚNISQANULY,
AQTО́BE
Sıpaǵandy bilmegen sıyr
Jańadan saılanǵan bastyq – jas peri fermadaǵy ata kásipten qalyptasqan úrdis-úlgini tárk etip, bár-bárin, ǵylymı negizde jańadan bastaýǵa qulshyna kiristi.
Bir jornaldan oqyǵany boıynsha, aldymen mal turaǵyna estetıkalyq sán berý kerek dep sheshti de, sıyr qoranyń qabyrǵasyn túrli-tústi sánge boıap, ózinshe órnektep ózgeshe etti de, uzynnan uzaq orta jolǵa túgi jyltyr tósenish tósetip tastady.
E, nesin aıtasyń, sıyr ekesh sıyr da bul kóz jaýyn alar jalt-jultqa ózgeshe qarap, bir túrli kerbez qımylmen kerdeń qaǵa kirip shyǵady. Túrli-tústi qabyrǵaǵa kóz janaryn tóńkere «Áp, bárekeldi!» degendeı móńirep qoıady.
Degenmen, ázirshe bul ózgeshelikke bola sút molaıa qoıǵan joq. Ferma bastyǵy bunymen toqtalmaı, taǵy bir jornaldan oqyǵany bar: sıyr qoraǵa dep gúl tektes ósimdikterdiń nesheme túrin aldyrtyp, ár-ár jerge túp tamyryn topyraqpen kómkerdi de tastady. Sán-saltanatqa bólenip, qora ishinen jupar ıis ańqyp tursa da, aǵyl-tegil aǵytylǵan sút aǵyny baıqalmady.
Jas peri taǵy bir jornaldan túıgeni boıynsha, qoranyń kirer basy men túp qýysyna radıomagnıtofon ornatyp, nebir áýezdi án-kúıdi tamyljyta shyrqatyp qoıdy. Al osy bir irgeli iske dep satyp aldyrtqan nán roıaldy orta tusqa oıyp ornatyp, ony oınaı alatyn mamandy aýdan ortalyǵynan aldyrtyp, kúnine bes mezgil sımfonııalyq áýezdi qalqytty . Biraq sıyr bitkenniń júris-turysynda mıpazdyq baıqalyp, áýezge eltı qulshyna kúıis qaıyrǵanymen, jasalǵan jańalyqtarǵa tosyrqaǵandyqtan bolar, berer sút shamasy burynǵysynan kúrt azaıyp ketti...
Buǵan bulqan-talqan bolǵan jas maman, ǵylymı negizdegi zamanaýı jańalyqtyń bár-bárine qoldy biraq siltep, sıpaǵandy bilmes sıyrǵa ata kásipten qalyptasqan úrdis-úlgi boıynsha aldyna qushaq-qushaq kók shóp tastap, satyp alǵan roıaldan naýa jasap, oǵan jemniń eki-úsh túrin toltyryp, bir ýaq syrtqa shyǵaryp, jaıyltyp bulaq sýymen sýǵaryp edi, ertesine-aq sút shirkin aǵyl-tegil aǵytylyp ydys-aıaǵyna syımaı asyp-tógilgeni bar...
Arkadıı ININ
Qojanasyr hıkaıalary
Áıeli qaıtys bolyp, Qojanasyr bir jesir qatynǵa úılenedi. Qoja únemi marqum bolǵan áıelin, al qazirgi áıeli marqum kúıeýin esterine alyp talasa maqtaıdy eken. Bir kúni taǵy da olar tósekte jatyp burynǵy óz jubaılaryn kezek-kezek maqtaı bastaıdy. Kenet áldenege eregisip qalǵan Qoja áıelin ıterip qalyp, edenge ushyryp túsiredi. Áıeli ókpelep, shaǵym aıtyp ákesine barady. Qaıyn atasy Qojadan ne bolǵanyn surapty. Sonda Qoja:
– Buǵan men kináli emespin, – deıdi aqtalyp, – biz tósekte tórteý edik: men, meniń burynǵy áıelim, sizdiń qyzyńyz jáne burynǵy kúıeýi. Tórteýmizge birdeı tósek tarlyq etti de, qyzyńyz ózi qulap qaldy.
***
Bir kúni Qojanasyr áıeli ekeýi tamaqtanyp otyrypty. Áıeli bir kezde ystyq sorpadan asyǵys urttap qalyp, aýzy kúıgennen kózinen jasy shyǵyp ketedi.
– Qatyn-aý, ne bop qaldy, nege jylaısyń? – deıdi Qoja. Áıeli:
– Marqum anam osyndaı sorpany óte jaqsy kórýshi edi, sol esime túsip kóńilim bosap ketkeni, – deıdi shylp etpesten.
Sol arada Qojanasyr da sorpadan bir urttap, aýzy kúıip, kózinen jasy ytqyp-ytqyp ketedi. Ańdyp otyraǵan áıeli tap berip:
– Moldeke, sizge ne boldy, nege jylap otyrsyz? – deıdi kúlip.
– Men de sen sııaqty qyzyn tastap ketken aıaýly enemniń esime túsip otyrǵany, – depti sonda Qoja jaryqtyq.
***
Azyq-túlik saqtalǵan shkafqa qumyrsqalar kirip ketip, Qoja áıeli ekeýi ábden álekke túsedi. Jaqyn arada taýsylatyn túri joq. Jalyǵyp ketken Qoja dáret alyp, túski namazǵa otyrady. Bir-eki saǵat ótken soń Qoja taǵy da dáret alyp, keshki besin namazyna otyrmaq bolady. Áıeli:
– Moldeke, kún saıyn bes ret dáret almasań bolmaı ma? – deıdi.
Sonda Qoja:
– Eger sen myna shkafty kútip ustamaıtyn bolsań, onda bizge bes retten de kóp dáret alýǵa týra keledi, – degen eken.
***
Jazdyń kúni túnde Qojanasyr men áıeli jazyq shatyrdyń ústine uıyqtamaq bolypty. Biraq áldenege aıaq astynan kerisip qalady. Tipti órshelene bir-birine qol jumsaýǵa deıin barady, qyzyp ketken Qoja baıqaýsyzda aıaǵy taıyp, shatyrdan ushyp túsedi. Kórshileri shań-shuńǵa júgirip kelse, Qoja jerde tyrıyp jatyr, bári úpi-súpi dep esin jıǵyzady.
– Aý, Qojeke, ne boldy, qalaı qulap júrsiz? – dep suraıdy odan.
– Meniń qalaı qulaǵanymdy bilgisi kelgen adam, – depti Qoja, – shatyrǵa shyǵyp áıelimen kerisýi kerek
