Prezıdent N.Á.Nazarbaev «Ana tili» (2006 j.) gazetine jáne de qazaq tildi gazetterdiń bas redaktorlaryna bergen suhbattarynda da toponımıkaǵa úlken mán beretinin, tarıhı ataýlardy qalpyna keltirýdiń, qazaq ataýlarynyń orys tilindegi nusqalaryndaǵy translıterasııalyq burmalaýshylyqtar men qatelerdi túzetýdiń kerektigin eskertken bolatyn.
Prezıdenttiń osy usynystarynyń negizinde UǴA Geografııa ınstıtýty AShM Jer resýrstaryn basqarý komıtetiniń «Ulttyq kartografııalyq-geodezııalyq qory» RMQK-men birlesip, TMD elderiniń ishinde alǵashqy bolyp, 1:100 000 masshtabtaǵy topografııalyq kartalardyń negizinde 2003-2010 jyldary barlyq 14 oblys boıynsha qazaq jáne orys tilderinde «Qazaqstan Respýblıkasynyń geografııalyq ataýlarynyń memlekettik katalogin», BUU-nyń Geografııalyq ataýlar boıynsha sarapshylar tobynyń jańa egemen elderge usynysyna sáıkes, elektrondy jáne kitap nusqalary boıynsha jasap, 32 tom bolyp jarııalandy. Birinshi basylymǵa respýblıkanyń 118,4 myń orfografııalyq, gıdrologııalyq obektileri men eldi mekenderdiń ataýlary kirdi.
2011-2017jyldary «Ulttyq kartografııalyq-geodezııalyq qor» RMQK men Geografııa ınstıtýty birlesip, 1:25 000 masshtabtaǵy topografııalyq kartalardyń negizinde katalogti qaıta óńdep, tolyqtyryp, ekinshi basylymyn jaryqqa shyǵardy. Katalogtiń bul basylymy Qazaqstannyń 163,8 myń geografııalyq obektileriniń ataýlaryn qamtıdy.
Kóptegen qazaqsha geografııalyq ataýdyń orys tilindegi qate nusqalary katalogterde túzetildi. Keıbir oryssha ataýlardyń tarıhı qazaqsha ataýlary qalpyna keltirildi. Árıne bul prosess keleshekte jalǵasa beredi.
Al endigi bir eskeretin másele, geografııalyq obektilerdiń keıbireýleriniń qazaqsha ataýy qazaq tilinde de durys qalyptaspaǵan sııaqty.
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Ulan aýdanyndaǵy Kóktaýdyń ońtústiginde jáne Besshoqy, Taldy taýlarynyń soltústiginde bes kól – Sadyrkól, Tórtqara, Shalqar, Qorjynkól, Qarakól batystan shyǵysqa qaraı ornalasqan. A.N. Sedelnıkov «Altaıskıe ozera» (IZSO IRTO, 1915, T.3, vyp. 1-2, S. 3-12) degen eńbeginde «Onı razmeshaıýtsıa v ıntervale absolıýtnyh vysotah 715-869 m. Vody pıatı ozer ýıýtno ýstroılıs v granıtnyh vannah gornogo massıva. Kajdýıý vanný mestnoe kazahskoe naselenıe obrazno nazyvalı sebet – korzınka. Zatem býkva ı zvýk «t» poterıalıs, ı Sebet prevratılos v Sebe. Rýsskoıazychnoe naselenıe transformırovalo toponım v Sıbın (Sıbınskıe ozera)» dep jazylǵan.
Bes kóldiń jalpy aýdany 31 sharshy shaqyrym. Kólder satyly túrde ornalasqan. Úsh jaǵynan kólderdiń shuńqyrlary tasty betkeılermen qorshalǵan. Al osy kólderdiń tarıhı ataýy Sıbın kólderi dep teris qalyptasqanyn aıtqymyz keledi. Bul kólderdiń tarıhı qazaqsha durys ataýy Súbe kólderi (Sýbınskıe ozera) bolý kerek.
Bul kólderge ońtústiginen qarasań qoıdyń súbesin – súbe qabyrǵasyn eske túsiredi. Súbe (fıle, fıleı) qoıdyń sońǵy qabyrǵasynan jambasqa deıingi maıly eti. Sonymen budan bylaı kólderdi Súbe kólderi (Sýbınskıe ozera) dep jazyp, aıtyp, paıdalaný ǵylymı turǵydan durys bolady. Jergilikti qazaqtar kólderdiń geografııalyq erekshelikterin sıpattaıtyn ataýdy oryndy qoldanǵan.
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ońtústigi men Almaty oblysynyń soltústiginde Úrjar ózeni aǵyp jatyr. Atbas taýynyń soltústik-shyǵysynan bastalyp Alakólge soltústiginen quıady. Úrjar ózeni attas Shyǵys Qazaqstan oblysynda taý, aýdan jáne aýyl bar. Al osy ataýdy qalaı túsinýge bolady? Oryssha maǵynasy «úr» – «dýt», «jar» – «obryv». Bul ózenniń durys ǵylymı aty О́rjar (Orjar) bolý kerek. О́ıtkeni uzyndyǵy nebári 206 shaqyrym, teńiz deńgeıinen 2267 m bıiktikten bastalyp 343 m bıiktikte Alakólge quıady, ıaǵnı ózenniń qulamasy (deńgeı aıyrmasy) – 1924 m. Bir shaqyrym uzyndyǵynyń qulamasy 9,3 m (1924:206=9,3). Al jazyqta aǵatyn Nura ózeniniń uzyndyǵy 978 shaqyrym, 1283 m bıiktikten bastalyp, teńiz deńgeıinen 304m bıiktikte jatqan Teńiz kóline quıady. Nuranyń qulamasy 4,2 m (1285-304=979), ıaǵnı 1 shaqyrymdaǵy eńistigi nebári 1 m ǵana. Osy jaǵdaılardy eskere otyryp, jergilikti halyq ózenge О́rjar, ıaǵnı «órden aǵatyn ózen» dep durys ǵylymı ataý bergen.
Almaty oblysynyń Kishi Almaty ózeni alabynyń joǵarǵy jaǵynda Shymbulaq degen Kishi Almaty ózeniniń oń salasy bastalady. Sol jerde onymen attas Shymbulaq sport kesheni ornalasqan.
Osy ózenniń durys ǵylymı ataýy Shyńbulaq emes pe eken degen oı keledi. О́ıtkeni «shym» (dern) bıik jerden bastalyp, tez aǵatyn ózenniń bas jaǵynda paıda bola almaıdy, ol tek taý eteginen aǵyp shyǵatyn bulaqtyń bastaý tóńireginde qalyptasady.
Osy Shymbulaq ataýyn budan bylaı Shyńbulaq dep alǵashqy jergilikti halyq bergen ǵylymı ataýyn qaıtarǵan durys bolar edi.
Shyǵys Qazaqstan oblysynyń shyǵysynda Katonqaraǵaı degen aýyl, aýdan bar. Orys tilinde de, qazaq tilinde de «katon» degen sóz kezdespeıdi. Bul qazaqtyń «qotan» degen sóziniń orys tilinde burmalanǵan túri bolý kerek. Qazaqsha «qotan» sóziniń birneshe máni bar: qotan – jazda dóńgelene tigilgen kóptegen kıiz úılerdiń ortasyndaǵy ashyq dóńgelek alań; alqa qotan – kóptegen adamdardyń bir jerde dóńgelenip otyrýy; qotanda – jazda qoı otaryn túnde aýyl ortasyndaǵy qorshaýsyz alańǵa túnetý; qotandas – aýyldardyń túnde malmen kórshi ornalasýyna kómektesý.
Sonymen Katonqaraǵaı degen ataý Qotanqaraǵaı, ıaǵnı «dóńgelene ósken qaraǵaı ormany» degen uǵymdy bildiredi.
Qazaqstannyń batysynda Mańǵystaý atty oblys, aýdan, aýyl, temir jol stansasy, túbek, shyǵanaq, ústirt, taý, t.b. geografııalyq obektiler bar. Osylardyń durys qazaqsha ataýy Mańqystaý ıaǵnı «qystaýdyń tóńiregi» degen uǵymdy bildiredi. О́tken ǵasyrlarda qazirgi Mańǵystaý oblysynyń turǵyndary jaz aılarynda Jem, Oıyl ózenderine, Muǵaljar taýyna deıin kóship jaılaıtyn, qysty Mańǵystaýda ótkizetin bolǵan. Qazaqta «ǵystaý» degen sóz joq. Qystaý sózinen nege qashamyz? Batysynda Mańqystaý túbegi men shyǵysynda Ústirt arasyndaǵy jer qysta qystaıtyn úlken aımaq bolǵan ǵoı.
Al Mańǵystaýdyń shyǵysy men Aral teńiziniń batysy arasyndaǵy aımaq Ústirt dep atalady. Osy ataýdy da «Ýstıýrt» dep orys tilinde qate jazyp, paıdalanyp júrmiz. Osy ataýdy da jergilikti halyq óte durys ataǵan. О́ıtkeni Kaspııdiń shyǵysyndaǵy oıpat pen Aral teńiziniń batysyndaǵy oıpattan bul jer teńiz deńgeıinen bıigirek ornalasqan, osyny bilgen halyq Ústirt dep óte ǵylymı ataý bergen.
Slamqul ÁBDIRAHMANOV,
Qazaqstan Respýblıkasy Bilim
jáne ǵylym mınıstrligi Geografııa
ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri
