Turmys sapasyn arttyrýdyń tujyrymdamasy

Bıylǵy Joldaýdyń eń basty erek­­sheligi qoǵam ómiriniń barlyq sala­syn qamtýynda. Ekonomıka, quqyq qor­ǵaý, bıznes, bilim men ǵylym, tur­ǵyn úı, aýyl sharýashylyǵy, máde­nıet jáne rýhanııat salasynyń san qyr­ly máseleleri qamtylyp, naq­ty shara­lar men shynaıy sheshim­der usy­nyl­dy. Ǵylym, medı­sı­na, densaýlyq saqtaý salalary da – mem­le­kettiń eń basty tiregi adam ka­pı­­ta­lyn damytý­dyń, azamattardyń tur­­mys sa­pasyn arttyrýdyń eń negiz­gi tetigi.

Aldaǵy úsh jylda aýyl sharýashy­lyǵy óndiris keshenine jyl saıyn 100 mıllıard teńgeden qarjy bólin­bek. Jaqsy uqsata biletin, isker mened­jer­lerdiń naqty jobalaryna ba­ǵyt­talsa, bul degenińiz atalmysh salaǵa tyń tynys bererlikteı qyr­ýar qarjy. Eń aldymen qarajat eli­mizge zamanaýı agrotehnologııalar­dy tartýǵa, aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy bilikti sheteldik mamandardy, ıaǵnı «aqyldy adamdardy» tartý arqyly salany basqarýdyń úzdik tájirıbesin engizýge, aýyl sharýa­shylyǵy ónimderiniń ekspor­tyn arttyrýǵa baǵyttalmaq. Agrar­lyq ónimniń álemdik naryǵynda báse­ke­les­tiktiń deńgeıi asa joǵary. Al bá­se­kege qabiletti sapaly ónimdi shy­ǵa­ra­myz desek, ǵylymǵa kóńil bólip, ınnovasııalyq tehnologııalardy ıgerýge den qoıǵanymyz jón. Aı­nalyp kelgende ónimniń sapasy da, sol arqyly salanyń damýy da «adamǵa», ıaǵnı kásibı mamanǵa baılanysty. 

Elbasy talaı jyldan beri kúrmeýi qıyn kúrdeli máselege aı­­nal­ǵan aýyl sharýashylyǵy sala­syn­­daǵy kásipkerlik problema­sy­na da toqtalyp ótti. Atap aıt­saq, aýyl kásipkerlerine sharýa­shy­­­lyq júr­gizýdiń jańa daǵdy­la­ryn úıre­tý úshin jappaı oqy­tý júıesin qalyp­tas­tyrýdy usyn­­dy. Onyń aýyl sharýashylyǵy ón­di­ris keshe­niniń damýyna oń yqpal bereri anyq.

Álemdik naryqqa aýylsharýashy­lyq ónimin shyǵarý ózdiginen bola sa­la­tyn dúnıe emes. О́nimdi óndi­rip shyǵarý – jumystyń jartysy ǵana. Ony naryqqa usyna bilý óz aldyna bir ǵylym. Qazirgi tańda agro­óner­kásip salasyndaǵy ár kásipker osyny uǵynýy tıis. Elbasy ár jylǵy Joldaýynda osy máseleni basa aıtady. «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindigi» atty Joldaýda da agroónerkásiptik keshendi damytýǵa baǵyttalǵan tyń tezıster qamtylǵan edi. 

О́kinishke qaraı sharýalar qaýymy da jer yńǵaıyn, maldyń ja­ıyn táp-táýir ıgergenimen, ony óńdel­gen daıyn ónimge aınaldyryp, naryqqa usyný jaǵyn áli kún­ge jetik meńgere qoımaǵany ashy da bolsa aqıqat. Jasyratyny joq, aýyl sharýashylyǵy óndirisi bo­ıyn­sha tabysymyz damyǵan elder­­men sa­­lys­tyrýǵa da kelmeıdi. Qazir­gi tań­­da elimizde 1,1-y tonna sút ón­di­ril­­se, onyń 21%-y, 100 000 ton­na ettiń 12%-y ǵana, baý baq­sha ónimderiniń 15-20%-y ǵana óńdeledi. Máselen baý-baq­sha ónimderi jáne irimshik bo­ıyn­­sha elimizdegi ımporttyń úles sal­maǵy 70%, sarymaı 37%, shu­jyq ónim­deri boıynsha 41%, et kon­ser­visi 15-20%-y quraıdy eken. Bul kórset­kishter ımportqa táýeldiliktiń qaýip­ti belgileri. Azyq-túlikpen óz ish­ki naryǵymyzdy qamtamasyz ete almaı otyrǵanymyz da jasyryn emes. Elbasy halyq tutynatyn taýar­lardyń aýqymdy nomenklatýrasyn ıgerip, «qarapaıym zattar ekonomıkasyn» damytý úshin kásip­oryndarymyzǵa qoldaý kór­set­ý kerektigin basa aıtty. Ishki na­ryq­­ty otandyq taýarlarmen qam­­typ, eks­porttyq áleýetti arttyrý maq­­satyna aldaǵy úsh jylda 500 mıl­lıard teńge bólýdi tapsyrdy. Úki­metten qatań talap, kásipkerlerden qaırat-jiger bolsa, mundaı qyrýar qarjynyń ıgerilýi el ıgiligine asary aqıqat.

Bul jolǵy Joldaýda «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵdarlamasyn 2025 jylǵa deıin uzartyp, ony júzege asyrý úshin qosymsha 30 mlrd teńge bólý qajettigi aıtyldy. 2010 jyly qabyldanǵan baǵdarlama osy ýaqytqa deıin myńdaǵan adamnyń jeke isin bastap, kásibin dóńgeletip, jumyspen qamtylýyna aıtarlyqtaı septigin tıgizdi. Halyq ıgiligi úshin qabyldanǵan baǵdarlamanyń taǵy 5 jylǵa uzartylǵany – erekshe qýan­tarlyq jaǵdaı. Bes jyl ishinde qo­symsha shamamen 22 myń jańa jumys ornyn ashý kózdelip otyr. 

Joldaýda elimizdiń bilim berý júıesin álemdik standarttarǵa ba­ǵyt­­taıtyn jańashyl bastamalar­ǵa ba­sym­dyq berildi. Nazarbaev zııat­kerlik mektepteriniń oqytý júıesi men ádistemesi memlekettik mektepter úshin biryńǵaı standart bolýy qajettigi aıtyldy. Nazarbaev zııatkerlik mektepteri – Qazaqstan­nyń bilim naryǵynyń kóshbasshysy­na aınalǵan birden-bir brend. Orta bilim berýde álemniń eń ozyq ádisteme­leri osy mektepterde birneshe jyl boıy syn, tájirıbe tezinen ótkizildi. En­digi kezekte memlekettik mektepterde qoldanylsa, bilim sapasynyń artýyna septigin tıgizeri haq. Elbasy mektepke deıingi balabaqshalardaǵy qyzmetkerlerdiń eńbekaqy júıesin qaıta qaraý kerektigin de atap ótti. Bul da bilim berý salasyndaǵy qyz­­met­kerlerdiń áleýmettik máse­le­­lerin sheshýge baǵyttalǵan naq­ty qadam bolmaq. Eń bastysy, Elba­sy­nyń pedagog mártebesi týraly zańdy qabyldaýǵa baılanys­ty she­shi­mi elimizdegi ustazdar qaýy­my tara­pynan zor qýanyshpen qabyl­danyp jatqanyn atap ótýimiz qajet. Qasıetti mamandyqtyń qadi­rin qashy­ryp, ustazdar qaýymyn eleýsiz qal­dyryp kelgenimiz jasyryn emes. Jer-jerlerde bılik ókilderi us­tazd­arǵa qosymsha júk artyp, onyń mindetine jatpaı­tyn jumystardy atqa­rtyp, kóshe sypyrtyp, eden jýǵy­zyp, úı-úıdi ara­l­atyp saılaýdyń da naýqany­na sa­lyp qoıatynyn estip, bilip júrmiz. Biraq bul máseleni «jabýly qazan jabýly» kúıinde qaldyrýǵa bolmaıtyny anyq edi. Aqparat aǵyny kúsheıip, dás­túrli qundylyqtardyń qul­dy­rap, qoǵamnyń keıbir top­ta­ry aq-qarany aıyra almaıtyn­daı jaǵdaıǵa jetken jahandaný dáýi­rinde qashanda qasterli mıs­sııany arqalaǵan qasıetti mamandyq ıeleriniń mártebesin zańmen bekitip, qorǵaýǵa mindettimiz. 

Joldaýda aıtylǵan keleli má­se­­lelerdiń biri – ýrbanızasııa. Bul – jalǵyz bizdiń eli­mizde ǵana emes, búginde jalpy álemde qanat jaı­ǵan tendensııa. Turǵyndar úlken mega­po­lısterdiń tóńireginde turaq­tap, shoǵyrlanýda. Ishki kóshi-qondy der kezinde qolǵa almaǵan memle­ketter kúrdeli áleýmettik, saıası má­se­lelermen betpe-bet kelýde. Jol­­daýda Elbasy 2019 jyldyń 1 qyr­­kúıegine deıin elimizdiń bas­qary­latyn ýrbanızasııasynyń jańa kartasyna aınalatyn 2030 jylǵa deıin­gi aýmaqtyq-keńistiktik damý­dyń boljamdy shemasyn ázir­leýdi tapsyrdy. Shynynda da atal­mysh qujat qabyldanyp i­ske asyrylsa, eldegi stıhııalyq kóshi-qonnyń aldyn alyp, ýrbanızasııany belgili bir deńgeıde josparly túrde júzege asyrýǵa múmkindik týady. О́ńirlerdi damytýdyń 2025 jylǵa deıingi prag­matıkalyq baǵ­darlamasy da ýrba­nızasııalyq úde­risterdi baqylap, týyn­daıtyn máseleler­di aldyna ala boljap, sheshýge múmkindik bermek.

Elbasynyń «Qazaqstan­dyq­tardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» atty Joldaýy partııamyzdyń óńirlik bólimshelerinde qyzý talqyla­nyp, partııa belsendileri tarapynan ha­lyq arasynda túsin­dirý jumys­tary júrgizilip jatyr. Joldaýǵa arqaý bolǵan eko­­­no­mıkalyq, áleýmet­tik máse­le­­ler­diń basym bóligi aýyl tur­­­­ǵyn­­darynyń tabysyn arttyryp, turmysyn jaqsartýǵa baǵyt­tal­ǵan. Ásirese «Aýyl – el besigi» atty arnaıy joba el tur­ǵyn­darynyń qyryq paıy­zyn quraıtyn aýyldaǵy aǵaıyn­dardyń kóńiline úmit uıala­typ, keler kúnge degen senimderin nyǵaıtar salıqaly bastama bolary sózsiz. Qoryta aıtqanda, Joldaýdy táýelsizdigi tuǵyrly, ulttyq muraty aıqyn, yntymaǵy nyq, birligi berik elimizge turmys sapasyn arttyrýdyń Elbasy usynǵan tujyrymdamasy dep qabyldasaq bolady.

Álı BEKTAEV,

«Aýyl» HDPP tóraǵasy, Parlament Senatynyń
depýtaty