«2019–2021 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasy QR-nyń 2019–2023 jyldarǵa arnalǵan bıýdjet parametrleri men áleýmettik-ekonomıkalyq damý boljamynyń jáne QR Prezıdentiniń Qazaqstan halqyna jyl saıynǵy joldaýlary negizinde ázirlengen.
Ulttyq ekonomıka mınıstri T. Súleımenov Halyqaralyq valıýta qorynyń boljamdaryna sáıkes 2018–2019 jyldary álemdik ekonomıka 3,9% deńgeıinde birtindep ósedi dep kútiletinin atap ótti. 2019 jyly álemdik qarjy uıymdarynyń munaı baǵasynyń bátýa-boljamy barreline $66,7 quraıdy. Buny eskergende negizgi ssenarıı kezinde munaı baǵasy $60 deńgeıinde anyqtalǵan.
«JIО́ naqty ósimi 2019 jyly 3,9% deńgeıinde, 2023 jyly 4,6 % deıin ósedi dep boljanǵan. JIО́-niń ortasha jyldyq ósim qarqyny 4,2% quraıdy. Ataýly JIО́ 2019 jyly 64 145,7 mlrd teńgeden 2023 jyly 86 944,7 mlrd teńgege deıin ósedi. Jan basyna shaqqanda JIО́ 2019 jyly $9,9 myńdy quraıdy, 2023 jyly $12,9 myń deıin ósedi», — dedi T. Súleımenov.
Ortasha merzimdi perspektıvada ekonomıkalyq belsendilik ósiminiń negizgi qozǵaýshy kúshi óńdeý jáne AО́K salalary, qurylys ındýstrııasy, kólik-logıstıka salasy jáne servıstik ekonomıka bolmaq. О́ńdeý ónerkásibi 4,4 %-ǵa, taý-ken óndirý ónerkásibi 3%-ǵa ósedi. Aýyl sharýashylyǵynda — 6,4 %, qurylys salasynda — 4,2 % jáne saýda-sattyqta — 4,6 % deńgeıinde turaqty qarqyn saqtalady. 2019 jyly eksport kólemi $56,5 mlrd quraıdy, 2023 jyly $68,5 mlrd-qa deıin ósedi.
Ulttyq ekonomıka mınıstriniń aıtýynsha, Qashaǵan ken ornynda munaı óndirý kólemin ulǵaıtý men Teńizshevroıldy bolashaqta keńeıtý jobasy esebinen munaı óndirý kólemi 2019 jyly 88 mln tonnadan 2023 jyly 99 mln tonnaǵa deıin ulǵaıady.
Budan ózge, makroekonomıkalyq boljam negizinde 2019–2021 jyldarǵa arnalǵan bıýdjettik parametrler boljamy ázirlengen. 2019 jyly respýblıkalyq bıýdjet kiristeri (transferttersiz) 6809,7 mlrd teńge kóleminde, 2020 jyly — 7382 mlrd teńge, 2021 jyly — 8024,7 mlrd teńge kóleminde boljamdalǵan. 2019 jyly bıýdjet tapshylyǵy 2018 jylǵy deńgeıde – JIО́-ge 1,5 % deńgeıinde josparlanǵan, ony 2020 jyly JIО́-ge 1,4 % deıin jáne 2021 jyly JIО́-ge 1,3% deıin qysqartý kózdelgen.
Qarjy mınıstri Á. Smaıylov bıýdjet úsh negizgi mindetti sheshýge baǵyttalǵanyn aıtty. Bul — kez kelgen ekonomıkalyq jaǵdaıat kezinde barlyq áleýmettik mindettemelerdi qamtamasyz etý, Elimizdi damytýdyń 2025 jylǵa deıingi strategııalyq josparyn iske asyrý aıasynda jeti saıasat pen reformalardy iske asyrý, sondaı-aq, Memleket basshysynyń «Qazaqstandyqtardyń ál-aýqatynyń ósýi: tabys pen turmys sapasyn arttyrý» joldaýyn oryndaý.
«Bıýdjettiń negizi jáne onyń qarjylyq múmkindikteri bıýdjettiń munaı kiristerine táýeldiligin birte-birte tómendetý jáne salyq túsimderiniń turaqtylyǵyn qamtamasyz etý arqyly júzege asyrylatyn yntalandyrýshy makroekonomıkalyq saıasatty júrgizýge negizdelgen. Ulttyq qordan kepildendirilgen transfert túrinde jáne munaıǵa eksporttyq kedendik baj salyǵy túrinde bıýdjetke munaı túsimderiniń kólemi 2019 jyly 3,5 trln teńgeni nemese JIО́-niń 5,4% quraıdy, 2021 jylǵa qaraı 4,1%-ǵa deıin tómendeıdi. Bıýdjetke munaı túsimderiniń úlesi 2019 jyly 35,5% -dan 2021 jyly 28,9%-ǵa deıin tómendeıdi», — dep málimdedi Á. Smaıylov.
Onyń aıtýynsha, Ulttyq qor qarajatyn shekteýli paıdalaný, sondaı-aq osy jyldyń ózinde munaı baǵasynyń ósýi qor aktıvterin merziminen buryn turaqtandyrýǵa alyp keledi. Munaıly emes túsimderdiń kólemi bıylǵy josparǵa qaraǵanda 973,2 mlrd teńgege nemese 18,3%-ke ósýmen, 2019 jylǵa 6,3 trln teńge mólsherinde josparlanyp otyr. О́zgeristerdiń basty faktorlary jobalaý ofısiniń jumys nátıjesi retinde boljanatyn ekonomıkanyń damý qarqyndarynyń ulǵaıýy, salyqtyq ákimshilendirýdi jaqsartý jáne salyqtardyń jınalý tıimdiligin arttyrý boldy.
Respýblıkalyq bıýdjet jobasy bıýdjet tapshylyǵyn 2019 jyly JIО́-ge 1,5%-dan 2021 jyly 1,3%-ǵa deıin tómendetý esebinen boryshty qaýipsiz deńgeıde ustap turý mindetin iske asyrýdy qamtamasyz etedi. 2019 jyly respýblıkalyq bıýdjet shyǵystary osy jyldyń josparynan 11%-ǵa ósip, 10,7 trln teńgeni quraıdy (2020 jyly — 11,1 trln teńge, 2021 jyly — 11,4 trln teńge).
«Áleýmettik bloktyń shyǵystary 2025 jylǵa deıingi damý strategııasynyń jańa adamı kapıtalyn qurýdyń júıeli reformasyna tolyǵymen baılanysty jáne úsh jyldyq kezeńde 15,7 trln teńgeni quraıdy, onyń ishinde 2019 jyly – 4,8 trln teńgeni nemese shyǵystardyń jalpy kóleminen 45%-dy, al 2021 jyly bul kórsetkish 49,1%-dy quraıdy», — dedi Á. Smaıylov.
Qarjy mınıstriniń málimdeýinshe, Prezıdenttiń Joldaýyn iske asyrý úshin áleýmettik bloktyń shyǵystary 107 mlrd teńgege ulǵaıtyldy, ol 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap eń tómengi jalaqy mólsherin 42 500 teńgege deıin kóterýmen, úsh jylda mektepterdi salý kólemderin 50 mlrd teńgege ulǵaıtýmen, sondaı-aq mektep psıhologtarynyń jumysyn kúsheıtý qajettiligimen baılanysty.
«Ekonomıkanyń naqty sektoryn qoldaýǵa jáne damytýǵa arnalǵan shyǵystar ekonomıka salalarynyń básekege qabilettiligin qamtamasyz etý, tehnologııalyq jańǵyrtý, sıfrlandyrý saıasatyn iske asyrýmen baılanysty jáne orta merzimde 4,6 trln teńgeni quraıdy, onyń ishinde 2019 jylǵa – 1,8 trln teńge. Memleket Basshysynyń tapsyrmalaryn iske asyrý barysynda osy baǵyt boıynsha shyǵystar úsh jyl ishinde 600 mlrd teńgeden asa somaǵa, onyń ishinde 2019 jyly 215 mlrd teńgege ulǵaıtyldy», — dedi Á. Smaıylov.
Budan ózge, úsh jyl ishinde qosymsha 190,4 mlrd teńgeni óńdeý ónerkásibi men eksportty damytýǵa bólý usynyldy. BJK–2020 baǵdarlamasy aıasynda shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa úsh jylǵa qosymsha 90 mlrd teńge nemese jyl saıyn 30 mlrd teńge bólinedi. Bul qarajattardy kásipkerlerdi nesıeleý boıynsha paıyzdyq mólsherlemelerdi sýbsıdııalaýǵa paıdalaný usynylyp otyr. Agroónerkásiptik keshendi damytýǵa úsh jyl ishinde 300 mlrd teńge nemese jyl saıyn 100 mlrd teńge bólinbek. Úsh jyldyq kezeńde arendalyq turǵyn úı shyǵynyn 30 mlrd teńgege nemese jyl saıyn 10 mlrd teńgege arttyrý usynylýda.
Jalpy alǵanda, Memleket basshysynyń Joldaýyn jáne «Bes áleýmettik bastamany» iske asyrý úshin úsh jyldyq kezeńge arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet jobasynda 2,4 trln teńge qarastyrylǵan, onyń 817 mlrd teńgesi 2019 jylǵa josparlanǵan.
О́z kezeginde, Ulttyq bank tóraǵasy D. Aqyshev aqsha-nesıe jáne bıýdjet saıasatyn úılestirý ekonomıkanyń turaqty damýynyń qajetti sharty ekenin aıtty. 2019–2021 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettegi ózgeristerdiń parametrleri Úkimet pen Ulttyq banktiń makroekonomıkalyq boljamdaryna negizdelip jasalǵan.
Ulttyq bank ınflıasııalyq nysanalaý saıasatyn ári qaraı da júrgize beredi. Ulttyq banktiń 2019 jylǵa arnalǵan negizgi maqsaty ınflıasııany 4–6% dálizinde ustap turý. Bul dáliz respýblıkalyq bıýdjettiń negizgi áleýmettik kórsetkishteriniń ındeksteý parametrlerin esepteý úshin paıdalanyldy. Inflıasııalyq úderisterdi retteý úshin paıyzdyq mólsherlemelerdiń aqsha-nesıelik kanaly negizgi qyzmet atqarady. Bul — negizgi qural retinde mólsherleme dálizin anyqtaıtyn Ulttyq banktiń bazalyq mólsherlemesi qala beredi degen sóz. Ulttyq bank eldegi belgilengen jáne kútiletin ınflıasııanyń mólsheri, sondaı-aq syrtqy faktorlarǵa qarap mólsherlemeni belgileıtin bolady.
«2018 jyldyń toǵyz aıynda ınflıasııa 3,3% boldy, 2018 jyldyń qyrkúıeginde jyldyq ınflıasııa deńgeıi 2017 jyldyń sońyndaǵy 7,1%-ben salystyrǵanda 6,1%-ǵa deıin tómendedi. Inflıasııa táýekelin tómendetý úshin 15 qazanda bazalyq mólsherleme 9%-dan 9,25%-ǵa deıin ósti», — dedi D. Aqyshev.
Keler jyly Ulttyq bank qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin jumysyn jalǵastyrady. 2019 jyldyń 1 qańtarynan bastap táýekelge baǵdarlanǵan tásil engizilip, tıisti zańdar men qajetti normatıvtik-quqyqtyq aktiler qabyldanady. Sondaı-aq, táýekelderdi basqarý júıesin kapıtaldandyrý deńgeıine qoıylatyn talaptar kúsheımek. Bank sektoryn ońaltý jáne olardy baqylaý ári retteý úshin engiziletin jańa tásilder negizgi bankter úshin táýekeldi anaǵurlym tómendetedi.
«Ulttyq bank Memleket basshysynyń Qazaqstan halqyna Joldaýynda, ásirese negizgi sektorlarǵa nesıe berý tapsyrmasyn oryndaýǵa basty basymdyqty berip otyr. “7–20–25” baǵdarlamasy ári qaraı júzege asyrylady. Bizdiń baǵalaýymyz boıynsha 2019 jyly banktik nesıelerdiń kólemi 10%-ǵa artady. Ulttyq bank turaqty ekonomıkalyq ósýdi qamtamasyz etý jáne halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý úshin qarjy naryǵyndaǵy turaqtylyq pen baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin bar sharalardy qoldanady», — dedi Ulttyq bank tóraǵasy.
QR Premer-Mınıstri Baqytjan Saǵyntaev Parlament Májilisi depýtattarynyń saýaldaryna jaýap bere otyryp, ekonomıkanyń maqsatty ósýin qamtamasyz etý úshin jobalyq basqarý júıesinde ár sala boıynsha ındıkator qoıylǵan 12 baǵyt, ıaǵnı 8 salalyq jáne 4 ótpeli baǵyt anyqtalǵanyn aıtty. Jobalyq keńse mınıstrlikter men ákimdikterde de qurylǵan.
B. Saǵyntaev Memleket basshysynyń Joldaýynda qarapaıym zattar ekonomıkasy men áleýmettik ekonomıkany, ıaǵnı densaýlyq saqtaý, bilim berý jáne qyzmet kórsetý salalaryn damytý týraly tapsyrma bergenin eske saldy. Osylaısha, Prezıdent Ulttyq bankke ekonomıkany nesıelendirýdi bastaý úshin 600 mlrd teńge bólýdi tapsyrǵan bolatyn.
Búgingi kúni Úkimet Qarjygerler qaýymdastyǵynyń qatysýymen Ulttyq bank pen ekinshi deńgeıdegi bank ókilderimen, «Atameken» UKP-men bólingen qarajatty ekonomıkaǵa tartý mehanızmi týraly kelissózder júrgizdi. «Negizgi parametrler anyqtaldy: bul qarajat merzimdilik, tólem jáne óteý sharttarymen berilýi tıis. 600 mlrd teńgeniń 300 mlrd teńgesi Ulttyq bankten, qalǵan 300 mlrd teńgesi Biryńǵaı zeınetaqy jınaqtaý qorynan bolmaq. Negizgi mólsherleme 11% deńgeıinde belgilenedi (ıaǵnı, BZJQ-nyń qarajaty naryqtyq mólsherlememen bólinedi), al qosymsha 4% — ekinshi deńgeıli bankterdiń paıyzy, sebebi negizgi táýekeldi bankter kóteredi. Barlyǵy 15% bolady. Bul naryq úshin de, bıznes úshin de aýyr.
Osyǵan baılanysty «Bıznestiń jol kartasy» aıasynda memleket 7 paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaıdy, ıaǵnı shaǵyn jáne orta bıznes úshin 8 paıyz deńgeıinde bolady. «Atameken» UKP-men birge túrli salalardaǵy 4 myńnan astam joba tizimi jasaldy. Ekinshi deńgeıli bankter ózderiniń joba boıynsha usynystaryn berýdi aıaqtap qaldy.
Premer-Mınıstr 600 mlrd teńgeniń 300 mlrd teńgesi óńdeý ónerkásibine, 200 mlrd teńge agroónerkásiptik keshen men óńdeý ónerkásibine, 100 mlrd teńge shaǵyn jáne orta bıznesti qoldaýǵa baǵyttalatynyn aıtty. Qazirgi ýaqytta basym baǵyttar anyqtalýda. Osy jyldyń qarasha aıynda tıisti qujattar daıyndalady, jeltoqsan aıynyń basynda jobalardyń daıyndyǵyna baılanysty ekinshi deńgeıli bankter qarjylandyrýǵa kirisedi. 2018 jyly Ulttyq bank 100 mıllıardtan astam teńge bólgen bolatyn.
Sonymen birge, Elbasy elimizge qajetti jobalardyń basymdyqtaryn qaıta qaraý mindetin júktedi. Osy baǵytta Úkimet ekonomıka men halyqqa qajetti negizgi jobalardy anyqtaıdy. Máselen, qant baǵasynyń turaqtylyǵyn saqtaý úshin — elimizde zamanaýı iri qant zaýyttaryn salýdy bastaý qajet. Bul ishki qajettilikti qaýipsiz deńgeıde qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Áleýmettik mańyzy bar taýarlar men qyzmetter baǵasynyń turaqtylyǵyn saqtaý jáne qamtamasyz etý máselesi apta saıyn, seısenbide, Úkimet otyrystarynda ákimdiktermen pysyqtalady. Áleýmettik mańyzy bar ónimderdiń ár pozısııasy baqylaýǵa alynǵan. Retteletin qyzmetter tarıfteriniń ıınflıasııaǵa qosar úlesi týraly aıtatyn bolsaq, bul kórsetkish 1,2% deńgeıinde josparlanǵan. Qazirgi kezde bul úles 0,4% deńgeıinde, ıaǵnı tarıfter ınflıasııa ósimine aıtarlyqtaı áser etip jatqan joq.
Jıyn sońynda Premer-Mınıstr depýtattarǵa úsh jyldyq bıýdjet jobasynyń qabyldanǵany úshin alǵys bildirdi. Baqytjan Saǵyntaev bıyl bıýdjettiń aıryqsha mańyzǵa ıe ekenin atap ótti, sebebi munda Memleket basshysynyń bıylǵy Joldaýyndaǵy barlyq tapsyrmalary qamtylǵan, jáne joba olardy júzege asyrýǵa baǵyttalǵan. Osyǵan baılanysty Úkimettiń búgin qabyldap, maquldanǵan úsh jylǵa arnalǵan is-qımyl jospary eki kezeń boıynsha oryndalady. Birinshi kezeń — jyldyń sońyna deıin, ekinshisi — 2019 jyldan bastap iske asyrylady. Barlyq jumystar Elbasy tapsyrmalaryn oryndaýǵa baǵyttalady. Premer-Mınıstr barlyq tapsyrmalar oryndalatynyn jáne depýtattardyń aıtqan usynystary men eskertýleri Úkimettiń aldaǵy jumysynda eskeriletinin atap ótti.
Budan ózge, Parlament Májilisiniń otyrysy barysynda depýtattar «QR Ulttyq qorynan 2019–2021 jyldarǵa arnalǵan kepildendirilgen transfert týraly» zań jobasyn maquldady. Oǵan qosa, «Kınematografııa týraly» zań jobalary men túzetýler týraly ilespe zań maquldandy.
