Shoqan Ýálıhanov, resmı derek boıynsha, 1865 jyly 10 sáýir kúni ókpe aýrýynan qaıtys boldy. Biraq bul nusqaǵa shúbá keltire alamyz. Birinshiden, Shoqan ókpe aýrýyna shaldyqsa, 1864 jyly Chernıaevtyń áskerine qalaısha qabyldanǵan? Al ondaı jerlerge tek deni saý adamdardyń ǵana baratyny belgili (Shoqannyń ókpe aýrýy Peterbýrgte ólerinen 1 jyl buryn anyqtalǵan edi). Al medısınada adamnyń ókpe aýrýynan 3-4 jyl ishinde óletini aıtylady. Sonda Shoqan 1868 jyly ólýi kerek boldy ǵoı?! Shoqannyń hattaryna júginetin bolsaq, ókpe aýrýy jaıly birde-bir sóz joq. Tek sýyq tıgeni týraly jazǵan. Qaperge alatyn taǵy bir jaıt – Shoqan únemi qymyz iship júrgen. Al qymyz ishken adam ókpe aýrýyna shaldyqpasa kerek. Bul – medısınalyq fakt.
Shoqannyń ólimimen qatar týǵan jyly da kúmán týdyrady. Resmı derek boıynsha, 1835 jyly týdy delingenimen, P.P.Semenov-Tıan-Shanskııdiń dereginde 1834 jyl, al G.N. Potanınniń nusqasynda 1837 jyl keltirilgen. Bul derekter Muhtar Áýezovtiń Shoqan týraly jazǵan pýblısıstıkasynda bar. Eger P.P.Semenov-Tıan-Shanskııge senetin bolsaq, onda Shoqan 31 jasyna jetpeı qaıtys bolǵan. Al Potanınge sensek, 29-ǵa da (Potanın ocherkteriniń birinde Shoqannyń 1866 jyly qaıtys bolǵany týraly málimet bar) jetpegen. Kóp nusqanyń biri – osy. Ári qaraı kettik. Ony bireý óltirgen degen boljam bar. Kúdikti – úsh adam: Chernıaev, Tezek tóre, Shoqannyń nemere inisi Sultanǵazy Ýálıhanov.
Nege Chernıaev? Ekeýiniń arasynda qaqtyǵys oryn alǵan. General Chernıaevtyń Áýlıeata, Jetisý aımaqtaryn basyp alý mıssııasymen kelgenin sezip qoıǵan Shoqan Ýálıhanov oǵan kedergi jasaıdy. Shoqannyń ólimin jón kórgen Chernıaev ony atqyzyp tastaýy ábden múmkin. Taǵy da Ánýar Álimjanovtyń esteligine júginetin bolsaq, ol bylaı deıdi: «Shoqannyń ókpesinde oq qalǵan. Sol oq aqyry ajal oǵy boldy. Áıtpese ol – aǵa sultannyń balasy, eshteńeden tarshylyq kórmegen adam». Demek, ókpesindegi oqty bir jyl boıy alyp júrgen boldy ǵoı?! Shoqan Chernıaevtyń áskerine 1864 jyly qosyldy. Sol jyly Chernıaev ekeýiniń arasynda qaqtyǵys oryn aldy dedik. Jáne Shoqan ókpe aýrýyna shaldyqqanyn estidi. Demek, ol ókpe dertine shaldyqpaǵan. О́kpesinde oq qalyp qoıǵan. О́limi sodan bolyp otyr. 1864 jyldyń 1 jeltoqsanynda Kolpakovskııge bylaı dep hat jazady: «Meniń keýdem aýyryp júr. Istegen jaqsylyǵyńyz bolsyn, maǵan qustyratyn bir maıdári nemese keýdemdegi irińdi bosatatyn (tek súlik emes) jáne ter shyǵaratyn birdeńe berip jibere almas pa ekensiz». Al 1865 jyldyń 19 aqpan kúni Kolpakovskııge taǵy da hat jazady: «Siz ketken kezde maǵan sýyq tıip edi: kókiregim men tamaǵym aýyratyn. Tamaǵyma nazar aýdarmaı, kókiregime em jasaǵam, endi kókiregim jazylǵan sııaqty bolǵanymen, jutqynshaǵymnyń aýyrǵany sonsha, asty ázer jutamyn, daýsym tipten shyqpaı qaldy. Vernyıǵa jetýge joldyń aýyrlyǵy men jaıly kóliktiń joqtyǵy múmkindik bermegendikten, men ózimdi qazaqtyń qushnash-emshisiniń qolyna tapsyrdym. Onyń ne dári ishkizip jatqanyn bir Qudaıdyń ózi bilsin. Áıteýir qol qýsyryp ólgennen góri osy durys.
Jaǵdaıym sál jaqsarsa, sizdiń uly mártebelińizge kóterilistiń sebepteri men onyń óristeý barysy týraly tarıhı derekterdi nazarǵa ala otyryp jazǵan óz paıymdaýlarymdy jiberemin», dep. Baıqap otyrsańyz, ókpe aýrýy jaıly birde-bir sózdi kezdestirmeısiz.
Al nege Tezek tóre? Nemere inisi Sultanǵazy Ýálıhanovtyń ne qatysy bar? Tezek tóre Shoqandy básekeles sanaǵan. Taqtan aıyrylyp qalamyn degen úreı bolǵan. Jáne ekeýi únemi shekisip qalyp otyrǵan. Demek, onda sebep boldy óltirýge. Sot Sultanǵazy ekeýinen jaýap alǵan. Keıinnen Sultanǵazy Ýálıhanov Shoqanǵa qatysty derekter men qujattardy ózimen alyp ketken. Neni jasyrmaq boldy sonda ol? Álde ózine qarsy keletin qujattar boldy ma eken? Nazar aýdarýǵa turarlyq bir dúnıe bar. Shoqan men Sultanǵazy egizdiń syńaryndaı uqsas bolǵan. Zamandastary olardy ajyrata almaı qalady eken keıde. Joǵaryda kórsetken qazanamany eskeretin bolsaq, onda Shoqannyń 1875 jyly qaıtys bolǵany aıtylady. Sultanǵazynyń qatty uqsastyǵyn qaperge alyp, qalǵan 10 jylda Shoqannyń ornyna Sultanǵazy ómir súrdi me eken degen oı keledi. Onyń ólgen jylynyń túrli datany kórsetýi osydan bolýy múmkin. Mysaly, general-gýbernator Kaýfmannyń resmı dereginde 1864 jyldy kórsetip tur.
Endi myna nusqaǵa nazar aýdaryp kórińiz: Shoqannyń qazasyna oraı Orys geografııa qoǵamynyń jınalysynda P.P.Semenov-Tıan-Shanskııdiń aıtqan mynadaı sózi bar: «Qazaqtyń aıtýly uly, asyl perzenti Shoqan Ýálıhanov qaza tapty». Osy jerdegi «qaza tapty» (pogıb) degen sózge basa nazar aýdarý kerek. О́ıtkeni «qaza tapty» dep, negizinen, joryqta ólgen adamdy aıtady. «Mert boldy», «baqılyq boldy», «qaza tapty», «jan tapsyrdy» degen tirkesterdiń túrli jaǵdaıǵa qatysty qoldanylatyny aıdan anyq. P.P.Semenov-Tıan-Shanskıı Shoqannyń ókpe aýrýynan ólgendigi jaıly eshqandaı sóz aıtqan joq.
Biz usynatyn taǵy bir nusqa bar. Baltabaı Adambaevtyń 1969 jyly «Qazaq ádebıeti» gazetinde jaryq kórgen maqalasynda ákesi Shyńǵys pen anasy Zeınepke Shoqannyń ólimi jaıly estirtý aıtqan Orynbaı aqynnyń aza jyrynan mynadaı jol keltiriledi: «Shahıd keshti Shoqanyń». Adamdy «shahıd boldy» dep soǵysta ólgen jaǵdaıda aıtady. Sharıǵat boıynsha, shahıd keshkenderdi kıimsheń jerleıdi eken. Endi mynaǵan qarańyz: Almatydan kelgen ǵalymdar Shoqan jatqan qabirdi ashyp kórse, ofıserlik mýndırmen jerlenipti. Buǵan ne deısiz? Dýlat Isabekovtiń: «Eger máıit Shoqandiki bolsa jáne ol musylmandyq jolmen qoıylsa, nege ol kıimmen jerlenýi kerek?», degen suraǵyna jaýap ta tabyldy.
P.S. Usynyp otyrǵan nusqalardyń legi – osy. Ańyzdyń aqıqatqa, boljamnyń faktige aınalary sózsiz. Biraq aqıqat áli ashylǵan emes. Sondyqtan núkte qoıýǵa esh quqyǵymyz joq. Kóp núkte men suraq belgisi ǵana...
Erbolat QÝATBEK,
jýrnalıst
QARAǴANDY
