Qatemen jumys bir-aq ret júrgiziledi - Aleksandr Terentev

– Aleksandr Leonıdovıch, Ulttyq Bank jumysynyń bir baǵyty retinde qaryzdarǵa qyzmet kórsetýde túrli sebeppen qıyndyqqa tap bolǵan ıpo­tekalyq qaryz alýshy aza­mattardyń óz baspanasyn saq­tap qalýdyń asa mańyzdy, áleý­­mettik máselesin sheshýdi aı­týǵa bolady. Memleket bas­shy­­sy­nyń tapsyrmalaryn oryndaı otyryp, Ulttyq Bank­tiń osy baǵytta birqatar baǵdar­lamany iske asyryp jatqany jáne bú­ginde osy máseleni túpki­likti ja­býǵa jaqyn ekendigi belgili. Solaı ma?

– Ipotekalyq qaryz alýshy­lardyń problemalaryn sheshý máselesi týraly áńgime qozǵamas buryn onyń neden týyndaǵanyn eske alý qajet. Elimizdegi 2000 jyldardyń basyndaǵy jyljymaıtyn múlik naryǵyndaǵy serpilis kópshiliktiń esinde. Páter baǵasy eselep ósti, kóptegen adam baspana alǵysy keldi, sebebi sol kezde keshikken adam menshikti bas­pana alý armanynan máńgilik aıy­rylý táýekeline ushyraıtyndaı bolyp kórindi. Osynyń bári kádim­gi ıpotekalyq serpilisti týǵyzdy, kúrt qymbattaǵan jyljymaıtyn múlik kredıtter boıynsha barlyq shyǵystardy tolyǵymen ótedi. Bankter bul maqsattarǵa qýana-qýana kredıtter berdi, sebebi jyljymaıtyn múlik túrindegi kepilderdiń baǵasy aıtarlyqtaı ósti. Ol kezde kredıtterdiń edáýir úlesi shetel valıýtasymen be­rildi. Belgilengen aıyrbastaý baǵamy kezeńinde, sondaı-aq ósip kele jatqan naryqtan masaıraý­dy eskere otyryp, kredıttik jáne valıýtalyq táýekelder týraly eshkim oılanǵan da joq. Aıyǵý 2008 jyly álemdik qar­jy daǵdarysynyń birinshi ke­ze­ńi­nen keıin oryn aldy, ol kezde bankterdi shetelden qor­landyrý qysqaryp, baspana ba­ǵasy qul­dyrady. Syrtqy konıýnk­týranyń ózgerýi, sonyń saldarynan teńge baǵamynyń birtindep tómendeýi ıpotekalyq qaryz alýshylardyń edáýir bóligi jáne birinshi kezekte valıýtalyq qaryz alýshylardyń bankter aldyndaǵy óz boryshtaryna qyzmet kórsetý múmkindiginen aıyrylýyna ákeldi. Kóptegen otba­synyń aldynda bolashaqta bas­panasynan aıyrylý qaýpi týyn­dady.

2014 jyldyń sońyna qaraı jaǵdaı ýshyqty. Bankterdiń problemalyq ıpotekalyq qaryz alýshylardy jappaı baspanasynan shyǵarýyna baılanysty Ulttyq Bank bul jaǵdaıǵa ara­lasýǵa májbúr boldy. Biz ekin­­shi deńgeıdegi banktermen já­ne qoǵamdyq birlestiktermen azamat­­tardy jylytý maýsymy kezeńinde jalǵyz baspanasynan shyǵarýǵa tyıym salatyn memorandým jasastyq. Bul alǵashqy, negizgi qujat boldy, ol qarjylyq qyz­metterdi tutynýshylardy qol­daýǵa baǵyttalǵan birqatar baǵ­darlamany ázirleý jóninde bar­lyq is-qımylǵa negiz boldy. Budan basqa, bul memorandým zań­namaǵa adamdardy jylytý maýsymy kezeńinde baspanasynan shyǵarýǵa tikeleı tyıym salatyn ózgeristerdi engizýge alǵyshart boldy.

Sol kezde qalyptasqan jaǵdaı­ǵa tartylǵan taraptar arasyndaǵy ymyraǵa keler joldyń qandaı qıyn bolatyny túsinikti edi. Bas­ty qıyndyq sol kezde olardyń arasynda qandaı da bir kelisýdiń joqtyǵynda bolatyn. Halyqtyń bankterge narazylyǵy boldy, bankter ózderiniń klıentterine qarsy narazylyq bildirdi, olardy tyńdaǵan da, estigen de joq, ýaǵdalasý múmkindigi múldem bolmady desek te bolady. Almaty qala­synyń ákimdigine rahmet, olar­dyń alańynda jáne «Nur Otan» partııasynyń alańynda biz taraptardyń alǵashqy kezdesý­lerin ótkizýge tyrystyq. Biz ús­tel basyna jınalyp, áńgime bas­taý úshin kóp kúsh pen ýaqyt jumsadyq.

– Osy bastalǵan áńgime­lesý kezinde jyljymaıtyn mú­lik naryǵyndaǵy «kópir­shikti úrý­diń» shıelenisken kezin­de alynǵan ıpotekalyq qaryz­dardy qaıta qarjylan­dyrýdyń alǵashqy baǵdarla­masy dúnıege kelgen joq pa?

– Dál solaı. 2015 jylǵy sáýir­de Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý úshin Ulttyq Bank basqarmasy Ipotekalyq qaryzdardy qaıta qarjylandyrý baǵdarlamasyn bekitti. Onyń maqsaty 2004 – 2009 jyldar ara­ly­ǵyndaǵy kezeńde ıpotekalyq qaryz alýshylarǵa járdemdesý jáne olardyń jalǵyz baspanasyn saqtaý boldy. Taldaýǵa sáıkes, ıpoteka boıynsha merzimi ótken bereshektiń eń kóp úlesi (80%-dan astam) dál siz aıtqan «kópirshik» úrilgen kezde berilgen qaryzdarǵa tıesili boldy. Ulttyq Bank baǵdarlamany iske asyrýǵa 130 mlrd teńge bóldi.

Bul problemany sheshýge nege atsalystyq degen máseleni jeke túsindirgen jón sııaqty. Bizdiń oıymyzsha, onyń týyndaýyna jaýapkershilik birneshe jaǵdaıǵa baılanysty. Birinshiden, biz kre­dıtterdi qaryz alýshylardyń bolashaq tólem jasaý qabilettiligin naqty baǵalamaı bergen qarjy ınstıtýttarynyń jaýapkershiligi týraly aıtyp otyrmyz. Is júzinde kredıtterdi bergen kezde nazarǵa alynǵan jalǵyz faktor kepil múlkiniń qunyn baǵalaý boldy. Ekinshiden, kóptegen qaryz alýshylar óz múmkindikterin asyra baǵalady – baǵasy ósip jatqan páterdi ǵana kórip, kredıtter aldy, alaıda qaryzdy óteý qajettiligine baılanysty jaýapkershilik týraly oılanǵan joq. Qarjylyq qyzmetterdiń qoljetimdiligi árıne ıgi nárse, alaıda biz aıtyp otyrǵan ýaqytta ıpotekalyq qaryzdardyń qoljetimdiligi shekten tys edi. Kredıtter avtobýs aıaldamalaryna deıin berildi desek te bolady, qoljetimdilik pen kredıttik proseske qatysýshylardyń jaýap­kershiligi arasyndaǵy teńgerim bu­zyldy. Memlekettiń qorǵaý sala­­­syndaǵy saıasaty jetkilikti túrde tıimdi bolmaǵany sózsiz, bul kre­dıtterdiń shekten tys qajettiligi bárine aıan jaǵdaıǵa ákeldi. Barlyq faktordy eskere otyryp, biz osy jumysty bastadyq.

Nátıjesinde, ujym bolyp kúsh jumsaýdyń arqasynda alǵashqy baǵdarlama ázirlendi, onda qaryz alýshylardyń bereshegin syıaqy, turaqsyzdyq somasy, komıssııalar boıynsha esepten shyǵarý, sondaı-aq negizgi borysh qaldyǵyn 3%-dan aspaıtyn mólsherleme boıynsha qaıta qarjylandyrý kózdeldi. Atalǵan kezeńde jasalǵan qaryz sharttary boıynsha syıaqynyń ortasha mólsherlemesi 15%-ǵa jýyq ekendigin eskere otyryp, bul baǵdarlamaǵa qatysýshylar úshin aıtarlyqtaı demeý boldy. Merzimin ótkizý bastalǵan kóp­tegen jyldar ishinde túrli aıyp­puldar men turaqsyzdyq so­malary esebinen keıbir qa­ryz alýshylardyń boryshtyq júk­temesi keıde 600%-ǵa ósti. Is jú­zinde qaryz alýshylardy ósim­pul men syıaqy tóleýden bosatyp já­ne negizgi boryshtyń somasyn óteý­ge múmkindik bere otyryp, olar­dy bastapqy jaǵdaıǵa qaıtarý tý­raly sheshim qabyldandy.

Bul baǵdarlamanyń mańyzdy ereksheligi mundaı qujattyń al­ǵash ret barlyq taraptyń qaty­sýymen ázirlenýi deýge bolady. Jumys tobyna qoǵamdyq bir­lestikterdiń ókilderi, qaryz alýshylar, saıası partııalardyń, memlekettik organdardyń ókilderi kirdi. Memleket basshysynyń bastamasy boıynsha ázirlengen baǵdarlama shyn máninde halyq­tyq baǵdarlama boldy. Sol úshin de Elbasyǵa alǵysymyz shek­siz. Baǵdarlama eki taraptyń ýaǵ­dalasýy rejiminde jasaldy, sebebi adamdar bul ymyraǵa qandaı da bir saıası dıvıdendter alý úshin emes, olar túpkilikti maqsatty – ózderi turyp jatqan úıdi saqtaý múmkindigi úshin umtyldy.

– Baǵdarlamanyń iske asyrylýyna qaraı pysyqtalyp, jetildirilgeni belgili. Qandaı óz­gerister engizildi?

– Árıne bul baǵdarlamanyń alǵashqy ekendigin eskere otyryp, álemdik tájirıbeni zerde­ledik, alaıda shetelde mundaı baǵdarlamalardy ázirleý praktı­kasynyń bolmaǵanyn anyqtadyq. Sondyqtan bul baǵdarlamany Qazaqstanda qalyptasqan jaǵ­daıdy derbes baǵalaý negizinde ázirledik. Maqsatymyz – barynsha kóp adamǵa óz baspanasyn saq­­tap qalýǵa kómektesý boldy. Sondyqtan baǵdarlamanyń qol­danysta bolýǵa tıis ekendigin, qan­daı da bolmasyn jaǵdaılardyń anyqtalýyn eskere otyryp turaq­ty damyp, jetildirilýge tıis eken­digin túsindik.

Mysaly, ósimpul men syıaqy boıynsha bereshekti keshirgen kezde biz salyqtar problemasyna tap boldyq. Zańnamaǵa sáıkes, eger bank qaryz alýshyǵa ósimpul nemese syıaqynyń qandaı da bir somasyn keshirse, bank te, qaryz alýshy da bul somadan kiristen tólegen sııaqty salyq tóleýge tıis edi. Al bul «óli aqsha» ǵoı», qandaı sa­lyq týraly aıtýǵa bolady? Son­­dyqtan qaryz alýshylar men bankterdi osy salyqtardy tóleý qajettiliginen bosata otyryp, Ulttyq ekonomıka jáne Qarjy mınıs­trlikterimen birlesip bul máseleni pysyqtadyq.

Baǵdarlamany iske asyrý barysynda taǵy bir problemaǵa tap boldyq. Is júzinde qaryz alýshy­lardyń qolyndaǵy tólem jasal­maǵan jyldar ishinde olardyń páterlerin satý týraly sot she­shim­deri boldy jáne bankterdiń kepil múlkin satýǵa tolyq zańdy quqyǵy boldy. Alaıda bastalǵan ýaǵdalasý nátıjesinde, qarjy ıns­tıtýttary zańnamada kózdelgen jyljymaıtyn múlikti satý quqy­ǵyn toqtatyp, baspananyń azamattarda qalýy úshin sharalar qabyldaı bastady. Baǵdarlama jumys isteı bastaǵan kezde qaryz alýshylar bankterge olar buryn tólegen memlekettik baj salyǵyn óteýge tıis edi, alaıda onyń somasy qomaqty edi. Sondyqtan sol kezdiń ózinde baǵdarlamaǵa engen, biraq memlekettik baj salyǵyn tóleı almaǵan halyqtyń áleýmettik osal tobynyń (HÁOT) sanatyna jatqan adamdardyń jeke sanatyn bólip aldyq. Ulttyq Bank óziniń áleýmettik jaýapkershiligin túsine otyryp, azamattardyń osy sanatyna qoldaý kórsetý jáne olar úshin valıýtalyq qaryzdar boıynsha memlekettik baj salyǵyn jáne baǵamdyq aıyrmany tóleý týraly sheshim qabyldady. Bizdiń esepteýimizshe, osy somalardy óteýge ǵana Ulttyq Banktiń bıýdjetinen shyǵyndar 15 mlrd teńgeden astam boldy, onyń ishinde memlekettik baj salyǵyn óteýge – 400 mln teń­gege jýyq, baǵamdyq aıyrmaǵa – 14,6 mlrd teńgeden astam. Qaryz alýshylardyń barlyq óńir­den bolýyn eskere otyryp, Qa­zaqstannyń búkil óńirinde, Astana jáne Almaty qalalarynda bankterdiń qaryzdardy qaıta qarjylandyrýdan bas tartýyna qatysty qaryz alýshylardyń shaǵymdaryn qaraý boıynsha komıssııalar quryldy. Olardyń quramyna Ulttyq Banktiń, quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi, ıpotekalyq qaryz alýshylardyń múddelerin bildiretin qoǵamdyq uıymdardyń ókilderi kirdi. Jalpy alǵanda, baǵdarlamaǵa 40-qa jýyq túzetý engizildi.

Shynyn aıtsam, barlyq bankter baǵdarlamany qýana qabyldady dep aıta almaımyn jáne qaryz alýshylar, birinshi kezekte, memleket ázirlegen baǵdarlamaǵa se­nim­siz qarady. Adamdardy bas­panasynan shyǵarýdyń jekelegen áreketteri jalǵasty, bul baǵdarlama sheńberinde biz júzege asyrýǵa tyrysqan ýaǵdalasýǵa te­ris áser etti. Nátıjesinde, 2016 jyl­ǵy 28 shildede Ulttyq Bank Al­maty qalasynyń ákimdigimen jáne birqatar banktermen birle­sip problemalyq qaryz alýshy­lardy jalǵyz baspanasynan shy­ǵarýdy 1 jyl merzimge toq­tata tu­rýǵa baǵyttalǵan О́zara tú­sinistik jáne yntymaqtastyq tý­raly memorandýmǵa qol qoıdy. Jo­­ǵaryda kórsetilgen sharalar qa­ryz alýshylardy baǵdarlamaǵa ba­­­rynsha tartýǵa jáne is júzinde bank­t­erdiń problemalyq qaryz alý­­shylardy baspanasynan shy­ǵarý­dy toqtata turýǵa múmkindik berdi.

– Qansha qaryz alýshy baǵ­dar­lamany paıdalandy? 

– 2018 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha bankter qaıta qarjylandyrýǵa 155,2 mlrd teńge somaǵa 25018 ótinimdi maquldady, 132,6 mlrd teńge somaǵa 22 938 qaryz qaıta qarjylandyryldy. Sonymen birge qarajatty ıgerý­diń revolverlik tetigin eskere otyryp 2026 jylǵa deıin baǵdar­lamamen shamamen 40 000 qaryzdy qamtý josparlanyp otyr.

– О́tken jyldardaǵy qaryz alýshylardyń problemalaryn sheshe otyryp, Ulttyq Bank bolashaqta osyndaı proble­ma­lar­dyń týyndaý yqtımal­dy­lyǵyn tómendetý úshin sharalar qabyldaı ma?

– Árıne. Sol ýaqytta istelgen aýqymdy jumys barlyq tartylǵan taraptar arasynda ýaǵdalasýdyń baǵa jetpes tájirıbesin ákeldi. Budan basqa, júrgizilgen taldaý bizge problemanyń búkil tereń­digin kórýge múmkindik berdi. Osy taldaýdyń negizinde zańnamaǵa tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan mańyzdy tú­zetýler engizildi. Sonymen qatar aýqymdy taldamalyq jumys bizge áleýetti «tar oryndardy» anyq­taýǵa jáne bolashaqta týyn­daýy múmkin táýekelderdi bol­dyrmaýǵa múmkindik berdi. Mysaly, biz qazirgi valıýtalyq qaryz alýshylarǵa kómektese otyryp, bul problemany eshqashan sheshpeıtinimizdi túsindik. Shetel valıýtasymen qaryzdar berýge shekteý engizbesten, bul jumys eshqashan aıaqtalmaıdy, sebebi erkin ózgermeli aıyrbastaý baǵamy jaǵdaılaryndaǵy valıýtalyq táýekelderdi alyp tastaýǵa bolmaıdy. Osyǵan oraı, 2016 jylǵy 1 qańtardan bastap Qazaqstanda shetel valıýtasynda kiristeri joq jeke tulǵaǵa shetel valıýtasynda ıpotekalyq qaryzdar berýge zańnamalyq tyıym salý engizildi. Osylaısha, 2016 jyldyń basynan bastap biz qazaqstandyqtardyń valıýtalyq táýekeline baılanys­ty problemalardyń ósý yqtı­maldylyǵyn boldyrmadyq, sebebi teńgemen tabys tabatyn adamdarǵa valıýtamen ıpoteka alý múmkin bolmaı qaldy.

Zańnamaǵa engizilgen asa ma­­ńyzdy norma bankter men prob­­lemalyq qaryz alýshylar ara­syndaǵy ister boıynsha talap qoıý merzimi ótýiniń bes jyldyq merzimin engizý boldy. Buryn mundaı ister boıynsha eshqandaı merzim bolǵan joq. Sondyqtan da osy norma qarjy ınstıtýttaryna onsha unamaıdy, ol bizge tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa jaýapty retteýshiniń bólimshesi retinde unaıdy. Buryn bankterdiń árbir qaryz alýshynyń naqty ómirlik jaǵdaıyn jete túsinýi úshin jan-jaqty sharalardy jıi qabyldamaıtyn problema boldy. Adamdar bankterge tólemder kestesin qaıta qaraý, qaryz valıýtasyn aýystyrý jáne basqa da máseleler boıynsha óti­nish jasaıtyn, alaıda bul nátı­je bermedi. Talap qoıý merzimi boıynsha shekteýler bolǵan joq, sondyqtan bankter ósip kele jatqan, tólenbegen aqyny syrttaı tamashalap, 10 jyldan asqan kezde qaryz alýshylarǵa talap qoıatyn. Árıne ol kezde mindettemelerdi óteýge qoıylatyn soma adamdar úshin tym joǵary boldy. Son­dyqtan tóleýge umtylǵan jáne bas­tapqyda kredıtterge shynaıy qyzmet kórsetken adamdar úmitsiz boryshkerlerdiń sanatynda bolýy múmkin edi.

Sharttyń talaptaryn ózgertý qaryz alýshynyń jaǵdaıyn jaq­sartatyn jaǵdaılardy qospa­ǵanda, banktik qaryz sharttarynyń talaptaryn bir jaqty tártippen ózgertýge tyıym salý da mańyzdy jaǵdaı boldy. Sonymen qatar qaryz alýshynyń shotynan kelip túsetin somadan 50%-dan aspaıtyn mólsherde aqshany óndirip alýǵa engizilgen shekteý týraly aıtpaı ketýge bolmaıdy. Osyǵan deıin bankter boryshkerlerdiń shotynan oǵan kelip túsetin barlyq qarajatty alyp, olardyń otbasylaryn qarajatsyz qaldyratyn.

2016 jylǵy 1 qańtardan bas­tap qaryz alýshynyń qaryzdy óteý merzimi qatarynan 180 kún ótkennen keıin eseptel­gen ıpo­tekalyq turǵyn úı qa­ry­zy boıyn­sha syıaqy men turaqsyzdyq somasyn tóleýdi bankterdiń talap etýine tyıym salý túrinde TMD aýmaǵyndaǵy buryn-sońdy bolmaǵan norma engizildi. Osy normany qabyldaý kezinde statıstıka ıpotekalyq turǵyn úı qaryzdary boıynsha merzimi ótken bereshektiń 70%-dan astamy 180 kúnnen asatyn merzimge tıesili ekenin kórsetti. Demek, problemalyq bereshek uzaq ýaqyt boıy qalyptasqan, bul qaryz alýshynyń qaryz boıynsha óz mindettemelerin oryndaýǵa anyq qabiletsiz ekenine qaramastan, bank problemalyq bereshekti retteý sharalaryn qabyldaýǵa asyqpaǵanynan boldy. Onyń se­bebi – talap etý jáne qaryz alý­shyǵa qatysty sharalar qa­byldaý merziminiń sheksiz bolýy. 

Bul jyldar boıy tóleý merzimin ótkizip alǵan kóptegen qaryz alý­shylarda syıaqy boıynsha be­reshektiń jekelegen jaǵ­daı­larda qaryz boıynsha negizgi borysh mólsherine deıin jetýine ákep soqty, bul bank aldyndaǵy boryshtyń áıteýir bir kezde tóle­netindigine kúmán týǵyzdy. 

Barlyq engizilgen túzetýlerdi gazettegi bir maqala sheńberinde atap shyǵý múmkin emes. Biraq joǵaryda atalǵan barlyq sharalar banktermen ózara qarym-qatynas ornatatyn azamattardy aıtarlyqtaı qorǵaıdy.

 – Zańnamadaǵy belgili bir ózge­rister bankterge ǵana emes, aralas naryq ókilderin, mysaly, kollektorlyq uıymdarǵa da qatysty bolǵany belgili.

– Ipotekalyq naryqtaǵy ahýalǵa taldaý jasaǵan kezimizde biz jeke sot oryndaýshylary men kollektorlyq agenttikteriniń ókilderine qatysty shaǵymdardyń kóp bolǵanyn baıqadyq. Ulttyq Banktiń bastamasymen 2017 jyly boryshkerdiń bere­shegin sotqa deıin óndirip alý­dyń quqyqtyq aıasyn qurýǵa, sondaı-aq boryshkerdi jáne onyń bereshegin kollektorlyq agenttikter tarapynan bolatyn zańsyz áreketterden qorǵaýǵa baǵyttalǵan «Kollektorlyq qyz­met týraly» zań qabyldandy. Sonyń nátıjesinde biz bul naryq­ty rettep aldyq, qazirgi kezde kol­lektorlyq kompanııalar zańdy túr­de jumys isteýge tyrysady já­ne olardyń áreketterine qatys­ty shaǵymdar da aıtarlyqtaı azaıdy. 

Ádilet mınıstrligine baǵyna­tyn jeke sot oryndaýshylaryna keletin bolsaq, olardyń qyzmetine qatysty másele pisip-jetildi jáne ony talqylaý qajet. Ásirese, eger saýda-sattyq ótpese, qaryz alý­shy­lardyń múlkin 50%-dyq jeńil­dikpen satýǵa múmkindik beretin normaǵa qatysty másele. 

– Bıyl qańtarda Memleket basshysy halyqqa 2016 jylǵa deıin berilgen valıýtalyq ıpo­te­kalyq qaryzdar máselesin túp­kilikti sheshý týraly tap­syr­ma berdi. Eger 2016 jyldan beri elimizde valıýtamen ıpo­teka berilmegenin eskersek, Ulttyq Banktiń qarjy nary­ǵy tarıhynyń osy betin toly­ǵy­men jabý múmkindigi bar ǵoı?

– Bıyl naýryzda baǵdarlamaǵa jeke tulǵalarǵa 2016 jylǵy 1 qańtarǵa deıin valıýtamen berilgen ıpotekalyq qaryzdardy Ulttyq Banktiń 2015 jylǵy 18 tamyzdaǵy, ıaǵnı bir AQSh dollary úshin 188,35 teńge bolatyn baǵammen qaıta qarjylandyrýdy kózdeıtin túzetýler bekitildi. Baǵam aıyr­masynyń 156 mlrd teńge shama­syndaǵy somasy Ulttyq Bank qa­ra­jatynyń esebinen óteletin bolady. О́z kezeginde, bankter qaryz alýshylardyń syıaqy, komıssııalar, turaqsyzdyq aıyby boıynsha 136 mlrd teńgeden asatyn somadaǵy bereshegin keshiredi. Prezıdent Ákimshiligimen birlesip aýqymdy taldamalyq jumys júr­gizdik jáne Prezıdenttiń bul tapsyrmasyn oryndaý shamamen 22 myń qaryz alýshyny qamtıdy degen tujyrymǵa keldik. Nátıjesinde baǵdarlamany iske asyrý qorytyndysy boıynsha Qazaq­standa jeke tulǵalardyń jyljymaıtyn turǵyn úımen qamta­masyz etilgen barlyq valıý­talyq qaryzdarynyń máselesi tolyq sheshiletin bolady. 

– Baǵdarlama qalaı iske asyrylyp jatyr?

– Biz qaryz alýshylar tarapynan da, qarjy ınstıtýttarynyń tarapynan da belsendiliktiń tómen ekenin baıqap otyrmyz. Túr­li kommýnıkasııalyq arna­lar arqyly valıýtamen ıpoteka alǵandardyń aǵymdaǵy jylǵy jeltoqsanǵa deıin óziniń qaryzyn teńgege aınaldyrý týraly ótinishpen bankke barý qajet ekendigin birneshe ret habarladyq. Alaıda, 2018 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha bankter 28,4 mlrd teńge somaǵa valıýtalyq ıpo­tekalyq qaryzdardy qaı­ta qarjylandyrýǵa 3 460 óti­nim­di maquldady, 15,9 mlrd teńge somaǵa 2 282 qaryz qaı­ta qar­jy­landyryldy. Oqyrman­darǵa baǵdarlamanyń qoldanylý merzimi shekteýli ekenin taǵy bir eskertkim keledi. Baǵdarlama merzimi 2018 jylǵy 30 jeltoqsanda aıaqtalady, bul rette bankter ótinimderdi 2018 jylǵy 15 jeltoqsanǵa deıin qabyldaıdy. О́ziniń boryshtyq júk­temesin jeńildetý úshin osyn­daı jaqsy múmkindikti paıda­lanýǵa belgili bir sebeptermen qan­daı da bir áreket jasamaǵan adamdar bolashaqta ózderinen basqa eshkimdi kinálaı almaıdy. 

– Baspanany bankten jaldap alý arqyly ony satyp alý tetigi jaıynda aıtyp berińizshi.

– Qaıta qarjylandyrý baǵ­darl­amasyn iske asyrý arqyly biz baǵdarlamaǵa kirmeı qalǵan nemese kirgenimen, burynǵysynsha kredıtterin tóleı almaı otyrǵan keıbir qaryz alýshylardyń táýe­­kel tobynda qalǵanyn kórdik. Birinshi kezekte bul HÁOT sana­tyndaǵy qaryz alýshylarǵa qa­tysty. Olarǵa qoldaý kórsetý úshin biz zańnamaǵa bankterdiń bas­panany tólem jasaýǵa qabiletsiz qaryz alýshylarǵa jalǵa berýine múmkindik beretin túzetýler engiz­dik. Áńgime ıpoteka boıynsha kepilge salynyp, keıin banktiń menshigine ótken baspana jaıynda bolyp otyr. Qazirgi ýaqytta Ulttyq Bank turǵyn úıdi jalǵa berý tetigin ázirleýde. Bul da aza­mat­tarǵa qoldaý kórsetýde bu­ryn-sońdy bolmaǵan qadam jáne óz baspanańdy saqtap qalýdaǵy biregeı múmkindik. Mundaı opsııany qansha qaryz alýshy paıdalana alatyndyǵy týraly aıtý qıyn. 

Qazirgi kezde ázirlenip jatqan jalǵa beriletin baspana tetigi, bizdiń pikirimizshe, problemalyq ıpoteka alýshylar boıynsha ju­mystyń qorytyndy kezeńi bolatynyn atap ótkim keledi. Bank­terdiń osy sanattaǵy klıentteriniń problemalaryn sheshý úshin bu­ryn-sońdy bolmaǵan sharalar qa­byldap jatyrmyz dep sanaımyn. Jibergen qateni jóndeýge bir ǵana múmkindik beriledi. Bankter men azamattardyń ózderiniń jaýap­kershiliginiń joǵary bolýy bolashaqta osy naryqtaǵy ja­ńa problemalardyń týyndaýy jo­lyndaǵy negizgi kedergi bolýy kerek. Olar memlekettiń kómekke kele bermeıtinin túsinýge tıis. So­nymen qatar kredıt ala otyryp adamdar birinshi kezekte aqsha qarajatyn qaıtarý jónindegi jaýap­kershiligin túsinýge tıis. Bas­qarmamyzǵa kelip túsetin óti­nish­terdiń kópshiligi – qaryzdar boıynsha alǵan mindettemelerin oryndaýǵa qabiletsiz azamattardyń ótinishteri. 

– Ipoteka alýshylardyń bo­ryshtyq aýyrtpalyǵyn je­ńildetetin baǵdarlamalar ha­lyqta bank aldyndaǵy boryshtaryn tólemeý múmkindigine qa­tysty negizsiz kútýler týyndatady dep qoryqpaısyz ba?

– Durys aıtasyz, qoǵamdyq birlestiktermen jumys istegen kezde biz olardyń birqatarynda masyldyq kúıdegi azamattar sa­natynyń paıda bola bastaǵanyn kórdik. Mysaly, olar qandaı da bir erekshe talaptar, mysaly, negizgi boryshty tolyq esepten shyǵarý sııaqty sharttardy talap ete bas­tady. Biz mindettemeleri boıynsha tóleıtin qarajatty naqty izdep júrgen qaryz alýshylarmen ǵana jumys isteıtindigimizdi atap ótkim keledi. Iá, qaryz alýshylar ózderiniń mindettemelerin oryndaýy úshin jaǵdaı jasaýdyń belgili bir tetikterin izdestirip jatyrmyz, biraq boryshty tolyq esepten shyǵarý týraly talap qarastyrylyp jatqan joq jáne qarastyrylmaıdy da. Eger qandaı da bir qoǵam qaıratkerleri adamdarǵa boryshtardyń tolyq keshiriletindigi jaıly ertegi aıtyp júrse, oǵan senbeńizder. 

– Qarjy ınstıtýttarynyń onsyz da baı aksıonerlerine kómek berý úshin bıýdjet qara­jatyn jumsap, bankterge kómek kórsetkeni úshin Ulttyq Bankti keıde synǵa alyp jatady...

– Eger siz bank sektorynyń qarjylyq ornyqtylyǵyn arttyrý baǵdarlamasy týraly aıtyp otyrsańyz, onda eger memleket Kazkommersbankke qoldaý kórsetpegen bolsa, ne bolar edi. 2,4 trln teńge kólemindegi memle­kettik qoldaýdyń arqasynda 4 trln teńgeden asatyn somadaǵy halyq­tyń depozıtteri, memlekettik, kvazımemlekettik jáne jeke kom­pa­nııalardyń aqshalaı qarajaty saqtaldy. Ulttyq Bank oǵan qol­daý kórsetpese, nátıjesi qıyn­daý bolar edi. Bank RBK-men de jaǵdaı soǵan uqsas, onda somasy azyraq, biraq aıtarlyqtaı qomaqty bolatyn. Osylaısha, qarjylaı qalypqa keltirý baǵdar­lamasy týraly sheshim eń aldymen bankterdiń aksıonerlerine qoldaý kórsetkimiz kelgendikten emes, qanshama jeke tulǵalardyń aqshasyn qutqarýǵa negizdeldi. Eger osy qarjy ınstıtýttarynyń bankrottyq tetigi iske asyryl­masa, qarapaıym azamattar, kásipkerler óz aqshalaryn joǵal­týy múmkin edi. Qarjylaı qoldaý aksıonerleri qarjy ınstıtýttaryn kapıtaldandyrýǵa sózben emes, naqty isimen qatysýǵa daıyn bankterge ǵana kórsetiledi. Aıta ketetin jaıt, memlekettiń aqshasy olarǵa qaıtarymdylyq, merzimdilik jáne tólemdilik negizinde beriledi. Sondyqtan da bul jerde qaıyrymdylyq týraly aıtý múldem orynsyz. 

– Qarjylyq qyzmetterdi tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaı otyryp, bankterdiń je­ke adamdarmen jumys isteýin yn­talandyrmaý táýekeli joq pa?

– Qazir biz bank sektorynyń, rasynda da, qatty rettelgenin kórip otyrmyz. Biz bul jumysty sheksiz jalǵastyra berýimiz, tuty­nýshynyń quqyqtaryn qorǵaý úshin naryqtan odan ári retteı berýimiz múmkin. Biraq tutynýshylar qu­qyq­taryn qor­ǵaý salasynda jańa retteý nor­malarynyń qabyldanýy bank­terdiń jeke tul­ǵalardy kre­dıt­teýdi toqtatýyna ákep soǵýy múm­kin, odan qarjy ınstıtýttary da, tutynýshylar da zııan she­gedi. Buǵan jol bermes úshin biz bankterge óz klıentteriniń qarjylyq saýattylyǵyn arttyrý, sol ar­qyly menshikti ja­ýap­kershiligin kóterý ju­my­­syna belsendirek qatysýdy usynamyz. Eger bankter qyzmet kórsetý satysynda ózderiniń áleýetti qaryz alýshylaryna barlyq bolýy múmkin táýekelder týraly túsindirgende, kre­dıtter boıynsha tólem júr­gizbeý prob­lemalarynyń kóp­shiligine jol bermeýge bolar edi. Ashyq ári túsinikti qarjylyq ónimder men qyzmet­terdi qurý, qarjylyq saýat­­tylyqty jáne tıisinshe, tutynýshylardyń qarjy sektoryna degen senimin arttyrý bóliginde qarjy uıymdarynyń áleýmettik turǵydan jaýap­ty bolýyn qalyptastyrý halyq­tyń jalpy ekonomıkalyq bel­sen­diligin kóteredi, al bul tuta­staı alǵanda qarjy sektoryn damytady. 

Osy problemaǵa kóńil bólý úshin suhbat alańdarynyń biri bıyl 16 qarashada Qarjygerler kongresiniń sheńberinde óte­tin qarjylyq qyzmetterdi tu­ty­ný­shylardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa arnalǵan sessııa bolady. Soǵan baılanysty qarjy uıymdaryn pikirtalasqa qatysýǵa shaqyramyz. 

Bul rette tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý salasynda saqtandyrý kompanııalarynyń qyzmetin jan-jaqty retteý qajet ekenin kórip otyrmyz. Keıbir saqtandyrý sharttarynyń talaptary kóbine kúrdeli ári túsiniksiz bolady, bul klıentti tolyq kó­lemde qorǵaýdy qamtamasyz et­peıdi. Sonymen birge baǵaly qa­ǵazdar naryǵynyń damýyn jáne taraptardyń ózara qarym-qatynasy qaǵazsyz salaǵa aýy­syp jatqan sıfrlandyrýdy eskere otyryp, ol saladaǵy tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý máselelerin muqııat qa­raýymyz qajet. Bul rette na­ryqtyń osy sektorlaryndaǵy retteý kezinde qarjy sektorynyń ókilderi men olardyń klıentteri arasyndaǵy ózara is-qımyldy jáne dıalogty retteýdegi ózimizdiń baı tájirıbemizdi paıdalana alatynymyz anyq. 

Dýman ANASh,

«Egemen Qazaqstan»