– Halqymyzdyń dástúrli mýzykasyn dáripteýde áýeli ulttyq saz aspaptarynyń aıtarlyqtaı ról atqaratyny málim. Kóne mýzykalyq aspaptardyń keleshegi týraly óziń ne aıtar ediń?
– Jaǵda Babalyquly: «Úskirik, ysqyryq, shańqobyz, keliqobyz, sazsyrnaı, dap, dabyl sııaqty aspaptar kózge ilinbeıdi. Qazir bulardy qoldanatyn, el arasyna shyǵyp oınaıtyndar sany óte az. HH ǵasyr ishinde qazaqtyń ulttyq mýzyka aspaptarynyń kóp bóligi kádege jaramaıtyn bolyp shyqty...» dep halqymyzdyń umyt bola bastaǵan kóne mýzykalyq murasynyń keleshegine qatty alańdaýshylyq bildirgen bolatyn. Tipti dombyra men qobyzdyń ózi búginde úlken ózgeriske ushyrap, qazaqtyń tabıǵat bergen qońyr úniniń boıaýy bastapqy qalpynan múlde alshaqtap bara jatqanyn jabyǵa jazǵan edi. «Beles» tobynyń dúnıege kelýi men mıssııasy negizi osy jáne mádenıet qaıratkerleriniń rýhanı qundylyqty nasıhattaýǵa baǵyttalǵan munan basqa da kóptegen synı oı-usynystarymen tikeleı sabaqtasyp jatyr.
Kópti kórgen kónekóz abyzdyń dabyly beker emes. О́ıtkeni qazaq óneriniń taǵdyry almas qylyshtyń ústinde turǵandaı almaǵaıyp tusta ótkennen sabaq ala otyryp, qolda bar altynymyzdy qadirleı almasaq, kóp nársemizdi joǵaltyp alatyn túrimiz bar. Jahandaný zamanynda, ásirese mýzykanyń damýy men taralýyn basqa salamen salystyrý qıyndaý. Qazir munda bári ashyq aıtys-tartysqa, básekege kóship ketti. Bul bir sondaı alapat tasqyn sel sekildi. Oǵan eshkim tosqaýyl qoıyp tótep bere almaıdy, jahandy jappaı jaılaıtyn joıqyn ajdahanyń aýzyna jutylyp, joq bolyp ketpes úshin árkim óziniń qal-qaderinshe jantalasyp baǵýda.
– Keıde tegin shaqyryp jatsa da qazaq ulttyq saz aspaptarynda oryndaýshylardyń konsertine jurttyń onsha kóp bara qoımaıtyny ras. Al biraq esesine sheteldiń qaıdaǵy joq bireýlerine qoǵadaı japyrylyp, zyr júgiremiz. Sol qalyń nópirdiń betin dástúrli ónerge qaraı burýdyń joly bar ma?
– Aqyl-esi tolysqan, sanaly adam halyq ánderin, bolmasa Qurmanǵazyny, Táttimbetti, Súgirdi, Nurǵısany... kóshede ketip bara jatyp, atústi tyńdamasy belgili jaıt qoı. Negizi mýzyka tyńdaı bilý mádenıeti degenge mán bermeıtinimiz jaman. Mýzykany shyńǵyrtyp qoıyp tyńdaıtyn jandar ne lázzat alady eken osy? Mysaly, jantalasyp tańerteń jumysqa asyǵyp ketip bara jatqan adam qulaqqappen Qurmanǵazynyń «Saryarqasyn» qalaı tyńdaıdy? Dástúrli óner keń-baıtaq dalanyń ózimen bite qaınasyp týǵany anyq. Sol sebepti olarǵa jelpildep bılep kete almaısyz. Qaıta tyńdaǵan saıyn tolǵantady, tebirentedi. Tuńǵıyqtan janyńyzben egiz, úndes bir áýen tabylady. Bular sanańyzǵa eshbir nasıhatsyz-aq, syrttyń áserinsiz, ózdiginen búlkildep sińip kete barady.
– Jelbýaz, basqasha aıtsaq, mesqobyz týraly derekter ál-Farabı babamyzdyń eńbekterinde kezdesedi desek, al jalpy qazaq dalasyna áli keń jaıylyp kete qoımaǵan sırek aspap. Onyń áýezi, bozdaǵan kúńirenisi kisiniń saı-súıegin syrqyratady, boıdy muńly sezim bıleıdi. Túrikter muny «sıýshe» depti. Al ony ǵalymdar «qypshaq» dep tárjimalaǵan. Osy aspap bizdegi jelbýazdyń ózinen aýmaıdy. Túrkitanýshy ǵalym Q.Sartqojaulynyń derekterine súıensek, jelbýazdan aýmaıtyn aspapty búginde belorýstar men fransýzdar óz orkestrlerinde keńinen paıdalanyp júr. Ataýy basqa demeseńiz, syrt pishimi sonyń ózinen aýmaıdy. Belorýstar «dýdý» dep ataıdy eken. Bul sózdiń túpki máni túrik, mońǵol tilderine baryp tireletini kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Ony alǵash qazaq sahnasynda Nurǵısa Tilendıevtiń tiriltkeni málim. Onyń ásirese bizge qazaqy áýendi jetkizýdegi oınaqy úni unaıdy. Daýysyn eshbir aspap dál solaı qaıtalaı almaıdy. Aspaptyń jańǵyryp, óz bıigine qaıta kóterilýine «Beles» toby aıtarlyqtaı úles qosyp keledi.
– Nurǵısa Tilendıev demekshi, áýeli «Otyrar sazy» orkestri quramynda óner kórsetkeniń esimizde. Osynyń ózi kisige úlken mektep emes pe?
– K.Baıseıitova atyndaǵy mýzykalyq mektepte qobyz synybyn 1997 jyly bitirip, odan keıin Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynda Ǵalııa Orazalıevadan dáris aldym. Almatydaǵy shet tilder ýnıversıtetin fransýz tilinde bitirdim. 1995 jyly halyq aspaptarynda oryndaýshylardyń respýblıkalyq baıqaýyna, 1997 jyly D.Nurpeıisova atyndaǵy respýblıkalyq baıqaýda júldeli oryndardy ıelendim. «Otyrar» sazy orkestrinde Nurǵısadaı uly kompozıtordyń ózimen birge jumys istegen bizder baqytty urpaqpyz ǵoı negizi. Munan soń belgili kúıshi Seken Turysbekovtiń «Aq jaýyn» ansamblinde, Prezıdenttik orkestrdiń quramynda qobyzda óner kórsetkenim óz aldyna bólek áńgime. Osylar – adamǵa mektep. Mýzykada úıretý joq, úırený ǵana bar degen qaǵıda boıynsha ómir súremin. Osy jaǵynan kelgende, toptaǵy mýzykanttardyń maqsat-muraty túıisedi. Úrmeli aspaptar men daýylpazda oınaıtyn Madııar Maldybaevtyń, dombyrashy Marat Núkeevtiń, syrnaıshy Alekseı Efremenkonyń «Beleste» birigýiniń syry sonda.
– Qansha elde óner kórsettińder?
– AQSh, Kanada, Koreıa, Qytaı, Italııa, Ispanııa, Germanııa, Fransııa, Anglııa, Grekııa, Túrkııa, Reseı, Úndistan, Indonezııa, t.b. kóptegen shet memlekette, sondaı-aq elimizge at basyn tiregen túrli mártebeli qonaqtar men prezıdentter qatysqan mádenı sharalarda óner kórsettik.
Osydan 6-7 jyldaı buryn Ankara qalasy meriniń ıdeıasymen dúnıejúzilik festıval ótti. Soǵan arnaıy qonaq retinde bizdi shaqyrdy. Sonyń aıasynda bir saǵatqa jýyq qazaq ónerin kórsettik. Aıaq-qolymyzdy jerge tıgizbeı túrik aǵaıyndardyń sondaǵy shattanyp, qýanǵanyn, qurmet kórsetkenin kórseńiz ǵoı. Telearnalar tek biz týraly habarlar taratty. Basylymdarda maqalalar jaryq kórdi. «Beles» toby syrtta qanshalyq tanymaldyqqa ıe ekenine alǵash ózimiz sol jerde kóz jetkizip, marqaıǵanbyz.
– Kimderden bata aldyń, ustazdaryń kim?
– Kezinde belgili mádenıet qaıratkeri Jeksenbek Erkinbekov: «Ásel qyzymyz prıma qobyzdan óz áriptesteri arasynda aldyńǵy orynda tur. Mundaı talantty balalardy qoldaýymyz kerek» dep qanatymdy qataıtty. Osy baǵa keleshegime dańǵyl jol ashty deýime bolady. Mınıstrdiń ózi osylaı dep baǵamyzdy asyra maqtap turǵanda, meniń sol úmitti aqtamaýǵa esh quqym joq edi. О́ner ıesine qandaı da jetistik bolsyn tek eńbekpen keletinin uqtyrǵan sol lebizdi aldyńǵy tolqynnyń maǵan arnaǵan aq batasy dep bildim... О́ner jolynda kezdesken ár tulǵa – meniń ustazym.
– Prıma qobyzdan basqa taǵy qandaı aspaptarda oınaısyń?
– Dombyra, pıanıno, úrmeli aspaptarda óner kórsetemin.
– Halyqtyq án-kúılermen birge kimderdiń shyǵarmalaryn oryndaısyń?
– Ahmet Jubanov, Muqan Tólebaev, Nurǵısa Tilendıev, Latıf Hamıdı, sondaı-aq P.Chaıkovskıı, Mendelson, A.Hachatýrıan, Dj.Kern shyǵarmalaryn oryndadym. 1998 jyly Ermurat Úsenovpen birigip, Qurmanǵazynyń «Tóremurat» kúıin, qobyz ben fortepıanoǵa óńdep aýdardyq. Bul týyndy qobyz mektebi úshin aıtarlyqtaı úlken jańalyq edi.
Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
