Qazaqstan Respýlıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýy

 

Qadirli otandastar!

Qurmetti depýtattar men Úkimet músheleri!

Hanymdar men myrzalar!

  Bıyl – biz úshin erekshe qasterli jyl. Biz el táýelsizdiginiń 20 jyldy­ǵy­na qadam bastyq. Bodan jurtty búgingideı bostan kún­ge jetkizgen bul jolda biz bıik belesterdi baǵyndyrdyq. Esterińizde bolar, 1997 jylǵy ha­lyq­qa alǵashqy Joldaýymda men bylaı degen edim: «2030 jyly bizdiń urpaqtarymyz budan bylaı álemdik oqıǵalardyń qaltarysynda qalyp qoımaıtyn elde ómir súretin bolady». Osy sózderge kezinde kúmán keltirgender az bolǵan joq. Degenmen, dittegen bul mejege biz 33 jylda emes, bir múshel jastyń  ózinde jettik! Kúni keshe Astanada 56 eldiń bas­shy­lary men halyqaralyq uıym ókil­deriniń basyn qosqan Sammıt – sonyń aıshyqty aıǵaǵy. Juldyzymyzdy jarqyrata túsken bul mereıli belesten buryn da biz birshama bıikterdi baǵyndyrdyq. Biz talaıly zamanda tarydaı sha­shy­lyp ketken qandastaryn atamekenge jı­naǵan álemdegi úsh eldiń biri boldyq. Osy jyldary shet elderden 800 myń­nan astam otandasymyz kelip, ha­lyq sany bir jarym mıllıonǵa artty. Biz Saryarqanyń saıyn dalasyna sáýleti men dáýleti kelisken Astana saldyq. Esildiń jaǵasyna serpindi damýy­myz­dyń sımvoly bolǵan eńseli Elorda qondyrdyq. Halqy tatý-tátti, saıasaty sarabdal eldiń ǵana qazynasy qyrýar, bolashaǵy baıandy bolady. Qazaqstannyń halyqaralyq rezervi búginde 60 mıllıard dollarǵa jýyq qarjyny quraıdy. Yrys – yntymaqqa jolyǵady, dáýlet – birlikpen tolyǵady. Táýelsizdik jyldarynda el ekono­mıkasyna 120 mıllıard dollardan astam sheteldik ınvestısııa tartyldy. Sonymen qatar biz álemniń 126 eline 200-den astam ónim túrin shy­ǵa­ra­myz. Búginde ulttyq dáýletimizdiń úsh­ten bir bóligi shaǵyn jáne orta bıznesten quralady. Aýyl sharýashylyǵy salasy da damyp keledi. Ishki  jalpy ónim ósimi 2010 jyly 7 paı­­­yz, ónerkásip óndirisi – 10 paıyz, óń­deý ónerkásibi 19 paıyz mólsherdi qurady. Ortasha aılyq jalaqy 2007 jylǵy 53 myńnan 2010 jyly 80 myń teńgege deıin artty. Ulttyq ál-aýqat deńgeıi jóninen álem memleketteriniń reıtınginde Qa­zaq­stan ótken jyly 26 satyǵa ilgerilep, 110 el arasynan 50-shi orynǵa kóterildi. Bizdegi ortasha aılyq jalaqy 5 jarym  e????sege, zeınetaqynyń ortasha kólemi 4 esege kóbeıdi. Biz dúnıeni dúrbeleńge salǵan daǵdarystan demikpeı shyǵyp, damýdyń dańǵyl jolyna batyl bet burdyq. Aldymyzǵa ulan-ǵaıyr maqsattar qoı­­dyq jáne olarǵa qysqa merzimde qol jetkizdik. Táýelsizdik jyldarynda 500-ge jýyq jańa densaýlyq saqtaý nysan­da­ry salyndy. Medısına mekemeleriniń materıal­dyq-tehnıkalyq bazasy aıtarlyqtaı jaq­sardy. Elimiz bilim berý isin damytýda 129 eldiń arasynda kósh bastaýshylar qata­rynda keledi. О́tken onjyldyqta bilimge bóli­ne­tin qarajat 10 esege kóbeıdi. Osy jyldary 750 jańa mektep sa­lyn­dy. Sonymen qatar, 5 302 mektepke deıingi mekemeler, 1 117 balabaqsha men 4 185 ortalyq ashyldy. Astanada ǵylym men bilim ındýs­trııa­synyń jańa ǵasyrdaǵy ortalyǵy bolatyn ýnıversıtet ashyldy. Biz osylaısha az jylda abyroıy art­qan aıdyndy elge, qýatty ultqa aınal­dyq. Osynyń bári jurtymyzdy jahan­dyq aýqymda oılaýǵa baýlý maqsa­tynda jasalýda. 1. Jedeldetilgen ekonomıkalyq jań­ǵyrtý – Údemeli ınnovasııalyq ın­dýstrııalandyrý baǵdarlamasy­nyń jalǵasy Qurmetti qazaqstandyqtar! Biz Táýelsizdiktiń jıyrmasynshy jylyna aıaq bastyq. 1991 jyldyń jeltoqsanynda, ózi­miz­diń strategııalyq maqsatymyz retinde ornyqtylyq pen tabysqa jetýdi tań­dap ala otyryp, biz ár jańa ke­zeń­niń damýyna jańa baǵdarlamalar jasap, alǵa jyljydyq. Biz keýdeli mindetterge umtylyp, olarǵa qol jetkizdik. El ilgerileýiniń shoǵyrlanǵan kór­set­kishin ǵana keltireıin. 1994 jyly jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim jeti júz dollardan sál ǵana asatyn. 2011 jyldyń 1 qarashasyna qaraı bul kórsetkish 12 eseden artyq ósip, 9 myń AQSh dollarynan asyp tústi. Biz bul deńgeıge tek 2015 jyly ǵana jetemiz dep eseptep edik. Álemdik tájirıbe táýelsizdiktiń al­ǵashqy 20 jylynda mundaı nátıjege eshqandaı el qol jetkize almaǵanyn kórsetedi. Mysaly, egemen damýdyń alǵashqy jıyrma jylynda jan basyna shaqqan­daǵy ishki jalpy ónim Ońtústik Koreıada 3 ese, Malaızııada – 2 ese, Sıngapýrda – 4 ese, Vengrııada – 5 ese, Polshada 4 ese ósken. 2010 jyldyń qańtarynda el hal­qyna Joldaýymda men Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn jarııa ettim. Qazirdiń ózinde ony júzege asy­rý­dyń alǵashqy jylynyń naqty qo­ry­tyndylary bar. Biz 152 kásiporyndy iske qostyq, 24 myńǵa jýyq qazaqstandyqty tu­raqty jumyspen qamtamasyz ettik. Búkil el boıynsha barlyǵy segiz júzge jýyq ártúrli óndiris orny qu­ryldy. Biz hımııa jáne jeńil ónerkásipti belsendi túrde qalpyna keltirý men da­my­tý úderisin bastadyq, aýylsharýa­shy­lyq ónimderin óńdeýde serpilis jasadyq. 2014 jylǵa deıin jalpy quny 8,1 trıl­lıon teńgeni quraıtyn 294 ın­vestısııalyq jobany júzege asyrý jos­parlanyp otyr. 161 myń turaqty jumys orny jáne 207 myń qurylys ýaqytyna esep­telgen jumys orny qurylady. Alǵashqy ındýstrııalyq besjyl­dyq­tyń alǵashqy jylynyń basty qo­rytyndysy – ekonomıkanyń naqty­ly sektorynyń esebinen ekonomıka­lyq ósýde eleýli qurylymdyq ózge­risterdiń bastalýy. Taıaý onjyldyqtaǵy Strategııa­lyq jospardyń maqsattaryn taǵy da eske salyp óteıin. 2020 jylǵa qaraı biz mynandaı kórsetkishterge qol jetkizýge tıispiz. Ishki jalpy ónim ósýi keminde 30 paıyz bolady. О́ńdeýshi salalardaǵy ósim ıgerýshi salalar deńgeıinen asyp túsedi nemese soǵan jetedi. Ulttyq qordyń aktıvteri IJО́-niń keminde 30 paıyzyn quraıdy. Ekonomıkanyń shıkizattyq emes sektoryna salynatyn otandyq jáne sheteldik ınvestısııa keminde 30 paıyzǵa artady. Ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne or­ta bıznestiń úlesi 40 paıyzdy qu­raıdy. Halyqtyń sany 18 mıllıon adam­ǵa jaqyndaıdy. Bilikti mamandardyń úlesi 40 paı­yz­dy quraıdy. Jumyssyzdyq deńgeıi 5 paıyzǵa deıin tómendeıdi. Aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek­tiń ónimdiligi 2014 jylǵa qaraı 2 ese, al 2020 jylǵa qaraı 4 ese ósedi. Agrarlyq sektorda etti mal sha­rýashylyǵyn damytý jóninde buryn-sońdy bolyp kórmegen joba júzege asyrylady. 2016 jyldyń ózinde et eksporty 60 myń tonnaǵa jetedi, munyń quny 4 mıllıon tonna bıdaı eksportyna teń. Memleket bul maqsatqa 130 mıllıard teńgelik nesıe resýrstaryn bóledi. Bul aýyldyq jerlerde 20 myńnan astam jumys oryndaryn ashýǵa múm­kin­dik beredi, júz myńnan astam aýyl turǵyndarynyń kiris kózine aınalady. Munyń ózi maldyń barlyq túriniń asyl túlikteri men tuqymdarynyń bas sanyn kóbeıtýge múmkindik beredi. Bulardyń barlyǵy sabaqtas salalarda – aýylsharýashylyq máshıne jasaýda, hımııa jáne tamaq ónerkásibinde, jemshóp óndirisinde, tehnıka jóndeýde óndiristi ulǵaıtýǵa qozǵaý salady. Úkimet, barlyq óńirlerdiń ákimderi selodaǵy ındýstrııalandyrýdyń osy­naý mańyzdy bóligimen aınalysýǵa tıis. Bizdiń ekonomıkamyzdyń básekege qabilettiligi qýat shyǵyndaryn azaı­tý­dy qamtamasyz etetin tıimdi teh­nologııalarǵa negizdelýi kerek. Shıkizattyq emes sektorlardy da­my­tý maqsatynda Úkimetke Qýat tıim­diliginiń keshendi josparyn jasap, bekitýdi tapsyramyn. Indýstrııalandyrý óńirlik saıasat­tyń jańa paradıgmasyn qalyptastyrady. Úkimet ákimdermen birlese otyryp О́ńirlerdi damytý baǵdarlamasyn jasap, bekitýi kerek. Munyń barlyǵy – bizdiń sanalǵan-saralanǵan josparlarymyz. Biz áli jol basynda turmyz. Eger jaqsyraq, dáýlettirek ómir súrgimiz kelse, biz osy jumysty at­qarýǵa tıispiz. Men bıznes qýatty bolsa, memleket te qýatty degen qaǵıdatty jaq­taý­shymyn. Biz alǵash ret «Memlekettik baqylaý men qadaǵalaý týraly» Zań qabyl­dadyq. Baqylaý júrgizýdiń búkil memlekettik organdar úshin ortaq qaǵıdat­tary men tártibi belgilengen. Bul bızneske ákimshilik qysymdy burynǵydan da azaıta túsý úshin jasaldy. Quqyq qorǵaý júıesin reformalaý aıasynda qazirdiń ózinde 16 zań qa­byldandy. Menshikti qorǵaýdyń quqyqtyq te­tikteri engizildi, úlken qoǵamdyq qaýip tóndirmeıtin qylmystar boıyn­sha qylmystyq zańdylyqty izgilendirý júrgizildi, bostandyǵynan aıyrýmen baılanysty bolmaıtyn, sondaı-aq qa­maýǵa alýǵa balama  jazalardy qol­da­nýdyń aıasy keńeıtildi. Osynyń ar­qa­synda bıylǵy jyldyń ózinde aýyr­lyǵy azyn-aýlaq jáne ortasha qyl­mys­tary úshin sottalǵan eki myńǵa jýyq adam bostandyqtan aıyrý orynda­ry­nan shyǵarylady. Quqyq qorǵaý organdary apparat­tarynyń sany 15 paıyzǵa qysqar­tyl­dy. Olardyń qurylymdary ońtaılan­dy­ryldy. Quqyq qorǵaý organdaryna tán emes qyzmetter jeke sektorǵa berildi. Sot júıesinde eleýli ózgerister jasalýda. Sybaılas jemqorlyqpen bitispes kúres júrip jatyr. Qazirgi tańda halyqaralyq sarap­shy­lardyń baǵasy boıynsha Qazaq­stan­nyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamasy eń tıimdilerdiń biri dep tanylǵan. Tek 2 jyldyń ishinde qylmystyq jaýapkershilikke 40-tan astam res­pýb­lıkalyq deńgeıdegi jetekshi, oblystyq jáne qalalyq aýqymdaǵy 250-den astam laýazymdy tulǵalar tartyldy, olardyń arasynda 39 ákim men olar­dyń orynbasarlary bar. Qorshaǵan ortany qorǵaý, densaýlyq saqtaý mınıstrleriniń, statıstıka jó­nindegi agenttik tóraıymynyń, tó­ten­she jaǵdaılar jáne qorǵanys vıse-mı­nıstr­leriniń, «Qazaqstan temir joly» kompa­nııa­sy basqarma tóraǵasynyń, «Qaz­Mu­naı­Gaz», «Qazatomprom» kom­pa­nııa­lary prezıdentteriniń ústinen qyl­mys­tyq is qozǵalyp, jaýapkershilikke tartyldy. Úsh jyldyń ishinde bizdiń elimiz álem­dik antıkorrýpsııalyq reıtıngtegi kór­setkishin birden 45 satyǵa jaq­sart­ty. Osy ındeks boıynsha biz búkil TMD-da úzdik pozısııada turmyz. Bul jumys ymyrasyzdyqpen jalǵastyrylady. Búkilálemdik banktiń 2010 jylǵy baıandamasynda Qazaqstan bıznes múd­desi úshin reforma júrgizýde kósh­basshy dep tanylǵan. Bızneske neǵurlym qolaıly ahýal jasaý jónindegi álemdik reıtıngte Qazaqstan 183 eldiń arasynan 59-shy oryndy ıelenedi. Tutastaı alǵanda memlekettik or­gan­dardyń sharýashylyq júrgizýshi sýbek­tilerdiń qyzmetine negizsiz aralasý faktileri tyıyldy deýge jaqyn qaldy. О́tken jyly Qazaqstan, Reseı men Belarýstiń Kedendik odaǵy jumysyn bastady. 2010 jyldyń 10 aıynyń nátıje­siniń ózinde Reseımen jáne Belarýspen saýdanyń kólemi 38 paıyzǵa ósti. Qazaqstandyq ónimderdiń Kedendik odaq elderine eksporty 52,4 paıyzǵa artty. Bıýdjetke quıylatyn kedendik bajdyń ósimi 25 paıyz boldy. Osynyń bári Kedendik odaqtyń bizdiń elderimizdiń ekonomıkalyq mindetterin sheshetin óte pragmatıkalyq ári naqty joba ekenin ap-anyq kórsetedi. Biz Birtutas ekonomıkalyq keńistik qurý isinde barynsha ilgeriledik. Ol keńistik qazaqstandyq óndirýshiler úshin ónim ótkizýdiń baıtaq bazaryn ashady. Bul básekege shydas beretin taýarlar shyǵarý men qyzmet kórsetý úshin bizdiń bıznesimizdi yntalan­dyrady. 2. Áleýmettik jańǵyrtý – jańa áleýmettik saıasat Biz ózimizdiń ındýstrııalandyrý jáne ekonomıkany tehnologııalyq tur­ǵydan damytý jónindegi jospar­la­rymyzdy naqpa-naq aıqyndap aldyq. Bizdiń baǵdarlamalarymyzdyń bas­ty maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn nyǵaıtý. Sondyqtan da men bıylǵy Joldaýda áleýmettik jańǵyrtý máselelerine erekshe nazar aýdaryp turmyn. Men úsh asa mańyzdy memlekettik baǵdarlamalardy – bilim berý, densaýlyq saqtaý jáne tilderdi damytý baǵdarlamalaryn bekittim. Úkimetke ákimdermen birlese oty­ryp bıylǵy 1 mamyrǵa deıin mynandaı qaǵıdatty túrde jańa baǵdarlama­lardy, ıaǵnı: jumyspen qamtýdyń jańa stra­te­gııasyn; turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyq­ty jańǵyrtý; halyqty sapaly aýyz sýmen qam­tamasyz etý baǵdarlamalaryn jasap, qabyl­daý­dy tapsyramyn. Bul baǵdarlamalar eldiń mıl­lıon­da­ǵan qarapaıym adamdarynyń kún­be-kúngi máselelerin sheshýge baǵyt­tal­ǵan. Olar qazaqstandyqtardyń ómir sa­pasyn jaqsartady. Jańa áleýmettik saıasattyń basty as­pektilerine naqtyraq toqtalyp ót­pek­pin. 2.1. Bilim berý Biz  bilim berýdi jańǵyrtýdy  odan  ári  jalǵastyrýǵa tıispiz. Búginde mektepterdi kompıýterlendirý tolyqtaı aıaqtaldy. Orta bilim berýdiń 12 jyldyq modeli engizilýde. «О́mir boıy bilim alý» árbir qa­zaq­standyqtyń jeke kredosyna aınalýy tıis. Biz kásiptik  jáne tehnıkalyq bilim berýdiń mazmunyn tolyq jańart­paq nıettemiz. Búginde damyǵan elderde 1 mıllıon turǵynǵa 1-den 6 joǵary oqý or­nyna deıin keledi. Qazaqstanda barlyǵy 149 joǵary oqý orny bar. 200 ǵylymı keńester kandıdattar men doktorlardy qalyptan quıǵandaı etip jasap shyǵaryp jatyr. 60 kandıdattyń 1-i jáne 37 dok­tor­dyń 1-i  ǵana ǵylymǵa barady. Osy jyldan bastap ol keńesterdiń jumystary toqtatylady. Budan bylaı magıstrlar men PhD doktorlar daıyndalatyn bolady. Biz ýnıversıtettik bilim berý men ǵy­lymdy damytýdyń jańa deńgeıin qam­tamasyz etýge mindettimiz. Búginde jańa «Nazarbaev ýnı­ver­sı­teti» arqaýynda naryq suranysyna baǵdarlanǵan joǵary oqý ornynyń ınnovasııalyq modeli qalyptasty­ry­lýda. Ol barlyq qazaqstandyq joo-lar úshin úlgi bolýy kerek. Meniń tapsyrmam boıynsha búkil elde ashylyp jatqan 20 zııatkerlik mektepter daryndy balalardy úzdik joo-lar úshin daıyndaýdyń ne­gizgi arqaýyna aınalatyn bolady. Úkimetke mynalardy tapsyramyn: ● joo-lardyń ınnovasııalyq qyz­met­ke kóshý tetigin qalyptastyrý; ● bilim berýdiń sapasyn arttyrý jáne qoljetimdiligin keńeıtý úshin  bilim  berýge qoldaý kórsetýdiń jańa qarjy­lyq-ekonomıkalyq quraldaryn engizý; ● tehnıkalyq jáne joǵary bilim be­rýdiń deńgeıleri úshin búginde Turǵyn úı qurylys jınaq banki ıpotekalyq qurylysta júzege asyryp otyrǵanǵa uqsas jınaqtaý júıesin ázirleý. Qazaqstandyqtarda  memleketten paı­yz­dyq bonýstar ala otyryp bala­laryn oqytýǵa qarjy jınaýdyń jańa múmkindikteri paıda bolýǵa tıis. ● bıznes-qaýymdastyqtar men ju­mys berýshiler ókilderin qatystyra  oty­ryp  Kásiptik-tehnıkalyq  kadr­lar daıyn­daý jóninde ulttyq keńes qurý. Bilim  berý  júıesindegi barlyq ju­mys mynandaı nátıjelerge qol jet­kizýge baǵyttalýy tıis. Mektepke deıingi bilim berýmen jáne tárbıemen qamtylǵan balalardyń úlesi  2015  jylǵa  qaraı  74 paıyz­dy, 2020 jyl­­ǵa qaraı 100 paıyzdy qu­raıtyn bolady. Meniń tapsyrmam boıynsha  qabyl­dan­ǵan  «Balapan»  baǵdarlamasyn jú­zege asyrý nátıjesinde tek 2010 jyly ǵana 35 balabaqsha, 1534 mını-or­ta­lyq, 137 jekemenshik balabaqshalar salyndy. Buryn  jekeshelendirilip  ketken mek­tep jasyna deıingi mekemelerdi qaı­tarý esebinen 172 balabaqsha ashyldy. Balalardy mektepke deıingi uıym­darmen qamtý 30-dan 55 paıyzǵa deıin ósti. 2020 jylǵa qaraı biz oqytýdyń 12 jyldyq modeline tolyqtaı kóshetin bo­lamyz. Ol úshin biz 2015 jylǵa qa­raı respýblıkalyq bıýdjet qarjysy esebinen keminde eki júz mektep salyp, osynsha mektepti jergilikti bıýdjet esebinen turǵyzamyz. 2015 jylǵa qaraı bilim berý uı­ym­darynyń 50 paıyzy elektrondy oqy­týdy paıdalanyp, 2020 jylǵa qa­raı onyń sany 90 paıyzǵa deıin artady. 2020 jylǵa qaraı halyqaralyq standarttar boıynsha táýelsiz ulttyq akkredıtasııalaýdan ótken joo-lar úle­si 30 paıyzdy quraıtyn bolady. Innovasııalyq qyzmetti júzege asy­ra­tyn jáne ǵylymı zertteýlerdiń nátı­jelerin óndiriske engizetin joo-lardyń úlesi 5 paıyzǵa deıin artady. Keminde 2 joǵary oqý orny úzdik álemdik ýnıversıtetter reıtınginde atalatyn bolady. Sapaly bilim berý Qazaqstannyń ın­dýstrııalandyrylýynyń jáne ın­no­va­sııalyq damýynyń negizine aınalýy tıis. 2.2. Densaýlyq saqtaý Osy jyldar boıyna biz qazaq­stan­dyqtardyń densaýlyǵyn jaqsartý úshin qajet nárseniń bárin jasadyq. Densaýlyq saqtaýdy qarjylandyrý 2002 jylǵy IJО́-niń 1,9 paıyzynan 2010 jyly 3,2 paıyzyna deıin ul­ǵaıdy. Búginde búkil el kóleminde tuńǵysh ret medısınanyń eń bir kúrdeli ba­ǵyt­tary boıynsha operasııalar jasalýda. Jetekshi sheteldik klınıkalarmen baılanysy bar 150 telemedısına or­talyqtary quryldy. Osydan jıyrma jyl buryn bizge ol tek arman ǵana bolatyn. Júrgizilgen jumys nátıjesi retinde bala týýdyń 25 paıyzǵa kóbeıgenin, adam óliminiń 11 paıyzǵa tómendep, ha­lyqtyń tabıǵı ósiminiń 1,7 ese art­qanyn atap ótýge bolady. 2013 jyly Birtutas ulttyq den­saýlyq saqtaý júıesin engizý aıaqtalady. Biz aýrýdyń aldyn alýǵa shyndap ki­risip, bastapqy medısınalyq-sanı­tarlyq járdemniń sapasyn art­ty­rýymyz kerek. Halyqaralyq baǵalaýlar boıynsha, negizgi naýqastar túrlerimen aýyratyn turǵyndardyń 5 paıyzdaıy densaýlyq saqtaýdyń barlyq qyzmetteriniń 70 paıyzdaıyn ǵana paıdalanady. Profılaktıkalyq jumystardy saýat­ty uıymdastyrǵan jaǵdaıda erte satyda-aq aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Sondyqtan Qazaqstanda halyqtyń maqsatty toptarynyń densaýlyq jaǵ­daıyn baqylaýdyń ulttyq baǵ­darlamalary keshenin engizý qajet. Birinshi kezekte, olar balalar, jas­óspirimder, bala týý jasyndaǵy áıel­der. Aýyl turǵyndary úshin medı­sınalyq kómektiń qoljetimdiligin keńeıtýge aıryqsha nazar aýdarý qajet. О́tken jyly jańa áleýmettik joba – mamandandyrylǵan emdeý-dıagnos­tı­kalyq eki «Densaýlyq» poıyzy ju­mysyn bastady. Olar elimizdiń eń shalǵaı túkpir­lerinde ondaǵan myń adamdardyń densaýlyqtaryn tekserip, em jasady. Qazaqstan úshin kóliktik medısına óte kókeıkesti, sondyqtan biz ony damytatyn bolamyz. Bıylǵy jyly taǵy bir poıyz jiberiletin bolady. Jumylǵysh medısınalyq keshender-avtoklınıkalar sanyn 50 birlikke deıin jetkizý qajet. Olardy shyǵarý Qazaqstanda júzege asyrylýǵa tıis. Úkimetke 2015 jylǵa deıin sanı­tarlyq avıasııa muqtajy úshin keminde 16 tikushaq uıymdastyrýdy qam­ta­masyz etýdi tapsyramyn. Sol sııaqty jol boıyndaǵy medı­sınalyq-qutqarý pýnktterin qurý máselesin jedeldete qarastyrýdy da tapsyramyn. Olardy respýblıkalyq mańyzdaǵy joldardyń apattyq qaýipti ýchaskelerinde ornalastyrý qajet. Tótenshe medısınalyq járdem qyz­meti kóp salaly jumylǵysh jáne ae­rojumylǵysh gospıtaldarmen ja­raq­tandyrylýy tıis. Bul sharalardyń bizdiń myńdaǵan azamattarymyzdyń ómirin qutqaryp qalatynyna senimim mol. Qylmystyq-atqarý júıesindegi týberkýlez ben VICh aýrýlary jáne odan bolatyn ólim deńgeıin tómendetýge mu­qııat nazar aýdarý qajet. Osy mindetterdi oryndaý nátı­je­sinde 2015 jylǵa qaraı qazaq­stan­dyqtardyń ómir jasynyń kútiletin uzaqtyǵy 70 jasqa deıin, al 2020 jyl­ǵa qaraı 72 jasqa deıin  ulǵaıa­tyn bolady. Salamatty ómir saltyn nasıhattap, barlyq jerde salynǵan sport bazalaryn paıdalaný kerek. 2015 jylǵa qaraı 350 dárigerlik ambýlatorııalar, feldsherlik-akýsherlik pýnktter jáne emhanalar saly­natyn bolady. 2.3. Tilderdi damytý Kóp tildi jáne kóp konfessııaly qoǵamdaǵy beıbitshilik pen kelisim – bul sizder men bizdiń eńbegimiz, qurmetti qazaqstandyqtar. Qazaqstandyqtardyń ózimiz ómir súrip, elimizdi jaqsylyqtarǵa bastap bara jatqan týǵan jerge ataýyn bergen memlekettik qazaq tilin qurmetpen jáne laıyqty oqyp-úırene bastaǵandyǵyn atap ótýdiń ózi qýanyshty. Búginde memlekettik tildi erkin meńgergen eresek turǵyndardyń úlesi basym kópshilikti quraıdy. Bul Táýelsizdiktiń orasan zor jetistigi. Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı memlekettik tildi biletin qazaq­standyq­tar sanyn 80 paıyzǵa deıin jetkizý. Al 2020 jylǵa qaraı olar keminde 95 paıyzdy quraýy tıis. Endi on jyldan keıin mektep bitirýshilerdiń 100 paıyzy memlekettik tildi bilip shyǵatyn bolady. Ol úshin biz bárin de jasap jatyr­myz. Biz sol sııaqty orys tilin jáne ózge de qazaqstandyq etnostar tilin da­my­tatyn bolamyz. Men qazirgi zamanǵy qazaqstandyq úshin úsh tildi bilý – árkimniń derbes tabystylyǵynyń mindetti sharty ekendigin árdaıym aıtyp kelemin. Sondyqtan 2020 jylǵa qaraı aǵyl­shyn tilin biletin turǵyndar sany keminde 20 paıyzdy quraýy tıis dep esep­teımin. 2.4. Jumyspen qamtýdyń jańa strategııasy Eki jyl ishinde daǵdarysqa qarsy «Jol kartasy» sheńberinde biz halyqty eńbekpen qamtamasyz etip, jumyssyz­dyq­ty azaıttyq jáne qalalarymyz ben selolarymyzdaǵy ınfraqurylym­dar­dy jaqsarttyq. Bul baǵdarlamalar qazaqstan­dyq­tar­dyń keń qoldaýy men razylyǵyna ıe boldy. Búginde jańa ekonomıka bilikti kadrlardyń jańa generasııasyn talap etetin bolǵandyqtan  eńbek rynogynyń tıimdiligin arttyrý qajet. О́zin ózi eńbekpen qamtyp otyrǵan turǵyndar – bizdiń ekonomıkamyzdyń zor kadrlar rezervi. Jańa kásiporyndardy biz olarda qazaqstandyqtardyń jumys isteýi úshin salyp jatyrmyz. Olar oǵan daıyndalýy kerek. Jańa mamandyqtarǵa úırenýleri qajet. Úkimetke oblystardyń, Astana jáne Almaty qalalarynyń ákimderi­men birlesip, 2011 jyldyń 1 mamy­ry­na deıin halyqty eńbekpen qamtý jó­ninen qaǵıdatty túrde jańa baǵ­darlama  ázirleýdi tapsyramyn. Úkimet bıznes-qaýymdastyqpen bir­lesip ındýstrııalyq nysandarda jumys istegisi keletinder úshin tegin kásiptik oqý usynýy kerek. Árbir qazaqstandyqtyń eldi aýqym­dy ındýstrııalandyrýǵa qatysý múmkindigin qamtamasyz etý qajet. Kezinde men daǵdarysqa qarsy «Jol kartasy» baǵdarlamasy árbir qazaq­standyqtyń  otbasyna deıin jetetin bolsyn degen mindet qoıdym. Ol tabysty júzege asyryldy. Osy tájirıbeni paıdalana otyryp, qazirgi ýaqytta jumysty ındýstrııa­lan­dyrý  shynymen de búkilhalyq­tyq sıpat alyp, árbir qazaqstan­dyq­tyń isi bolatyndaı etip qurý qajet. О́z ómirlerin aýylmen baılanys­tarǵandar úshin Úkimet jergilikti bılik organdarymen  birlesip, selolyq kásipkerlikti damytý jóninen  sharalar keshenin ázirleýge tıis. О́tken jyly selolyq aýmaqtardy damytý baǵdarlamasy aıaqtaldy. Endi bul jumystar Eldiń 2020 jyl­ǵa deıingi aýmaqtyq-keńistiktik damýy­nyń boljamdyq shemasy sheńberinde odan ári jalǵasatyn bolady. Damý áleýeti joǵary eldi meken­derde selolyq ınfraqurylymdar da­my­tylyp, sýaratyn sýlarǵa, mı­kro­ne­sıeleý baǵdarlamalary men  tabıǵı grant­tarǵa qoljetimdilik keńeıtilip, kásipkerlik daǵdylaryna úıretý uıymdastyrylady. Qazirdiń ózinde mıkronesıelik uı­ymdar qyzmetiniń quqyqtyq negizi bar. Búginde rynoktaǵy olardyń sany bir myń eki júzdeı jáne olar halyqqa somasy 16 mıllıard teńge bolatyn 110 myń nesıeler berdi. Degenmen, olar negizinen aıtarlyq­taı joǵary mólsherlememen tutyný­shylyq maqsattarǵa jumsalýda. Ahýaldy ózgertip, tutynýǵa emes,  eń­bekpen qamtý jaǵyna basymdyq berý kerek. Sondyqtan Úkimetke qarjy retteýshilermen birigip, shuǵyl túrde tıisti zań jobasy men keshendi sharalar jasaýdy tapsyramyn. Ústimizdegi jyly qosymsha 3 mıllıard teńge qarastyrylsyn. 2012-2015 jyldary bul qarjylan­dy­rý jyl saıyn 10-15 mıllıard teń­gege kóbeıtilsin. Memlekettik jeli boıynsha berilgen mıkronesıelerdiń barlyq 100 paıyzy tek óz isin uıymdastyrýǵa ǵana jumsalýy tıis. Joǵaryda aıtylǵan mal sharýa­shy­lyǵyn damytý baǵdarlamalaryn júzege asyrý ondaǵan myń aýyl tur­ǵyn­da­ryna jumys taýyp beredi. Sondyqtan atqarýshy bıliktiń bar­lyq deńgeıleri men  «Nur Otan» par­tııasynan úlken túsindirý jumystary talap etiledi. Úkimetke aldaǵy jyldan motı­va­sııa­ly aqshalaı tólemderge kóshýdi tap­syramyn. Basty másele – masyldyqty eńserý. Jumyssyzǵa jumyssyz bolǵany úshin emes, mamandyq alý úshin grant beriletin bolady. Kedeıshilik problemalaryn memlekettik járdemaqy esebinen jumsartý emes, sheshý kerek. Memleket tek obektıvti tur­ǵy­dan eńbekke qabiletsizder men az qam­tamasyz etilgenderge ǵana kómek­tesetin bolady. 2.5. TKSh-ny jańǵyrtý Azamattardyń ómir sapasynyń ozyq kórsetkishi – turǵyn úı jaılyly­ǵy­nyń deńgeıi. Sońǵy 10 jylda turǵyn úı qory 30 mıl­lıon sharshy metrge ulǵaıdy. Bul búginde bir mıllıonnan astam azamat jańa páterlerde turady degendi bildiredi. Bul – bizdiń turǵyn úı saıasaty­myz­dyń mańyzdy nátıjesi. Kóptegen jyldar boıy kommýnaldy sektor qalǵan-qutqandy bólý qaǵıdaty boıynsha qarjylandyrylyp keldi. So­nyń saldarynan 2008 jylǵa qaraı kom­mýnıkasııalardyń 72 paıyzy jóndeýdi nemese aýystyrýdy qajetsindi. «Jol kartasy» aıasynda biz 2009 jáne 2010 jyldary TKSh nysandaryn jóndeý boıynsha úlken jumys júr­gizdik. Bul jumysty jalǵastyrý qajet. Sýmen, jylýmen, elektr jáne gazben qamtamasyz etý júıelerine keń aýqymdy jańǵyrtý júrgizip, sondaı-aq turǵyn úı qatynasynyń ońtaıly modelin qurýdy qamtamasyz etý qajet. Kúrdeli jóndeýdi qajet etetin ny­san­dardyń úlesi 32 paıyzdan 2015 jylǵa qaraı 22 paıyzǵa tómendeýi tıis. Jańǵyrtylǵan júıelerdiń uzyn­dy­ǵy 2015 jylǵa qaraı el boıynsha tu­tastaı alǵanda 31 myńnan astam sha­qyrymdy quraıtyn bolady. Memleket halyqaralyq qarjy ıns­tı­týttary men bizdiń bankterimizdi tarta otyryp, jeke ınvestorlarǵa, kásip­oryndar men azamattarǵa turǵyn úıler men kommýnaldyq nysandardy jóndeý jáne rekonstrýksııalaý úshin qarjy­landyrýdyń birlesken arnaıy tetikterin usynady. TKSh-ny jańǵyrtý baǵdarlamasyn júzege asyrý jyl saıyn 10 myńǵa jý­yq jańa jumys ornyn qurýǵa múmkindik beredi. Tutastaı alǵanda, ony júzege asy­rýǵa 1,5 mıllıon adam – kóppáterli turǵyn úılerdiń turǵyndary qatysady. Úkimetke ortaq múlikti jóndeý men qalpyna keltirýge qarjy jınaqtaýdy yntalandyrý men qosyla qarjylan­dyrýdyń tetigin jasaýdy tap­syra­myn. Biz tek osylaı etkende ǵana turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartyp, azamattardyń óz múlkin saqtaýǵa jaýapkershiligin joǵarylata alamyz. 2.6. Sapaly aýyz sý Qazaqstandyqtardy sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý máseleleri – ha­lyq­tyń densaýlyǵyn jaqsartýdyń asa mańyzdy mindeti, sondyqtan bul bizdiń basymdyǵymyz bolady. Sapaly aýyz sýmen qamtamasyz etý boıynsha jumys 8 jyl buryn bas­tal­ǵan bolatyn jáne onyń oń nátı­jeleri bar. Ortalyqtandyrylǵan sýmen qam­ta­ma­syz etýge qoljetimdilik aýyldy eldi mekenderde 41 paıyzǵa deıin, qala­lar­da 72 paıyzǵa deıin  ósti. Tasymaly sýdy paıdalanatyn adamdar sany 4 ese azaıdy. Sonymen birge, sýmen qamtamasyz etý júıelerin jaqsartýdy qajet etetin aýyldar da áli az emes. Qalalardaǵy sýmen qamtamasyz etý júıeleriniń 60 paıyzynyń tozyǵy jet­ken. Ortasha alǵanda respýblıka boıyn­sha aýyz sýǵa qoljetimdilik deńgeıi 2020 jylǵa qaraı 98 paıyzdy quraýy tıis, al sýdyń sapasy belgilengen bar­lyq sanı­tarlyq normalarǵa saı bolýy kerek. Úkimetke jeke kapıtaldy sý sha­rýashylyǵy sektoryna barynsha moly­nan tartý úshin yntalandyrýdyń tıimdi joldaryn qarastyrýdy tap­syra­myn. Jerasty sýlarynyń áleýetin keńi­nen paıdalanyp, sýmen qamtamasyz etý­diń jańa nysandaryn salý kezinde júıeli qadamdar jasaý kerek. 2020 jylǵa qaraı sýmen qamtama­syz etýdiń ortalyq jelisine qoljetim­dilik qalalarda 100 paıyzdy quraýy tıis. Al aýyldy jerlerde eki ese artyp, 80 paıyzǵa deıin jetýi qajet. 2.7. Tabystardyń artýy – ómirdiń jańa sapasy Qurmetti qazaqstandyqtar! Ústimizdegi jyly biz zeınetaqylar men stıpendııalar kólemin, bıýdjettik sala qyzmetkerleriniń eńbekaqylaryn 30 paıyzǵa ósiremiz. Eki jyl qatarynan biz olardy 25 paıyzǵa ulǵaıtyp keldik. «Nur Otan» partııasynyń Halyq­tyq tuǵyrnamasynda jospar­lan­ǵa­nyn­daı, 2012 jylǵa qaraı zeınet­aqy­lar­dyń, bıýdjettik uıymdar eńbekaqy­lary­nyń jáne stıpendııalardyń ortasha kólemi 2008 jylmen salystyr­ǵanda 2 ese ósedi. Biz buǵan ýáde berdik, biz muny oryndadyq. Meniń tapsyrmam boıynsha úsh jyldyq bıýdjette sizderge aıtqan ındýstrııalyq-ınnovasııalyq, sondaı-aq áleýmettik baǵdarlamalardy qar­jy­laı qamtamasyz etý qaras­tyrylǵan. Endi barlyǵy Úkimet pen jergilikti bılik organdarynyń bul mindetterdi qalaı oryndaıtynyna, bul jumystyń qalaı uıymdasty­ryla­tynyna baılanysty bolmaq. Bul – taıaýdaǵy onjyldyqta ja­salýy tıis jumystyń eń az degen mólsheri. Biz bul josparlardy artyǵymen oryndaýǵa umtylýǵa tıispiz. Onjyldyqtyń basty áleýmettik maqsaty, mine, osynda. Qymbatty qazaqstandyqtar! Meniń Jarlyǵymmen 2011 jyl Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy dep jarııalandy. Memlekettik komıssııa qurylyp, sharanyń Jalpyulttyq jospary bekitildi. Bul – jalpyhalyqtyq is. Úkimetke ony júzege asyrýda ın­vestorlardyń, bıznes-qaýymdastyq­tary­nyń, qazaqstandyqtardyń kúshin biriktirýdi tapsyramyn. «BEIBITShILIK PEN JASAM­PAZ­DYQTYŃ 20 JYLY»  – bizdiń mereıtoıymyzdyń urany osy. Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstan jolynyń – BOSTANDYQ, BIRLIK, TU­RAQTYLYQ, О́RKENDEÝ sekildi ar­qaý­lyq qundylyqtary qalyptas­ty­ryl­dy. Qymbatty qazaqstandyqtar! Qurmetti depýtattar! Men úshin jáne bárimiz úshin Pre­zıdenttiń ókilettigin 2020 jylǵa deıin uzartý boıynsha referendým ótkizý tý­raly jalpyhalyqtyq bastamaǵa baı­la­nysty ájeptáýir saıası kollızııa qalyptasyp otyr. Men referendýmdy qoldap, ózde­ri­niń qoldaryn qoıǵan barlyq qazaq­stan­dyqtarǵa, sondaı-aq aksııa bas­ta­mashylaryna shynaıy rızashyly­ǵym­dy bildiremin. Halyqtyń erkin bildirýi tolqy­nyn­da qańtardyń ortasyna qaraı Ortalyq saılaý komıssııasy 5 mıllıonnan astam adamnyń qol qoıǵanyn ja­rııalady. Sanaýly kúnder ishinde referendým týraly bastama is júzinde búkil­ha­lyqtyq qozǵalysqa aınaldy. Osy aksııa barysynda «Nur Otan» partııasy demokratııalyq kúshterdiń «Qazaqstan-2020» qoǵamdyq koalı­sııa­syn qurdy. Halyqtyq bastama qazaqstandyq­tardyń óshpeıtin azamattyq belsendiligin kórsetti. Ol eldiń saıası, ıntellektýaldyq ómirin belsendilendirdi. Bul damý men progrestiń úlken áleýeti barlyǵyn aıǵaqtap berdi. Sizder osy másele boıynsha bar­lyq jaǵdaıattardy jaqsy bilesizder. Men ózimniń Jarlyǵymmen Parla­menttiń referendým ótkizý týraly usy­­­nysyn qabyldamaı tastadym. О́ıt­­keni, 2012 jylǵy prezıdenttik saı­laýǵa qatysýǵa daıyndalyp júrgen edim. Parlament, óziniń konstıtýsııalyq ókilettigin paıdalanyp, Konstıtýsııa­ǵa ózgeris engizý týraly Zań qabyl­dady. Men zańdy Konstıtýsııalyq Ke­ńes­ke joldadym, ol onyń konstıtý­sııa­lyǵyn aıqyndaýy tıis. Tek osydan keıin sheshim qabyl­danatyn bolady. Ol Konstıtýsııa men bizdiń zań­dary­myzǵa sáıkes kelýi jáne halqy­myzdyń uzaq merzimdi múddesin eskerýi tıis. Qalaı bolǵanda da, halyqtyń erki – bárinen joǵary. Solaı deı tura, men syrtqy saıasatta biz búkil álemdegi ınvestorlarǵa, bıznes-qaýymdastyqtarǵa mindet­te­me­le­rimizdiń turaqtylyǵyn qamtamasyz etetindigimizdi málimdeımin. Bizdiń saıasatymyz barlyq árip­tes­terimizdiń úmitteri men kútkenderine sáı­kesetin bolady. Qazaqstan Reseı, Qazaqstan jáne Belarýs Kedendik odaǵyn jedel de tıimdi damytý ustanymynda qalady. Biz TMD elderimen yntymaqtas­ty­ǵymyzdy damytatyn bolamyz. Biz eýropalyq áriptesterimizge birlesip, kópjaqty nemese ekijaqty pishinde «Qazaqstan – EO:2020» ener­ge­tıkalyq hartııasyn jasap, qabyl­daýdy usynamyz. Bul Eýropa rynogyna energııa re­sýrstaryn jetkizý, turba qubyry júıesin damytý turaqtylyǵyna kepildikti qamtamasyz etedi. Biz osy jyly Almatyda Aýǵanstan boıynsha arnaıy  donorlyq konferensııa ótkizýge bastamashylyq tanyt­paqpyz. Budan buryn men Kaspııdegi tu­raq­tylyq paktisin qabyldaý ıdeıasyn usynǵanmyn. Bul halyqaralyq qujat Ortalyq Azııa men Kavkazdyń barlyq keń baıtaq óńirinde turaqtylyqtyń berik irgeta­syn qalaı alady. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyǵy sheń­berinde bastaǵan janjaldardy retteý jónindegi jumysyn jalǵastyrady. Biz jahandyq ıadrolyq qaýipsizdik salasynda kóshbasshy bolyp qalyp otyrmyz. Qazaqstan BUU-ǵa Jalpyǵa ortaq ıadrosyz álem deklarasııasyn qabyl­daý­dy usynady. Sondaı-aq Qyrǵyzstanǵa kómek­tiń memleketaralyq baǵdarlamasyn jasap, qabyldaý mańyzdy dep sa­naı­myn. Ústimizdegi jyly Qazaqstan Islam Konferensııasy Uıymyna jetekshilik etedi. Biz Batys pen Islam álemi ún­qa­ty­sýyn nyǵaıtý boıynsha bastama kóterdik. IKU-ǵa tóraǵalyq Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń azııalyq vek­to­ryn kúsheıtýi tıis. Ústimizdegi jyldyń shildesinde Asta­nada Shanhaı yntymaqtastyq uıy­mynyń mereıtoılyq sammıti ótedi. ShYU bizdiń belsendi qaty­sýy­myz­ben qurylǵan bolatyn jáne biz onyń nyǵaıýy úshin barlyq qajetti nárseni jasaýǵa tıispiz. Munyń barlyǵy Qazaqstannyń óńir­lik jáne jahandyq turaq­ty­lyq­ty nyǵaıtýǵa qosqan mańyzdy úlesi bolady. Qadirli qaýym! Qymbatty qazaqstandyqtar! Taıaýda Elbasy ókilettigin uzartý úshin búkilhalyqtyq referendým ót­kizý týraly bastama kóterilgenin bar­sha­ńyz bilesizder. Bastamaǵa úkimettik emes uıymdar men jekelegen azamattar, zııaly qaýym ókilderi men Parlament depýtattary qoldaý bildirýde. Men eldiń bul ystyq yqylasyn táýel­sizdikti nyǵaıtý, memleketti or­nyq­tyrý isine bergen baǵasy dep bilemin. Otandy qaltqysyz súıý – onyń sýy­ǵyna shydap, ystyǵyna kúıýdi talap etedi. Meniń ǵumyrym el taǵdyrymen enshiles. Maǵan Sırat kópirindeı qylpylda­ǵan kezeńde táýelsizdik alyp, memleket qurý isi senip tapsyryldy. Sondyqtan, men senimge sert berip, bar jaýapkershilikti moınyma aldym. Kúrmeýi qıyn túrli taǵdyrly sheshimderdi júregimnen ótkizip qabyl­dadym. Men 20 jyldan beri bar kúsh-jige­rim men bilik, tájirıbemdi aıamaı, hal­qyma qaltqysyz qyzmet etip kelemin. Osy jyldary mártebemizdi kóterip, mereıimizdi asyrǵan barsha jetistikterimiz – bizdiń ortaq tabysymyz. Sondyqtan, bastamashy azamattar men tilekshi bolǵan barsha qazaqstan­dyqtarǵa rızashylyq bildiremin! Men úshin qashanda memleket múd­desi men el ıgiligi jolynda qyzmet atqarýdan artyq baqyt bolǵan emes. Aldymyzda atqarylar qyrýar ister bar. Bul jolda bizdiń eń basty baı­lyǵymyz – berekeli birligimiz. Men aýyzbirshilikten aınymaıtyn aqjúrek jurtymnyń qýatty ultqa, shýaqty ulysqa aınalaryna kámil senemin. Halqymyzda «Baq bererde elge yrys qonady, ustanǵan joly durys bolady» degen danalyq sóz bar. Biz búgingi Joldaý arqyly mereıli belestegi atqarǵan isterimizdi qorytyn­dylap, bolashaqqa baǵdar jasadyq. Barshańyzǵa el ıgiligi, memleket múd­desi jolyndaǵy abyroıly isterde mol tabys tileımin! Merekeli kúnderge jetkizgen berekeli tirligimiz baıandy bolsyn, aǵaıyn! Nazarlaryńyzǵa rahmet.