Qazaqstan • 29 Qazan, 2018

Bıologııa ǵylymynyń bolashaǵy bulyńǵyr

1369 retkórsetildi

Qazaqstanda bıologııa ǵylymynyń damý tarıhy eń qıyn kezeńderdiń biri – Uly Otan soǵysy kezinen bastaý alady. Sol kezdegi ekonomıkalyq jaǵdaıdyń qıyndyǵyna qaramastan, birqatar ǵylym salasyn, sonyń ishinde bıologııalyq baǵytty qarqyndy damytý týraly respýblıka basshylary naqty sheshimder qabyldady. Bul ekonomıkany damytýdaǵy negizgi qajettilik, sondaı-aq halyqty ónerkásiptik taýarlarmen, dári-dármek, azyq-túlikpen qamtamasyz etýge tikeleı baılanysty edi.

Elimizde bıologııa ǵylymynyń negizgi salalary – botanıka, zoologııa, mıkrobıologııa, vırýsologııa, fı­zıo­logııanyń qarqyndy damyp jatqandyǵyn, sondaı-aq jańa zamanaýı baǵyttary – molekýlıarlyq bıologııa, genetıka, bıotehnologııa sııaqty salalardyń óz dárejesinde oryn ala bastaǵanyn atap ótý qajet. So­nymen qatar ótken ǵasyrdyń 70-90-jyldary arasynda bıotehnolo­gııa salasy qarqyndy damı bastady. Al 90-jyldardyń basynda Qazaq­stannyń bıologııa ǵylymy aıtar­lyqtaı jetis­tikterge ıe boldy. Atap aıtqanda ǵylymı-zertteý ıns­tı­týttary qajetti qural-jabdyq­tarmen, zamanaýı óndi­ristik bazala­rmen jabdyqtalyp, ǵy­lymı ın­fraqurylymy damyǵan jáne joǵary bilikti mamandarmen tolyq qamtamasyz etilgen ǵylym salasy bolyp qalyptasty. 

Qazir Bilim jáne ǵylym mınıstr­­­­­­­­­liginiń quramynda – 13, Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrliginiń qura­myn­da 22 ǵylymı uıym bıologııalyq baǵytta jumys isteıdi. Alaıda, bıyl­ǵy ǵylymı jobalarǵa ótkizil­gen konkýrs nátıjesi boıynsha res­pýblıkalyq bıýdjetten óz dáre­jesinde qarjylandyrylmaı qalǵan birqatar ǵylymı-zertteý ınstıtýty bar, al ǵylymı ınstıtýttar úshin bul qarjynyń negizgi kózi sanalady. Budan shyǵatyn qorytyndy bireý ǵana – ınstıtýttardyń keleshegi ne bolmaq? Odaq kezindegi ǵylymı mekemelerde eńbek etken ǵalymdardyń taǵdyryna kim jaýapty? Endi ǵylymı jobalarǵa konkýrs úsh jyldan keıin ǵana bolatynyn eskersek, osy kúnge deıingi daıyndaǵan mamandar­dan aıyrylyp qalýymyz ábden múm­kin.

Naqty dálelderge súıener bolsaq, qazirgi ýaqytta Ǵylym komıtetiniń «Zoo­logııa ınstıtýty» ShJQ» RMK-da jal­py somasy 8 mln teńge bolatyn 1 joba ǵana iske asyrylýda, al 6 zerthanadan tek 1 zerthana qalǵan, onyń quramynda 12 adam ǵana eńbek etedi. Al «Bıobaqylaý, sertıfıkattaý jáne klınıka aldyndaǵy synaýdyń ortalyq zerthanasy» RMK-da esh ǵylymı joba joq. Qyzmetkerleri ju­mystan bosatylǵan, al keıbiri jalaqysy saqtalmaıtyn demalysqa jiberilgen. «Mıkroorganızmderdiń res­pýblıkalyq kolleksııasy» RMK-nyń 19 mln teńgeni quraıtyn 2 jobasy bar, 2 zerthanasy qysqartylǵan. «Adam jáne janýarlar fızıologııa­sy ınstıtýty» ShJQ» RMK jalpy somasy 40 mln teńge bolatyn 4 joba boıynsha eńbek etip jatyr. Mine, sıfrlar osylaı jalǵasa beredi. Instıtýttardyń múshkil jaǵdaıyna der kezinde nazar aýdarmasaq, onda Qazaqstandaǵy damyǵan ǵylymnyń tutas birneshe salasyn joǵaltyp alýymyz ábden múmkin. Atap aıtsaq, bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý men olardy paıdalaný, fızıologııalyq kúızelisterge qarsy turaqtylyqty arttyrý, azyq-túlik pen qaıta óńdeý ónerkásibin asa mańyzdy óndiristik mıkroorganızmdermen qamtamasyz etý jáne t.b. ózekti máselelermen aına­lysatyn ǵylymı mekemelerden, onda eńbek etip júrgen mamandardan, ásirese jas ǵalymdardan túbegeıli aıyrylyp qalýymyz ǵajap emes. Sondyqtan qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan bıologııalyq ınstıtýttarǵa qoldaý kórsetýge jáne elimiz úshin qajetti ári ózekti sanalatyn ǵylymı baǵyttardy saqtaý maqsatynda memleket shuǵyl túrde shara qoldanýy qajet. Sonymen qatar keı ınstıtýttar «memlekettiń moınyna» otyryp almaı, básekelestik ortaǵa shyǵýy tıis. Onyń ishinde ǵylymı mektebi qalyptasqan, bilikti mamandary bar jáne ǵylymı eńbekterin óndiriske engizip, ekonomıkaǵa paıda keltirip otyrǵan ǵylymı mekemeler derbes ortalyq bolyp qaıtadan qurylýy qajet, mundaı mekemeler memleket tarapynan qoldaýǵa ıe bolýy tıis. Al ǵylymı zertteý nátıjeleri tómen, mamandary jetkiliksiz kishigirim ınstıtýttardy uqsas baǵyttaǵy mekemelermen biriktirý nemese ýnıversıtetter quramyna berý qajet.

Zamanaýı postındýstrıaldy qo­ǵamda «bilim men aqparat» negizgi óndi­­ristik resýrs bolǵandyqtan, ǵy­lymı jańalyqtar – ekonomıkanyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Sondyqtan damyǵan jáne damýshy kóptegen elde ǵylymǵa jumsalatyn shyǵyn mólsheri únemi ósip otyrady. EYDU, IýNESKO jáne Eýrostat derekter qorynda usynylǵan statıstıkalyq málimetterge sáıkes, 2017 jyly ishki jal­py ónimnen (IJО́) ǵylymǵa jumsalǵan shyǵyn paıyzdyq úles­pen eseptegende: Izraılde – 4,3%, Ońtústik Koreıada – 4,2, Shveı­sa­rııada – 3,23, Japonııada – 3,21, Shve­sııada – 3,2, AQSh-ta – 2,79, Qytaı­da – 2,07, Reseıde 1,1%-dy quraı­dy. Al Qazaqstanda stat.gov.kz­ por­talyndaǵy resmı statıstıka bo­ıynsha 2017 jyly ǵylymı-zertteý jáne táji­rıbelik-konstrýktorlyq ju­mys­tarǵa jumsalǵan qarajattyń mól­sheri ishki jalpy ónimniń bar-joǵy 0,13%-yn qurady. Demek, bul otan­dyq ǵylymnyń sapasyn jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý úshin ǵylymǵa jumsalatyn qarajatty áli de bolsa kóbeıtý qajettigin meń­zeıdi.

Bıologııalyq ǵylymı zertteýler, ásirese bıotehnologııa salasy qazirgi zamanǵy ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııanyń negizi. Ǵalymdardyń júrgizgen saraptamalyq baǵalaýynyń nátıjelerine súıener bolsaq, 2025 jy­ly ǵalamdyq bıoındýst­rııa na­­ryǵynyń deńgeıi 2 trıllıon dollarǵa jetedi, al jeke na­ryq segmentteriniń ósý qarqyny jyl saıyn 5-7-den 30 paıyzǵa de­ıin bo­latyndyǵy anyqtaldy. Bú­gin­de bıopreparattardyń negizgi ón­dirý­shileri AQSh, Kanada, Japonııa jáne Eýropa elderi. Sońǵy 10 jylda olardyń qataryna aýqymdy ǵylymı óndiristik baǵdarlamalarmen aınalysqan Qytaı, Úndistan, Brazılııa sııaqty damýshy elder de qosyldy. Al elimizdegi otandyq bıopreparattar óndirisi (aýyl sharýashylyǵy, veterınarııa, ósimdikterdi qorǵaý, ekologııa jáne medısına) baıaý damyp keledi, tipti joqtyń qasy deýge bolady, ıaǵnı áli ımporttyq ónimderge táýeldimiz.

Keńestik kezeńde Qazaqstanda bıo­preparattar óndirisi joǵary dá­rejege ıe bolǵan. Stepnogor qala­syndaǵy «Progress» óndiristik ke­sheni odaqtaǵy eń iri kásiporyn bolatyn jáne aýyl sharýashylyǵyna arnap shyǵarǵan preparattary (jemdik aqýyz, amınqyshqyldar, ósimdikti qorǵaý quraldary) sol kezdegi bıo­preparatqa degen qajettiliktiń basym bóligin qamtyp otyrdy. Al Alma­tydaǵy bıokombınat Ortalyq Azııadaǵy veterınarııa salasynda qoldanýǵa arnalǵan, onyń ishinde brýsellez, Marek, Nıýkasl aýrýlary sııaqty qaýipti ınfeksııalarǵa qarsy vaksına óndiretin eń iri meke­me boldy. 90-jyldary bul ká­sip­oryndar jumysyn toqtatty. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, Qazaq­stan Prezıdentiniń 1993 jyly 21 qańtardaǵy №1090 Jarlyǵymen res­pýblıkanyń ǵylymı-tehnıkalyq ále­ýetin kóterý maqsatynda, sondaı-aq ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń ne­gizgi baǵyttaryn damytý úshin bir­qatar mamandandyrylǵan ulttyq ǵy­lymı jańa ortalyq quryldy. Onyń qatarynda Stepnogor qala­syndaǵy ǵylymı-óndiristik Ulttyq bıotehnologııa ortalyǵy bar. Or­talyqtyń damý strategııasyna sáıkes, qazaqstandyq ǵalymdardyń ǵy­ly­mı zertteýleriniń nátıjelerin óndi­riske engizý, jańa otandyq tehno­lo­gııalar men bıopreparattar ónim­derimen aýyl sharýashylyǵyn, medısınany, ekologııany jáne t.b. salalardy qamtamasyz etýde negizgi alań bolýǵa tıis-tin. Sońǵy 25 jyl ishinde otandyq bıotehnologııany damytýǵa memleket úlken qoldaý kórsetti, ıaǵnı qurylys ǵımarattaryn salýǵa, zamanaýı jabdyqtardy satyp alýǵa jáne ǵylymı-tehnıkalyq baǵ­darlamalardy iske asyrý baǵyttaryna birneshe ondaǵan mıllıard teńge jumsaldy. Alaıda, osy mekemeni qurý kezinde alǵa qoıyl­ǵan talaptar men maqsattarǵa qol jetkizildi me? UBO kómegimen júzege asyrylǵan jańa otandyq ǵylymı zertteýlerdiń nátıjeleri óndiriske nege enbeıdi? Maqsatty ǵylymı baǵ­dar­lamalarǵa bólingen qarajat sheńberinde jasalǵan jańa otandyq bıopreparattar shyǵarylyp jatyr ma? Mine, suraq kóp, jaýap az. Ázirge UBO jumysynyń aıtarlyqtaı nátıjesi kórinbeı otyr. Árıne UBO-nyń negizgi maqsaty – otandyq bıotehnologııalyq ónimderdi shyǵarý jáne kommersııalandyrý. Iаǵnı Ult­tyq bıotehnologııa ortalyǵynyń qyz­metin qaıta qaraǵan abzal jáne basqa bıologııalyq baǵyttaǵy meke­mel­erdegi ǵylymı jetistikterdiń nátı­jelerin óndiriske engizý hám kommersııalandyrý qajet. UBO negizinde Stepnogor qalasyndaǵy fılıaldarymen birlese otyryp, sheteldik bıotehnologııalyq ónimderdiń ornyn almastyrý úshin bıopreparattardy shyǵarýǵa arnalǵan zamanaýı óndiristik modýlder qurý qajet. 

Bul másele farmasevtıka óner­kásibine de tikeleı baılanysty. Dári­niń kópshiligi shetelden keledi. Elimizde dári-dármek óndirisi 11-12 paıyzdy ǵana quraıdy. Otandyq dári-dármektiń basym bóligi shetelden satyp alynǵan shıkizat negizinde jasalady. Muny ǵylymı tilde «djenerıkter» dep ataıdy. Kóptegen qazaqstandyq farmasevtıkalyq ón­dirýshiler shetelden satyp alynǵan dáriniń shıkizattarymen tek tabletka nemese jaqpamaı jasaýmen ǵana aınalysady, sondyqtan da taza «otandyq» degen sóz bul preparattarǵa qol­danýǵa kele bermeıdi. Shyn mánin­de zerthanalyq úlgiden óndi­ris­tik jelige deıin jetkizilgen, ıaǵnı shı­kizatynan bastap dárige deıin qa­zaq­standyq ǵalymdardyń ázirle­melerine negizdelip jasalǵan otan­dyq túpnusqalyq dári-dármekter saýsaqpen sanarlyq. Sondyqtan memleket farmasevtıkalyq ónerkásiptiń qarqyndy damýyna jáne dárilik zattar­dyń otandyq úlgilerine meı­linshe qoldaý kórsetýi qajet. Bul negizgi ári basym baǵyttardyń biri bo­­lýy tıis.

Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde granttyq jáne baǵdarlamalyq-maq­sattyq qarjylandyrý konkýrstaryna ótinim qabyldaý men qarastyrý kezinde jetkilikti baqylaýdyń bolmaýy da jeke másele. Búgingi tájirıbeden baıqaǵandaı, aıtarlyqtaı qaıtymy joq shaǵyn, nátıjesi bulyńǵyr ǵy­lymı jobalar men baǵdarlamalar Ǵylym komıtetine jıi tapsyrylyp, keıde qarjylandyrý úshin maquldanyp ta jatatyny barshaǵa aıan. Al shetelderde nátıjesi men praktıkalyq mańyzy joq jobalar múldem qarjylandyrylmaıdy. Kóptegen jaǵdaıda ǵylymı jobalar bilikti mamandary joq, ǵylymı zertteýlerdi júrgizý úshin zamanaýı quraldar men jabdyqtarmen qam­tamasyz etilmegen belgisiz uıym­dardyń atynan berilip, keıbir sapasyz jobalar qarjylandyrylyp ta jatady. Sondyqtan ǵylymı jobalardy qarjylandyrý úshin irikteý júıesiniń tıimdiligin jetildirip, sapa­ly jáne túpkilikti nátıjege qol jetkizýde jobalardy oryndaıtyn uıym basshylary men joba jetek­shileriniń jaýapkershiligin arttyrý qajet. Irgeli jáne qoldanbaly zert­teý­lerdi qarjylandyrýǵa da kó­ńil bó­lý kerek. Irgeli zertteýlerdi grant­tyq qar­jylandyrý esebinen qaras­­tyrǵan jón jáne oǵan jalpy ǵylymǵa bólinetin qarjynyń 30%-yna deıin bólý qajet. Ǵylymǵa qı­syny kelmeıtin, janaspaıtyn jáne kúmán keltiretin usaq joba­lardan aýlaq bolǵan abzal. Al qoldanbaly zertteýge keletin bol­saq, memlekettiń tapsyrysymen ǵy­lymı maqsatty baǵdarlamalar Úkimet janyndaǵy Joǵary ǵylymı-teh­nı­kalyq komıssııa (JǴTK) arqy­ly qarjylandyrylýy tıis. Bul baǵ­darlamalarǵa ǵylymǵa bólinetin qarjynyń jalpy somasynan 30%-ǵa deıingi mólsherin bólý oryndy. Maqsatty baǵdarlamalar memlekettiń ózekti ári kúrdeli máselelerin sheshýge baǵyttalýy tıis. Iаǵnı tájirıbelik-ónerkásiptik tehnologııalardy ázir­leý, bıopreparatty óndiristik jaǵ­daı­da synaqtan ótkizý, onyń nátı­je­leri óndiriske engizilýmen aıaqtalýy kerek.

Kelesi kezeń – «Ǵylym qory» AQ kómegimen ǵylymı nemese ǵylymı-tehnıkalyq zertteýlerdiń nátı­jele­rin (jańa tehnologııa, mal tuqymy, daqyldardyń jańa suryptary, bıopreparattar, medısınalyq dáriler jáne t.b.) kommersııalandyrý, ón­di­riske engizý jáne satý. Ǵylym qory arqyly kommersııalandyrýǵa beri­letin jobalardyń ereksheligi – bıznes-seriktestiń jobany qosym­sha qarjylandyrýy. Bul joba nátı­jesin paıdalanatyn bıznes ókil­deriniń qyzyǵýshylyǵyn arttyrady, keıbir qajetsiz jobalardy qarjylandyrýdan saqtaıdy. Sonymen qatar ǵylymdy naqty óndirispen ushtastyrýǵa múmkindik beredi. Buǵan taǵy bir qosymsha shart qoıylýy tıis. Jobadaǵy talaptar oryndalmaǵan jaǵdaıda, bólinetin qarajattyń             20%-dan 30%-ǵa deıingi mólsherin memle­ketke keri qaıtarýy kerek. Bul uıym basshylarynyń jáne jobanyń ǵylymı jetekshileriniń ótinimderdi berý, júrgizgen zertteý­leriniń nátıjelerin ekonomıkanyń tıisti sektoryna engizý kezinde de jaýap­kershiligin arttyrady. De­mek, tutynýshy tarapynan túpk­ilik­ti ónimge degen suranysyn qa­naǵattandyra alatyn jáne mem- l­eket múddesine saı keletin ınno­vasııalyq mańyzdy jobalar ǵana qarjylandyrylýy tıis. Al osy ın­no­­vasııalyq ǵylymı zertteýlerdi kom­mersııalandyrýǵa bólinetin jalpy qarjynyń keminde 40%-yn bólý kerek. Osylaısha ǵylymǵa arnalǵan bıýdjet qarajatyn bólý ke­lesi tizbek boıynsha jumys isteýi tıis: irgeli zertteýler – granttyq qarjylandyrý negizinde; qoldanbaly ǵylymı maqsatty baǵdar­lamalar – Úkimet janyndaǵy JǴTK arqyly mem­lekettik tapsyryspen; ǵylymı zertteýdiń nátıjelerin kommersııalandyrý – Ǵylym qorynyń jobalary arqyly.

Elimiz egemendik alǵannan beri ǵylym men tehnıkanyń damýyna mán berip otyrǵany barshaǵa málim. Ári qaraı da ǵylymǵa qarjy bóline bermek, tek sol bólingen qarjylardy tıim­di paıdalaný ǵalymdardyń ózde­rine baılanysty. Elbasy Nursultan Nazarbaev V Astana ekonomıkalyq forý­­mynda «Búgingi tańda tek ǵylym ǵana álemniń barlyq elderine qatysty kókeıkesti máselelerdi she­shý­ge qabiletti lokomotıvi bolýy kerek», dep aıtqan bolatyn. Ǵalym­dar­dyń mindeti – álemdik ekono­mıka­lyq júıeniń zamanaýı talaptaryna saı bolý jáne ózderiniń ǵylymı zertteýleriniń ónimdiligin barynsha arttyrýǵa yqpal etý. 

Amankeldi SADANOV, 

Mıkrobıologııa jáne vırýsologııa ǵylymı-óndiristik ortalyǵynyń bas dırektory, ǵylym men tehnıka salasyndaǵy Memlekettik syılyqtyń laýreaty, bıologııa ǵylymdarynyń doktory, akademık

Sońǵy jańalyqtar

Býmerang

Rýhanııat • Búgin, 05:54

Qorǵaýshylarǵa da qoldaý qajet

Aımaqtar • Búgin, 05:46

Toıdyń sońy topyrlaǵan syrqat

Aımaqtar • Búgin, 05:43

Aqırekte – Arystan bab...

Tanym • Búgin, 05:38

Kıeli kitaptar: tyıymdar ne úshin jasalady?

Rýhanııat • Búgin, 05:34

Toqyma ónerkásibine tyń serpin kerek

Ekonomıka • Búgin, 05:22

Medısına ǵylymyn damytýǵa ne kedergi?

Medısına • Búgin, 05:15

Teatrdyń onlaın tartýy

Rýhanııat • Keshe

Úı janýarynan vırýs juǵa ma?

Koronavırýs • Keshe

Uqsas jańalyqtar