Qazaqstan • 02 Qarasha, 2018

Qazaqtyń qara esepteri

521 retkórsetildi

TО́RTINShI ESEP: 

Úıir men jylqy sany qansha?

Jeti uly bar qarııanyń birneshe úıir jylqysy bolypty. Árbir úıirdegi jylqy sany ózara teń eken. Bir úıir­de qansha jylqy bolsa, úıirdiń de sany da sonsha eken. Barlyq jylqylar bir ǵana mamabıeden tarapty. Aqsaqal qartaıǵan shaǵynda jan-jaqta shashyrap júrgen balalaryn jınap, teńdeı etip enshi bólmek nıetimen balalaryna: «Eger bir úıirdegi jylqyny senderge teńdeı bólsem, alty jylqy artylyp qalady. Al barlyq jylqyny teńdeı bólip enshi bersem, onda bir ǵana jylqy, ıaǵnı mamabıe bóliske túspeı artylyp qalady eken. Osy mamabıeni qaısyńa enshileýdi bilmeı otyrmyn. Sol sebepti meniń senderge aıtqandarym boıynsha barlyq úıir men ondaǵy jylqy sanyn kim eseptep shyǵarady, soǵan mamabıe qosym­sha enshilikke beremin» depti. Al eseptep kórińizder? Úıir men jylqy sany qansha? 

BESINShI ESEP: 

Ulbıke aqynnyń óleń esebi

Qazaqtyń áıgili aqyn qyzy, maıtalman aıtysker, dáý­lesker kúıshi Ulbıke Jan­keldi (1825-1849) kezekti bir aı­tysta ózin meńdep bara jat­qan qarsylasyn súrindirý úshin aıtys ústinde qazaqtyń qara esebin paıdalanyp bylaı depti: 

Sózge sheber zor jigit,

Oıǵa sheber bolarsyń?

Erteden kelgen bir esep,

Sony saǵan bereıin.

Eger ony sheshe alsań,

Jeńdim seni demeıin.

«Oıǵa zerek nar jigit, 

sanaly» dep eleıin...

Torsyq tola aırannyń, 

Altydan birin simirip,

Ornyna onyń sý quıyp,

Úshten birin jáne ishtim.

Toltyra taǵy sý quıyp, 

Ishtim shalap jartysyn.

Toltyra jáne sý quıyp,

Taýystym bárin torsyqtyń.

Aıtshy endi zor jigit,

Qansha aıran, sý ishtim?

Qaısysyn jáne kóp ishtim?

Iаǵnı, Ulbıke aqynnyń jo­ǵa­rydaǵy esep-jyryn kóp­­shilikke túsinikti túrde qara­­sózben tápsirlesek: áýeli tor­syq tola aırannyń altydan biri ishilgennen keıin ornyna sý quıylady. Osydan keıin torsyqtaǵy aıran men sý aralastyrylyp shalapqa aınaldyrylady da, tostaǵan tola shalaptyń úshten biri qaıtadan ishiledi. Osydan keıin de torsyqqa qaıtadan sý toltyrylyp, taǵy da shalap jasalady da, osy shalaptyń jartysy ishiledi. Budan keıin torsyqqa qaıtadan toltyra sý quıylady. Qaıtadan shalap jasalady da, torsyqtaǵy shalap túgelimen ishiledi. Son­da qansha aıran, qansha sý ishiledi?

ALTYNShY ESEP: 

Mysyq pen ıt 

Qazaq halqynyń turmy­synda mysyq deıtin haıýan adamdarmen birge úı ishin­de erkin ómir súredi. Bas­qa janýarlardyń bárine tyıy­m salynǵan. Tipti jeti qa­zynanyń biri ıtke de. Má­selen, tóbetti kúshik ke­zinde quıryǵyn tabaldyryq ústine qoıyp baltamen birden shaýyp tastaıdy. Osydan úreı­legen ıt eshýaqytta úıge kirmeıdi. 

Bir qyzyǵy, mysyq pen ıt – bitispes jaý. Iаǵnı, ıt my­syqty ustasa dereý talap óltiredi. Al mysyq bolsa, óziniń jyldamdyǵy men aıla­synyń arqasynda ıtke ustatpaıdy. Osy oraıda ıt pen mysyqqa qatysty erteden kele jatqan kóne esep: úı ishindegi mysyq dáret syndyrmaq úshin syrtqa shyqpaqshy. Biraq ony esik aldynda kirpik qaqpaı ıt ańdyp otyr. Ári mysyqqa qaraǵanda ıttiń jyldamdyǵy 4 ese artyq. Eger mysyq kıiz úıden atyp shyǵa alsa, esik aldyndaǵy qalyń qopaǵa kirip, ıtten qutylady. Mysyq qan­daı amal jasap aman-esen syrtqa shyǵyp kete alady?

Gazetimizdiń ótken 10 qazan kúngi №193 sanynda jarııalanǵan qara esepterdiń durys jaýaby:

Birinshi eseptiń durys jaýaby: 6 tóre, 30 qoja jáne 64 qarapaıym adam nemese 13 tóre, 15 qoja jáne 72 qarapaıym adam.

Ekinshi eseptiń durys jaýaby: Barlaýshy sarbaz Bógenbaı jasaǵyna jetkenge deıin ketetin ýaqytqa teń bolady: 50/5=10 saǵat. Endeshe, ol bas aıaǵy 60h10=600 shaqyrym shaýyp ótken bolady.

Úshinshi eseptiń durys jaýaby: Abyz óziniń oń jaǵynan jeti adamdy tastap ketip, segizinshi adamdy «bir» dep, odan ári qaraı kelisilgen shart boıynsha birden onǵa deıin qaıtalap sanaı bergen. On sany dál kelgen adam qatardan shyǵyp turǵan. 

Gazetimizde jarııalanǵan (№193, 10 qazan) qazaqtyń 1-shi, 2-shi, 3-shi qara esepterin sheshý úshin kóptegen oqyr­manymyz atsalysyp, ózderi durys dep tap­qan jaýaptaryn redaksııaǵa joldady. Atap aıtqanda, mańǵystaýlyq Sharhat Qonysbaeva, tanymal qalamger Qajyǵalı Muhanbetqalıuly, jas ǵalym Zańǵar Kárimhan, soltústikqazaqstandyq Sholpan Qýandyqovalar úsh eseptiń alǵashqysynyń jaýabyn dál tapsa, basylymnyń turaqty oqyrmany Aqmola oblysy, Zerendi aýdanynyń turǵyny Baıan Mashtıeva men semeılik Ersaıyn Turarov 1-shi jáne 3-shi esepterdiń jaýabyn tap basyp dál shyǵarǵan. Sol sııaqty Túrkistan oblysy, Qazyǵurt aýdanynyń turǵyny Nyshanbaı Áshirbaev pen Jumataı Sháýmenov tek 3-shi eseptiń ǵana jaýabyn durys tapqan eken. Al taǵy bir oqyrmanymyz Ákimbek Saǵıev bolsa 1-shi eseptiń jańa bir nusqasyn durys jaýabymen usynsa, 2-shi esepti dál tapqan jalǵyz adam. Úsh eseptiń de jaýabyn tolyq tapqan adam ázirge joq. 

 Esep jaýaptaryn info@egemen.kz mekenjaıyna joldaýlaryńyzdy ótinemiz!

Daıyndaǵan 

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Nur-Sultanda kómir qory jetkilikti

Qazaqstan • Búgin, 15:13

21 jyl boıy qujatsyz júrgen

Aımaqtar • Búgin, 10:59

VII PR forýmy Almatyda ótti

Aımaqtar • Búgin, 10:45

Fermerdiń maýsymdyq tabysy qansha?

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Jánibek aýdanynda et óndirý artty

Aımaqtar • Búgin, 09:26

MRT alýǵa jarty mıllıard jumsalǵan

Aımaqtar • Búgin, 09:21

Bas basylymnyń baıtaq belesi

Aımaqtar • Búgin, 09:08

Qaıta oralǵan qumarshyq

Aımaqtar • Búgin, 07:54

Termeshiler tereńnen terbedi

Ádebıet • Búgin, 07:52

Túrik kınolary tegin kórsetiledi

Qoǵam • Búgin, 07:47

«Arý» – kóz arbaǵan kórkemdik álemi

Rýhanııat • Búgin, 07:45

Haziretter qazynasy

Rýhanııat • Búgin, 07:43

«Speshranda» saqtalǵan...

Rýhanııat • Búgin, 07:26

«Tákappar eken qulja alma»

Qoǵam • Búgin, 07:23

Zań kerek!

Ekologııa • Búgin, 07:20

El qurmeti erekshe

100 • Búgin, 07:14

It júgirtip, qus saldy

Aımaqtar • Búgin, 07:12

Senim hám serpin

Rýhanııat • Búgin, 07:09

Ekologııany qorǵaýǵa adaldyq kerek

Ekologııa • Búgin, 07:03

Ǵarysh salasy jańa deńgeıge kóteriledi

Tehnologııa • Búgin, 06:38

Parasattylyq – basty nazarda

Aımaqtar • Búgin, 06:30

Hat qorjyn (14.11.2019)

Ádebıet • Búgin, 06:28

Kúrish suryptary suıylyp barady

Ekonomıka • Búgin, 06:24

Sıpaty bólek kýálik

Qoǵam • Búgin, 06:14

Altyn Adam Afınada

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar