“RIZYǴYMDY EŃBEKTEN TAPTYM”

Qazaqy qaljyńdy qatyryp aıtyp, júrgen jerinde ádepten aspaıtyn ázilimen jurtshy­lyqty eriksiz ezý tarttyratyn, bul aza­mat – Aqmolanyń baıyrǵy turǵy­ny, Qazaqstan Arhıtek­tor­lar oda­ǵynyń múshesi, qurylysshy Seıdahmet Hasenov. О́zi aıtady: “Shota Ýálıhanov aǵamyzben kezdesip, tanysyp, sýretke túsip jatyrmyz. Meniń boıyma qarap Shota aǵa: “E, bizdiń arhı­tektorlar arasynda da deneli, boıshań jigitter bar eken ǵoı”, – deıdi. Sonda men: “Aǵa, endi óspeı­miz be?” – deı­min. Ol kisi qarqyl­dap kúlip jatyr. 1940 jyly Aqylbaı men Zeıneldiń shańyraǵynda Seıd­ahmet dúnıege kelgende eshkim de aldynda qasapty qandy qyr­ǵyn turǵanyn bilgen joq edi. Soǵysqa jarlaryn attan­dyryp salyp, Sovınform­bıýro­nyń árbir jańa­ly­ǵyna qulaq túre, tórt buryshty hattardan qor­qyp, úsh burysh hattardy ábden tozyǵy jetip, jyrtyl­ǵansha qaıta-qaıta oqyp júrgen Zeı­nel­diń baǵy bar eken. Jary maı­dannan aman-esen oralyp, Seıdahmettiń artynan bir ul men bir qyz týady. Biraq qan maı­­dannan aman kelgen áke ǵumy­ry beıbit kúnde qysqa bolady. 1955 jyly jol apaty Hasen ǵumyryn qıyp ketedi. – Áke joq, balanyń úlkenimin, Almatyǵa, nemese basqa qalaǵa baryp oqý izdeýge bol­maıdy. Baǵyma qaraı osyndaǵy Aýyl sharýa­shyly­ǵy ınstıtýtyndaǵy jerge ornalas­tyrý fakýltetinen arhıtek­torlyqqa oqytatyn bólim ashyldy. Áýelden sýretke, syzýǵa beıim edim, sondyq­tan sol maman­dyqqa qyzyǵýshy­lyq tanyttym. Instıtýtta sabaqty da oqyp, qoǵamdyq jumysqa da arala­syp, odan úılenip, balaly da bolyp joo-ny jaqsy aıaqtadym. Biraq mamandyǵym boıynsha jumys jasasam, sheshem men sońymdaǵy baýyrlaryma, otbasy­ma qıyn tıetindeı. Jobalaý ınstıtýt­taryn­daǵy jas maman alatyn jalaqyǵa otbasyńdy asyraý óte aýyr. Sodan qurylysqa keldim. Avto­kólik bas­qar­masyndaǵy qury­lysta alǵashyn­da sheber, odan prorab, qurylys bastyǵy, sosyn basqarmanyń ózinde kúrdeli qurylys bóliminiń bastyǵy min­det­terin atqardym. Ol kezde qazir­gideı emes, qazaq az, tek bilimiń men biligiń assa ǵana seni moıyn­daı­dy, áıtpese qıyn. Jáne qury­lys ta qaı jóndi, aldymen smeta­syn jasap, qarajatyn suraımyz, onyń jarym-jartysyn bere me, bermeı me, materıal taǵy jetis­peıdi. Biraq jumys jasadyq. Osy qalada, aýdan­darda úıler turǵyz­dyq, jumysqa qajet bazalar sal­dyq. Al basqarma tara­ǵan ýaqytta men dalada qaldym. Qurylysqa bar­sam, jasyńyz kelip qalǵan adam­syz dep eshkim almaı­dy. Maǵan portfeldiń keregi joq, men onyń bar­lyǵynan ótkenmin, meniń baı tájirıbem bar, qury­lys basyndaǵy bar máse­leni búge-shigesine deıin bilemin, adamdar­men jumys jasaı alamyn, jáı qara­paıym sheber etip alyń­dar, desem eshkim qulaq aspaı­dy. Sodan bir kúni sol kezde qurylysy aıaqtalyp qalǵan qazirgi Prezı­denttik mádenıet ortalyǵyna ke­lip jumys suradym. Aǵash sheberi bolasyń ba, dep kúldi. Isteı­min dedim. Ortalyqty túrik­ter saldy ǵoı, ishinde júrip qarasam, ana joba ana jerde, myna joba myna jerde, shashyrap jatyr. Sodan olardyń bárin retke keltirý kerek boldy. Negizi tártip boıynsha joba tórteý bolýy tıis. Men solardy jasap, sosyn taǵy órtke qarsy gıdrant degen bar, olardyń qaısysy qaı jerde tur, sony nómirlep, tra­faret­pen salyp, albomǵa qattap, túgendep aparyp berdim. Bastyǵy arhıtek­tor jigit kórip: “Oı, mynaý jaqsy boldy ǵoı, siz plotnık emes, bólim bas­ty­ǵy bolýyńyz kerek qoı”, deıdi. Jas jigit qoı, sodan aına­laıyn, men de ózińdeı arhı­tektormyn dedim. Aǵash sheberi bolyp istep júrgen men aqyrynda bólim bastyǵy bolyp shyǵa keldim. Endi jurt: “Bólim bastyǵy bolý úshin áýeli plotnık bolý kerek eken ǵoı”, dep kúlip júrdi. Sol jerden zeınetkerlikke shyqtym – dedi. – Aǵa, jurtpen jumys jasaı alamyn dep aıtyp otyrsyz ǵoı, sol úshin adam boıynda qaı qasıet kóbirek bolýy kerek? – A, ol úshin aldymen adaldyq kerek. О́ziń adal bolsań, jumy­syńdy adal jasasań ǵana ekinshi bireýden talap ete alasyń. Ekinshi­den, bilimiń tolyq bolýy kerek. Sen mynany syz deý úshin, óziń sonyń qalaı syzylatynyn bilýiń qajet. Mysaly, qolymda syzba tur ma, men sony túbine deıin oqyp bilip turýym kerek. Qandaı materıal, qandaı laı qospasy kerek, qaı turba qaı jerge qoldanylýy tıis. Men zaýyttan qajetti materıal alyp jatqanda barlyǵynyń marka­syn bilip turýǵa tıispin. Mysaly, armatýranyń jýandyǵy marka­syna saı ma, sondaı tolyp jatqan onyń máseleleri bar. Byltyrǵy jyldary jańadan salynǵan mek­teptiń tóbesi qulady emes pe, ol, máselen, jańa­ǵy armatýranyń jińish­keliginen de bolýy múmkin. Sebebi, salmaq kótere almaıdy ǵoı. Men endi osy qalanyń barlyq kezeńin kórdim ǵoı. Qazirgi kel­betine kóńiliń tasıdy, qala ádemi, myqty jobalarmen salynǵan ǵımarattar kózdiń jaýyn alady. Biraq qurylysshy retinde sapa jaǵyna kóbirek baqylaý jasal­ǵany durys-aý dep oılaımyn, – dep sóz sońyn bir túıip tastady. Áńgimelese otyryp, Seıdahmet aǵanyń qolyndaǵy eskızderge kózim túsip, ne ekenin suradym. “Qaryn­dasym, sen bilesiń be, osy qaladaǵy Raqymjan Qoshqarbaev atyndaǵy kóshe­niń uzyndyǵynyń qansha eke­nin?” “Joq, anyǵyn bilmeımin, biraq qysqa, tuıyq kóshe-aý dep shamalaımyn”, dedim. “Shamań durys, 120 metr. Mynaý meniń qolymdaǵy batyr aǵaǵa qoıy­latyn eskertkishtiń jobasy. Oǵan qara­jaty­myz da bar, qor qurǵanbyz, biraq eskert­kish qoıatyn oryn tabylmaı tur. Burynǵy eski bazar men meshit ornalasqan qysqa kóshe­niń qaı jerine qoıamyz, sol sebepti Reıhstagqa týdy Egorov pen Kan­tarııa­dan buryn tikse de, “Bireýi­niń famılııasy Býlatov, bireýi Qoshqar­baev, mynanyń ekeýi de azııalyq qoı” dep tarıhtan ádeıi óshirilgen aǵamyzdy týǵan jurty qadirlese eken dep shapqylap júrmiz. Jobany Súıindik Aısaqov degen arhıtektor ekeýmiz qolǵa alǵanbyz, ózimizdiń syzbamyz. Jeńis­tiń de 65 jyldyǵy ǵoı, Raqymjan Qoshqar­baev­taı tulǵalar keıingi urpaq úshin de qajet”, deıdi Seıdaǵa. Ras, Otan­dy súıýdiń úlgisin kórsetken batyr atalardyń rýhy­nyń ózi urpa­ǵyn pat­rıot etip tár­bıe­leýge úlesin qosa­tyny aı­qyn. Erligi maı­dan dala­synda ańyz bolǵan Baýkeń atyn­­daǵy kóshemen Jeńis týyn jelbiretken Raqym­jan atyndaǵy kóshe qıy­lysyp, eńseli tulǵa­lary aıbaty­men “menmun­dalap” tursa nesi bar?! Qarap otyrmaı, elge qajetti bir is tyndyr­sam dep shapqylap júrgen Seıdahmet aǵa baqytty áke, ata. Jary Raısa Janaıdarqyzy ekeýi úsh ul, úsh qyz ósirip, olardan týǵan nemere-jıenderiniń qyzyǵyna kene­lip otyr. “Naǵa­shy­larymda qolóner bolsa, óz tegimde dombyra­shylyq, ánshilik bar. Nemerem Abaı­dyń Amerı­kaǵa baryp, domby­ramen kúı tartýy sol násiline tart­qandyqtan shyǵar”, deıdi Seıdahmet aǵa meıir­lene kúlip. Shańyraǵy shattyqqa toly, bir-birimen uǵy­nysqan otaǵasy men otanasy til men kózden aman bolyp, balalary­nyń qyzyqtaryna toımasyn, dedim men ishteı. Anar TО́LEÝHANQYZY, Astana. TIL KIESINE ADALDYQ Qasıetińnen aınalaıyn, qasireti qalyń qazaq tiline “janashyrmyn” deı­tin­der jyr­tylyp aırylady. “Oı, men týǵan tilimniń týyn kóterip edim”, “qazaq tilin qorǵaıtyn qoǵam quryp edim” dep keýdesin uryp, sol úshin ebin taýyp, qyzmet alyp, bedel jınap júrgender de jeterlik. Ana tiline degen adal­dyqqa da aqy surap júrgenderge qarap, eriksiz oıǵa qalasyń. Kúni keshe ótken sanaq derekteri boıynsha, qazaqtarynyń sany 63,6 paıyz­dan asyp otyrǵan egemen elimizde tól tilimizdiń áli kúnge deıin tórge shyǵa almaı otyrǵandyǵy da osyndaı keraǵar­lyqtyń saldary ma eken?! Týǵan tilińniń taǵdyryna degen janashyrlyq týǵan anańnyń aldyn­da­ǵy perzenttik paryzǵa para-par ǵoı. Osy bir perzenttik paryzyn urandatpaı-aq, be­del shaqyryp dabyr­latpaı-aq is júzine asy­ra­tyndar da aramyzda joq emes. Sonyń biri — Sáken Seıfýllın atyn­daǵy Qazaq memlekettik agrotehnıkalyq ýnı­ver­sıteti qazaq tili kafedrasynyń meńgerýshisi Aıman Qojahmetova. Qylyshynan qan tamǵan qyzyl ımpe­rııa­nyń qadiri qaıta bastaǵan, biraq “jy­lan­dy úsh kesseń de kesirtkedeı shamasy bar” demekshi, áli de dáýiri júrip turǵan 1989 jyl bolatyn. Qazaqtyń ardaqty aza­mattarynyń biri, belgili ekonomıst ǵalym, búgingi depýtat Kenjeǵalı Saǵadıev sol kezde ózi rektor bolyp otyrǵan Selınograd aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda qazaq tili kafedrasyn ashýǵa bel býdy. 17 paıyz ǵana qazaǵy bar, qaımaǵy buzylmaǵan qalyń orystyń ortasynda otyryp mundaı she­shim­ge barý da, ony oıdaǵydaı oryndaý da ońaı sharýa emes edi. Sondyqtan bul isti senip tapsyratyn shyn janashyr, týǵan tiliniń taǵdyryna qabyrǵasy qaıysatyn naǵyz ult­jandy adam kerek. Uzaq tolǵanystan keıin Kenjeǵalı Ábenulynyń tańdaýy sol kezdegi qaladaǵy jalǵyz Jambyl atyndaǵy qazaq orta mektebiniń muǵalimi Aıman Qojahme­to­vaǵa tústi. Qazaq ádebıetiniń klassıgi, aka­demık Ǵabıt Músirepov ósken óńirdegi ataqty Eltinjal aýylynda ómirge kelip, Sol­tústik Qazaqstandaǵy týǵan tiliniń músh­kil taǵdyryn bala kúninen tanyp ósken Aı­man rektordyń usynysyna birden kelisimin berdi. О́z jerinde otyrsa da ógeıdiń kúıin ke­ship, qandaı isti qolǵa almasyn joǵary jaq­qa alańdap, Máskeýdiń qas-qabaǵyn baǵyp otyratyn zamanda, qansha jer men eldiń ıesi bolsa da qazaqtyń turalap qalǵan ult­tyq múddesin qorǵaý, ulttyq tildiń joǵyn joq­tap, muńyn muńdaý ońaı­ǵa túsken joq. Onyń ús­ti­ne jeltoqsannan júregi shaılyqqan oblys, qala bas­shylary da osy bir basta­ma­dan shı shyǵyp kete me, “aǵa ult” ókilderiniń shamyna tıip ketpeımiz be degendeı jaltaqtaýmen boldy. Tabı­ǵa­tynan tabandylyq men ójettik qatar daryǵan Aı­man Qapsytbaıqyzy táýekel qaıyǵyna minip, qolǵa alyp qoıǵan isinde eshteńeden de ta­ıynbady. Qandaı dáreje­degi alqaly jıyndar bolsa da bultart­pas dálel­der aı­typ, týǵan tiliniń eńkeıgen basyn bıiktetýge barlyq qajyr-qaıratyn jumsap baqty. Negizinen teh­nı­kalyq ma­mandyq­tarǵa beıim­delgen orys tildi jo­ǵa­ry oqý ornynda qa­zaq tili ka­fedra­syn ashýǵa ózgeni qo­ıyp, ózimizdiń ishi­­mizden de jaq­tas­­tardan góri qar­­sylar­dyń kóp bol­ǵan­dyǵy búgin­de Aıman apa­myz­ǵa aıan. Aqyry ádil­dik salta­nat qu­ryp, bilikti bas­shy, be­del­di ǵalym Saǵa­dıevtiń salıqaly saıa­sa­ty­nyń arqa­syn­da, Aıman Qo­jah­­meto­va­­nyń júr­gizgen jan-jaqty jemisti uıym­das­ty­rý­shy­lyq ju­mys­tarynyń nátı­jesin­de 1990 jyl­dyń qazan aıynda aýyl sharýashylyq ıns­tıtýtynda qazaq tili kafedrasy ju­mys isteı bastady. Halqymyz “kósh júre túzeledi” degendi te­gin aıtpasa kerek. Agrotehnıkalyq ýnı­ver­sıtettiń qazaq tili kafedrasynyń búgingi jaǵdaıyn osydan jıyrma jylǵy jaǵdaı­men salystyrýǵa da bolmaıdy. Qazir kafe­dra­da 17 bilikti oqytýshy jastarymyzǵa mem­lekettik tildiń shuraıly tunyǵynan sý­syn­daýy úshin dáris berýde. Onyń ishinde 4 ǵylym kan­dıdaty, 4 ǵylym magıstri bar. Munda ar­naıy jabdyqtalǵan oqý synyp­ta­ry, jeke kompıý­ter ortalyǵy jumys is­teı­di. Kafedranyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasy da búgingi óskeleń talaptarǵa saı mamandar tárbıeleýge tolyq beıimdelgen. Búginde jetis­peı­tin oqý­lyqtar men ádis­temelik quraldardy ýnıver­sı­tet qabyrǵasynda-aq daı­yndap alatyn múmkindik bar. Bastalǵan istiń baıandy bolýy­na ýnıversıtettiń bú­gin­gi rektory, veterı­narııa ǵylymdarynyń doktory Aıtbaı Bulashevtiń jasaǵan qamqorlyǵy da úlken yqpal etti. Osy oraıda ózimiz kýá bolǵan taǵy bir ıgilikti bas­ta­ma oıǵa oralady. Ýnı­ver­sıtette Sáken Seıfýllın­niń týǵanyna 100 jyl to­lýyna arnalǵan úlken áde­bı-shyǵarmashylyq kesh ótkizildi. Sonda Sákenniń óleń­deri men ánderin kileń orys stýdentteri oryndap, aqyn shyǵarma­laryn basqa ult ókil­deriniń balalary sahnalyq qoıylym­dar­men órnektegen edi. Jınalǵan jurt jańa bastamaǵa sáttilik tilep, orys tildi ózge ult ókilderiniń qazaq tiline degen iltıpatyna sheksiz rıza bolǵan-dy. Budan keıin osy bas­tama ýnıversıtette jalǵasyn tapqan be­rik dástúrge aınaldy. Qazaq tili kafedra­sy­nyń ıgi bastama­larynda shyńdalǵan Evge­nııa Vıvcharenko, Sergeı Bashmakov, Lıýbov Mýrtazalıeva sııaqty túlekter búginde ma­man­dyqtaryn memlekettik tilmen ushtas­ty­ryp, qazaq tiliniń órkendeýi jolynda jemisti eńbek etip júr. Oqý ordasynyń qoǵamdyq fakýltetter ǵımaratynda daryndy jastarǵa arnalǵan dombyra, vokal, bı úıirmeleri ashylǵan, ult aspaptar orkestri qurylyp, jemisti jumys istep keledi. Bul ıgi isterdiń ulttyq óneri­miz­ge tıgizip jatqan shapaǵaty da barshylyq. Tek qytaı qazaqtarynyń arasynda ǵana saqtalyp qalǵan “Qara jorǵa” bıiniń qazaq topyraǵyna qaıta oralýyna osyndaǵy bı úıirmesiniń birden-bir sebep bolǵandyǵyn atap aıtý kerek. Mine, ana tilimiz ben ult­tyq qundy­lyqtarymyzdyń bir joǵary oqý orny qabyrǵa­synda osyndaı órkendi óris alýyna ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan Aıman Qapsytbaıqyzynyń qarapaıym eńbegi qandaı qurmetke de laıyq. Búginde bilimniń bıik jetistikterine jetip, jahandaný talaptaryna saı sapasyn arttyrý – ustaz iskerliginiń synalar máresi. Egemen elimizdiń ekonomıkasy men máde­nıeti, tili men diliniń básekelestikte shyń­da­lyp, órkendeı ósýi bilimi men biliktiligin júrek qalaýymen tańdaǵan isine sarp etip kele jatqan ustazdar qaýymynyń eńbegine baılanysty. Endeshe, qandaı da kedergini bol­masyn bilimi men biliktiligi arqyly eń­sergen óz isiniń maıtalmany Aıman Qojah­metova syndy ulaǵatty ustaz qalaǵan ǵylym men tárbıe kirpishi ult mereıin ulyqtap, týǵan tildiń mártebesin máńgilikke asqaqtata beretini shúbásiz. “Qazaqstan Respýblıkasy bilim berý isiniń úzdigi”, dosent sııaqty ma­ra­pattar men ǵylymı ataqtar onyń osy oqý ordasynda uzaq jyldar boıy atqarǵan eren eńbegine, bilimdi mamandar daıarlaý isinde óz qotańbasyn qaldyryp, memlekettik tildiń qol­danys aıasyn keńeıtý jolyndaǵy shy­naıy janashyrlyǵyna berilgen baǵa ekendigi anyq. Sóz zergeri Ǵabeńniń shyǵarmalaryna arqaý bolǵan Eltinjaldyń japyraq jaıǵan sulý qaıyńdarynyń symbaty men beriktigin boıyna sińirip, barlyq sanaly ǵumyryn týǵan tildiń tunyq káýsaryn urpaq boıyna sińirýge arnaǵan Aıman Qojahmetova “tún uı­qysyn tórt bóle” júrip, ulttyq til ǵy­lymy­nyń tolyǵýyna da úles qosty. “Qazaq tiliniń tájirıbelik kýrsy” atty aýyl sha­rýashylyǵy joǵary oqý oryndarynyń stý­dentterine arnalǵan oqýlyq, “Qazaq tiliniń tájirıbelik sabaqtary”, “Qazaq tili jáne halyqtyq pedagogıka” atty eńbekteri sonyń aıqyn dáleli bolsa kerek. Bilikti maman bu­dan basqa zertteýlerge qurylǵan otyzǵa tar­ta ǵylymı eńbek jazypty. Mine, osynyń bári til janashyrynyń keýde soǵyp dabyr­latpaı-aq jasaǵan ıgi isteriniń bir parasy ǵana. Qazaq áıelderine ǵana tán qarapaıym­dylyǵy boıyna jarasqan Aıman Qapsyt­baı­qyzynyń úlgi tutar ómirlik ónegesi tek eren eńbegimen ǵana shektelip qalmaǵan. Aqynǵa jar bolýdyń asqaqtyǵy men aýyrtpalyǵy haqynda az aıtylyp júrgen joq. Judyryqtaı júregine jumyr jerdi syı­ǵyzatyn shabyt shaqyrǵan shyǵarmashy­lyq adamynyń babyn tabýdyń sheberligin ol jarty ǵasyrdan bergi ǵumyrynda úzdiksiz shyńdap keledi. Qazaqtyń belgili aqyny Nurǵoja Oraz ben Aıman Qojahmetovanyń otasqanyna da bıylǵy kóktemde jarty ǵasyrdyń júzi aýmaq. Aqyn júreginiń sezim qyldaryn sherte júrip, ol shańyraq shamynyń jylýyn da, jaryǵyn da jaıqalta jaıyp, aqar-shaqar áýlettiń uıytqysy bola bildi. О́negeli ortada óngen, uly Nuraı, kelini Gúljan, qyzy Saltanat, kúıeý balasy Dýlat – bári de ǵylym jolyn qýdy. Jylqybaı JAǴYPARULY, Astana.