О́z basym Iаhııa aǵadaı meıiri syrtqa tógilip turatyn, úlkenge de, kishige de izetti, izgi jandy sırek kezdestirdim. Ol kisi «zııaly adam» degen ataýdyń eren etalony, jarqyn úlgisi edi. Alataýdyń orman-toǵaıǵa bókken baýraıynda «Alataý» degen sanatorıı bolýshy edi. «Sovmınge» qaraıtyn. Sáti túsip sonda barsam, alshań basyp aǵam júr eken. Ol kezde ǵalymdardyń, onyń ishinde akademıkterdiń ataq-abyroıy aımen talasatyn edi ǵoı. Aılyqtarynyń ózi bir arba aqsha. Soǵan toǵaıǵan olardyń kópshiligi-aq kergip, yzdıyp, tipti bergen sálemińdi almaıtyn. Al myna aǵamyz bolsa barynsha qarapaıym. Sol qarapaıymdylyqtyń ar jaǵynda daladaı keń darqandyq, baladaı taza páktik sezilip turady. Barynsha kishik. Sol kishipeıildiliktiń ar jaǵynan teńizdeı tolqyǵan kisilik pen irilik men- mundalaıdy. Janap ketseń, beınebir ózińdi parasat bıiginiń túbinde, bilim muhıtynyń jaǵasynda turǵandaı sezinesiń.
Sol jolǵy demalysymyzdan ataqty akademıkpen birge boldyq dep bárimiz de marqaıyp qaıttyq. «Jaqsymen birge ótkizgen jarty kúniń, jamannyń ótip ketken ǵumyryndaı» degen ras eken. Jaqsy aǵamyzdyń jan jylýyn bárimiz de sezindik sol joly.
– Men sonaý qıyr shetten kelgen, ómirdiń shyndyǵyn birshama kórgen adammyn, – dedi ol bir ońashalaý sátte, – myna quryp jatqan qoǵamymyzdyń praktıkasy teorııasynan múldem alshaq jatyr. Osy betimizben kete bersek, túbi ne bolatyny belgisizdeý, – dep sodan soń etekte jaıylyp jatqan Almatyǵa qarap tereń bir kúrsindi. Bul joldyń aqyry kúıreýge aparyp soǵatynyn sol kezde-aq bilgen eken-aý degdar aǵamyz dep oılaımyn bul kúnde.
Men respýblıkalyq prokýratýrada qyzmet istep júrgen kezimde Muhtar degen azamatpen tanysyp, tabysqanym bar. Iаhańnyń týǵan aǵasy Zikirııanyń nemeresi eken. «О́ziniń kishi baýyryna ákesin joqtatpaı bilim men tárbıe bergen Zikirııa aǵasy» dep Jánııa tolǵana jazatyn Zikirııanyń urpaǵy – osy Muhtar.
Muhtar baýyrymyz da jaı ǵana qatyp qalǵan prokýror emes, tegine tartqan jan-jaqty bilimdi azamat. Áýbákir áýletiniń soqtyqpaly-soqpaqty ómir jolymen meni osy Muhtar qanyqtyrdy. Onyń aıtýynsha Iаhııa aǵamyz Shet aýdanynyń Aqtóbe aýylynda dúnıege kelgen. Onyń ákesi Áýbákir Tilegenuly (Muhtardyń óziniń famılııasy – Tilegenov) asa baı bolmasa da shaǵyn sharýasy bar turmysty adam bolǵan. Úıine Sáken Seıfýllın, Qajymuqan sııaqty ataqty adamdar túsip júretin bedeldi kisi eken. Sol bedeli qaharly 37-shi jyly ózine bále bolyp jabysyp, bireýlerdiń kórsetýimen ustalyp, aqyry atylady. Sodan 1956 jyly bir-aq aqtalady ǵoı.
Ákesi atylysymen úlken uly Zikirııa elden bezip, sonaý Sibirdegi qazaqqa uqsas Hakasııadan bir-aq shyǵady. Keıinirek esin jıǵan soń aýylda qalǵan inisi Iаhııany jasyryn kelip alyp ketedi. «11 jasynda jetim qalǵan ákem ómir boıy óz ákesin ańsaýmen ótti» dep keıinirek qyzy Jánııanyń eske alatyny osy tustyń elesi.
Bolashaq ǵulama ǵalymnyń oqýǵa usynyqty, zerek bolǵany túsinikti jaıt. «Iаhııa qýyqtaı bólmeniń bir buryshynda syǵyraıǵan maıshamnyń jaryǵymen sabaq daıyndap otyrýshy edi» dep eske alady eken Zikirııa aǵasy keıinirek.
Sodan Iаhııa aǵamyz tynbaı talaptanýdyń arqasynda Omby pedagogıkalyq ýchılıshesin, Qaraǵandy muǵalimder ınstıtýtyn jáne qazirgi Omby memlekettik ýnıversıtetin bitiredi. Ol kezde joǵary eki bilim almaq túgili mektepti tolyq bitirýdiń ózi muń ǵoı.
«Halyq jaýynyń balasy» degen ataǵyń bar, partııa-sovet jumysyna jolama, bular túrtpekteýin qoımaıdy, birjola ǵylymmen aınalys» dep ómirlik jolyn syzyp bergen de, «Alystaǵy Almatyǵa tart» dep jón kórsetken de osy Zikirııa aǵasy.
Soǵystan keıingi joqshylyq kez ǵoı. Sonaý Novosibir qalasynda poıyzǵa shyǵaryp salyp turǵanda Zikirııa inisiniń shalbarynyń jyrtyq ekenin kórip, óziniń shalbaryn sheship berip, onyń jyrtyq shalbaryn ózi kıip qalǵanyn prokýror Muhtar kózi botalap turyp aıtady.
Sóıtip Áýbákirdiń kishi uly Qazaq ýnıversıtetine kelip, ekonomıka ǵylymynyń tuńǵysh aspıranty atanady. «Jamannyń ǵumyry shaǵym men aryzdan turady, jaqsynyń ǵumyry qaryz ben paryzdan turady» degendeı, abzal aǵamyzdyń parasat bıgine barar joly osylaı bastalǵan. Sóıtip ol ákesiniń ornyna áke bolǵan aıaýly aǵasynyń aıtqandaryn buljytpaı oryndap, búkil sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnap, tabandylyǵy men talaptylyǵynyń arqasynda onyń shyrqaý shyńyna shyqty. 50-jyldary kandıdattyq jumysyn, 70-jyldardyń basynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, ǵylymǵa úlken úles qosty. Bul jerde atap aıta ketetin bir nárse, ol kisiniń doktorlyq qorǵaýyna kezindegi qaıta qurýdyń atasy, Máskeýdegi ataqty akademık Abalkınniń ózi muryndyq bolǵan.
Keıbireýlerge uqsap doktor atanǵannan keıin «boldym, toldym» dep toqyrap qalǵan joq. Ǵylymdaǵy joly únemi ómir ózgeristerimen ózektese órilip otyrdy. Onyń aqyl-oıynan týyndaǵan ekonomıka teorııasy men praktıkasynyń túıindi máselelerine arnalǵan úsh júzden astam qundy eńbegi sonyń aıqyn aıǵaǵy.
Ol kezde búkil odaq elderi sııaqty Qazaqstan da orys tiliniń temir qursaýynda turǵany ras. Tipti qazaq tili tek qana otbasy quraly ǵana bolyp, ǵylym tili bolýdan qalyp bara jatty. Aıaýly aǵamyzdyń taǵy bir erekshe erligi sol, ol ǵylymı eńbekteriniń kópshiligin qazaq tilinde jazyp, ana tilimizdi ǵylym-bilim tili deńgeıine qaıyspaı kóterdi. Asa qıyn pánniń biri saıası ekonomıka, onyń teorııasy boıynsha qazaq tilinde dáris bergen alǵashqy ekonomıst ustazdyń biri de osy aǵamyz bolǵanyn bul kúnde bireý bilse, bireý bilmes.
Ol ǵylym jolyna qadam basqannan ómiriniń sońǵy kúnine deıin shákirt tárbıeleýden jalyqpaı ketken ulaǵatty ustaz. Jarty ǵasyr ishinde aǵamyzdyń aldynan myńdaǵan shákirt órbigen. Ol kisiniń ǵylymı jetekshiligimen jáne kómegimen jazylyp, qorǵalǵan doktorlyq jáne kandıdattyq dıssertasııalardyń ózi júzden asyp jyǵylady. Úlken bir ǵylymı ınstıtýtqa júk bolatyn osyndaı jumystardy Iаhań bir ózi atqarǵan. Akademık Áýbákirovtiń «shekpenine shyqqan» shákirtterdiń ishinde kóptegen kórnekti qaıratkerler, ǵalym-akademıkter, mınıstrler, rektorlar bar.
– Iаhııa Áýbákirov óziniń maǵynaly ómir jolymen, ishki rýhanı baılyǵymen, asyl adamı qasıetterimen, kishipeıildigimen, eńbekqorlyǵymen, aqyl-parasatymen bárimizge úlgi bolǵan úlken tulǵa. Tek qana ekonomıster ǵana emes, ǵylym qýǵan barlyq jastardyń rýhanı kósemi, tárbıeshisi, aqylshysy, bapkeri, qamqorshysy da sol kisi edi,–dep eske alady kezinde QazMÝ sııaqty qara shańyraqty basqarǵan akademık Kópjasar Náribaev.
Qara shańyraq demekshi, jýrfakta oqyp júrgen kezderi Iаhań «Narhozdan» bizge prorektor bolyp aýysyp keldi. Jaı kelgen joq, altyn uıamyzǵa bir jylylyq ala keldi. Sodan aqtyq demi taýsylǵansha osy shańyraqta aıanbaı qyzmet etti. Sol kezdegi rektorymyz О́mirbek Joldasbekov ekeýi birin-biri tolyqtyryp, qandaı jarasyp júrýshi edi.
Obaly ne kerek, osy О́mekeń bar, basqalary bar Iаhańnyń bilimdiligi men biliktiligin laıyqty baǵalap, ony birneshe ret basqa joǵary oqý oryndaryna birinshi basshylyqqa da usynǵan. Alaıda, aǵamyz bıik mansaptan góri, shynaıy ǵylymı ortany qımady ma eken, óziniń qutty qara shańyraǵynan ajyraýdy jón kórmedi.
Onymen birge júrip, qatar qyzmet etken Kenjeǵalı Saǵadıev, Kópjasar Náribaev sııaqty úlken ǵalymdar, qazaq zııalylarynyń bári de Iаhańnyń jibekteı minezi men bıik parasatyna, jalpy erekshe bitim-bolmysy men ǵajaıyp adamı qasıetterine tánti bolǵan. Jarqyn da jaıdary minezi, tazalyǵy, adaldyǵy men sabyrly ári salmaqty sózderi, aıryqsha qarapaıymdylyǵy tóńiregindegi jandardyń bárin tánti etip, tartyp turǵan. Jıyrma jylǵa jýyq prorektor, otyz jyldan asa kafedra meńgerýshisi bolǵan kezde esh ýaqytta mańaıyndaǵylarǵa bıliktiń bıiginen qaramapty. Ulyqtarǵa ıilip, bas shulǵymaǵan, ózinen kishilerge keýde kórsetpegen.
Ǵalym Iаhııa Áýbákirovtiń esimi alys-jaqyn shetelderge de tanymal boldy. AQSh, Anglııa, Bolgarııa, Vengrııa, Germanııa, Slovakııa, Chehııa sııaqty memleketterge baryp, olardyń joǵary oqý oryndarynda oqyǵan dáristeri men jasaǵan baıandamalary óte joǵary baǵalandy.
– 1994 jyly qarasha aıynda elimizdiń bir top ǵalymy London qalasyndaǵy Mıdl-Sıks ýnıversıtetine bardyq, – dep eske alady akademık Kópjasar Náribaev, – aramyzda aǵamyz da bar edi. Muny estigen aǵylshyn ekonomısteri onyń dárisin tyńdaýǵa aǵylyp kele bastady. Oǵan tipti basqa fakýltetterdiń jetekshileri de qatysty. Odan keıin ataqty Oksford ýnıversıtetine barǵanymyzda da dál osy jaǵdaı qaıtalandy. Ol joly da sheteldik ǵalymdardyń arasynda Iаhııa Áýbákirulynyń bedeliniń joǵary ekendiginiń taǵy da kýási boldyq.
«Ekonomıst ǵalymdarǵa qatysty qordalanyp qalǵan másele kóp-aý. Sol úshin birge jumys jasasaq». Bul aıaýly aǵamyzdyń áriptesi Nurǵalı Mamyrovqa aıtqan sońǵy sózi eken. Ol óziniń qutty qara shańyraǵy QazMÝ-diń bıik minberinde baıandama jasap turyp baqılyq boldy. «Qyran qazasy qııada» degen osy bolar.
Sol qaraly kezderi kópti kórgen Kópjasar aǵa ataly sóz qozǵapty: «Respýblıka deńgeıinde sheshiletin máseleler bar, – deı kelip ol kisi mynandaı usynysty ortaǵa tastaǵan, – Almatyda, Qaraǵandyda kóshelerge, týǵan jerinde aýylǵa, mektepterge atyn berý kerek. Áriptesteri, ýnıversıtet basshylary bul máselege belsendi túrde atsalysýy qajet».
Bul oryndy oı osydan on jyl buryn aıtylsa da áli kúnge tyrs etken jan joq. О́zgeni qoıǵanda, jerlesteri de únsiz. Jaqsynyń aty ólmek emes, jarandar!
– Ákem bizge óziniń ómirimen ónege kórsetip ketti, – dep tolǵanady qyzy Jánııa. – Biz ata-anamyzdyń mándi de maǵynaly ómirin kórip óstik. Olar óte qarapaıym ómir súrdi. Qýlyq-sumdyqqa barmady. Bireýge qııanat jasamady. Qolynan kelse, kómek qolyn sozdy. Ákemniń ónegeli ómiri biz úshin úlken mektep boldy.
«Ata-ananyń myqtylyǵy – tektiligi» degen ras. О́ziniń ǵajaıyp ónerimen elimizdiń atyn búkil dúnıe júzine aspandatqan Jánııa qaryndasymyzdy tanystyryp jatýdyń ózi artyq. Onyń táýelsiz Qazaqstannyń mýzykalyq bilim berý strategııasyn jasap shyqqanynyń ózi nege turady! Ol da Elbasymyzdyń qabyldaýynda bolyp, batasyn alyp shyqqan aıtýly tulǵa búginde.
Sáýlebek JÁMKENULY,
Halyqaralyq Aqparat akademııasynyń akademıgi
