Dál osy jerdegi obalar kesheninen Batys Qazaqstan oblystyq tarıh jáne arheologııa ortalyǵynyń arheologııalyq toby 2012 jyldyń kúzinde bizdiń dáýirimizge deıingi V-IV ǵasyrǵa jatatyn aqsúıek sarmat áıeliniń qabirin tapqan bolatyn. Kóne qorǵannan áıeldiń erekshe stıldegi altyn baskıimi, áshekeı buıymdary, japyraqty japsyrmalar – barlyǵy 500-ge jýyq altyn jádiger, tarıhı qundylyǵy óte joǵary sýretti taraq, taǵy basqa kóptegen jádiger tabylǵan.
- Birneshe jyldyq zertteýler nátıjesinde bul jerde sarmat zamanynyń kóshpeli elıta ókili, rýhanı tulǵa, 28 jasar abyz áıel jerlengeni anyqtaldy. Shartty túrde «Taqsaı hanshaıymy» dep atalǵan bul áıeldiń óz qoǵamyndaǵy orny óte joǵary bolǵan. Onyń bas kıiminde, basqa buıymdarynda, áshekeılerinde erekshe belgiler bar. Áıeldiń janyna eki qyzmetshiniń qosa jerlenýi de bul qabirdiń erte kóshpeli dáýirdiń eń syıly, qurmetti tulǵasyna arnalǵanyn kórsetedi. Jalpy Taqsaı keshenine kiretin bes obadan tabylǵan jádigerler osy óńirdiń, elimizdiń kóne tarıhynan, mádenıetinen mol maǵlumat beredi. Bizdiń óńirdiń kóne Iranmen, Batys Aral óńirimen, Qara teńiz boıyndaǵy skıftermen qarym-qatynasyn dáleldeıtin artefaktiler tabyldy. Osyndaı uly mádenıettiń 2500 jyl boıy tonalmaı, qaraqshynyń qolyna túspeı aman jetýi – ǵajaıyp oqıǵa. Bolashaqta osy kesene janynan óńirimizdiń erte kezeńi tarıhyna arnalǵan mýzeı ashylady dep senemiz, - deıdi erekshe qazynany alǵash taýyp zerttegen arheologııalyq toptyń jetekshisi Iаna Luqpanova.
Keseneniń ashylý saltanatyna oraı H.Bókeeva atyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq qazaq drama teatry artısteri daıyndaǵan atty sahnalyq qoıylym kóne sarmat zamanynyń sán-saltanaty men keıbir ǵuryptaryn kórsetti.
25 ǵasyrdan keıin kıesin qaıta tapqan qasıetti mekende ornatylǵan keseneniń ashylý saltanatyna arnaıy kelgen Batys Qazaqstan oblysy ákiminiń orynbasary Ǵabıdolla Ospanqulov óńirde Elbasy jarııalaǵan alty jobanyń biri – «Qazaqstannyń kıeli geografııasy» baǵytynda atqarylǵan jumystardy aıtyp ótti.
- Elbasymyz «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn jarııalaǵaly beri ólkemizde birneshe mańyzdy ister atqaryldy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy – búkil álemge bizdiń dástúrimizdi tanytatyn, Qazaqstannyń qasıetti tarıhyn kórsetetin jınaqy baǵdarlama. Bul iske bizdiń batysqazaqstandyqtar da laıyqty úles qosyp keledi. Bizdiń ǵalymdarymyz alty jyl buryn osy jerdi meken etken sarmat mádenıetiniń erekshe eskertkishin taýyp, álemdik dárejedegi jańalyq ashty. Búgin, mine, osy óńirdi meken etken kóne halyqtardyń urpaqtary baıyrǵy baba tarıhyn qasterlep, Taqsaı hanshaıymyna kesene turǵyzyp otyr. Jaqynda ǵana Jánibek aýdanynda jergilikti halyqtyń qoldaýymen aqyn-aǵartýshy Ǵumar Qarash babamyzǵa kesene qoıyldy. Ol da elimizdiń jalpyulttyq qasıetti oryndary sanatyndaǵy meken edi. Ortaǵasyrlyq Jaıyq qalashyǵy ornynda da bolashaqta el-jurt, týrıster keletin keshendi qurylystar bolady. Munyń bári Aq Jaıyq óńiriniń, búkil Qazaqstannyń mártebesin bıikke kóteretini sózsiz, - dedi Ǵabıdolla Ospanqulov.
Oral-Aqsaı kúre jolynyń boıynda ornatylǵan Taqsaı hanshaıymy kesenesiniń bıiktigi 7 metr. Keshen qurylysyna Terekti aýdanyndaǵy belgili kásipkerler Merhat Jumashev, Serjan Idııatov, Ibragım Jaqsymbetov, Qataýolla Ashyǵalıev, Valerıı Goloýhov, Vıktor Galkın, Arman Ǵabbasov, Qaırat Sydyqov, Ulyqpan Muhamedııarov, Tilekqabyl Jumaǵalıev, Aleksandr Ovchınnık, Juban Shınazbekov, Gúlnáz Kóshenovalar úles qosqan. Shyǵystyq stılde salynǵan aqshańqan keseneniń tusaýyn kesý qurmeti arheolog Iаna Luqpanova men Terekti aýdanynyń eńbek ardageri Sálim Kýkashevqa tapsyryldy.
Kesene ashylý rásiminen keıin jınalǵan halyq arnaıy kıiz úıde Batys Qazaqstan oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń Taqsaı keshenine arnaǵan arnaıy ekspozısııasyn – belgili ǵalym-restavrator Qyrym Altynbektiń jetekshiligimen qaıta qalpyna keltirilgen Taqsaı hanshaıymynyń beınesin tamashalady.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan
