Kólemin emes, ónimdiligin arttyrý mańyzdy
Sharýalardyń «aq altynǵa» degen kózqarasyn bilmek maqsatta maqtany mol jınaıtyn aýdandardy aralap qaıtqan edik. Maqta alqaptarynyń kólemi sońǵy jyldary qysqara túskeni ras. Esesine az jerden kóp ónim alýǵa basymdyq berilýde. Iаǵnı jyl saıyn jınalatyn maqta kólemi azaıǵan joq. Túrkistan oblysy boıynsha ótken jyly 134,5 myń gektar alqapqa maqta daqyly egilip, 330,5 myń tonna shıtti maqta jınalǵan bolatyn. Al bıyl 132,7 myń gektarǵa egilip, 332 myń tonna shıtti maqta jınaý josparlanǵan.
Oblys boıynsha jınalǵan shıtti maqtany alǵashqy óńdeýden ótkizetin 23 lısenzııalanǵan maqta óńdeý kásiporyndarynyń 304 maqta qabyldaý beketteri bar. Negizinen óńdelgen maqta talshyǵynyń 85-90 paıyzy Reseı, Belorýssııa, Latvııa, Lıtva men Qytaı elderine eksporttalady. Maqtaly aýdandar bıyl mol ónim aldy. Mysaly, Jetisaı aýdanynda 120 myń tonna maqta jınalǵan. О́nimdilik orta eseppen gektarynan 25 sentnerden túsken. Aýdanda maqta terý naýqany áli de jalǵasyp jatqanyn eskersek, bul kórsetkishterdiń kóbeıý jaǵyna ózgeretini anyq. Aıta keteıik, bıyl Jetisaı aýdanynda 48226 gektarǵa maqta dáni sebilgen.
Túsimdiligi jaǵynan J.Eralıev aýyl okrýginde sharýalar maqtanyń ár gektarynan ortasha eseppen 29 sentnerden ónim alyp ozyq shyǵyp otyr. Al aýdan boıynsha Qaraqaı aýyl okrýginiń maqtashylary eń kóp ónim alǵan. Mundaǵy sharýalar 14 198 tonna, Jylysý aýyldyq okrýgi 13 783 tonna, Atameken aýyldyq okrýgi 13 502 tonna «aq altyn» jınap úlgergen. Aýdan ákimi Jamantaı Beısenbaevtyń aıtýynsha, bıyl maqtadan sońǵy 10 jylda alynbaǵan ónim jınalypty. Iá, maqta alqabynyń kólemi azaıýda. Onyń negizgi sebebi bir gektarǵa ketetin shyǵynǵa baılanysty. Mysaly, kókónistiń
1 gektarynan 1 mln teńgege deıin paıda tabýǵa bolady. Al maqtada bul 300-350 myń teńgeden aspaı tur. Maqtaǵa ketetin shyǵyn kóbeıip, beriletin sýbsıdııa kólemi azaıýda. Iаǵnı dıqandar paıdany kóbirek ákeletin daqyldarǵa aýysýda. «Bıyl maqta kútimi boıynsha ár aıda semınar ótkizilip, sharýalarǵa ǵylymı-zertteý ınstıtýty jasaǵan aqparattyq kitapshalar tarattyq. Zııankestermen kúreste negizinen bıologııalyq tásil qoldanyldy. Sýdan da tapshylyq bolǵan joq. Osyndaı jumystardyń nátıjesinde ónim mol alyndy. Maqtanyń kólemi azaıǵanymen ónimdiligin arttyryp, búgingi deńgeıde ustap otyramyz. О́nimdilikti arttyrý sharýalarǵa paıda ákeledi.
Birtindep basqa daqyldarǵa kóshý de kózdelýde. Bıyl sharýalar arasynda qaýyn-qarbyzdan gektaryna 2-3 mln teńge paıda tapqandar bar. Sonymen qatar bir jerden eki ónim alatyndar, ıaǵnı aqpan-sáýir aılarynda oramjapyraq egip, jınaǵan soń ornyna maqta egetinder az emes», deıdi aýdan ákimi.
Melıoratıvtik jumystardyń nátıjesinde aýdanda jyldan-jylǵa jer ónimdiligi artyp keledi. Jerdiń qunarlylyǵyn arttyrý maqsatyndaǵy PÝID jobalary sátti júzege asyrylýda. Sondaı-aq aýdan aýmaǵynda 210 drenaj qalpyna keltirilýde. Jer ónimdiligin arttyratyn drenaj 3-4 jyldan keıin nátıjesin bere bastaıdy eken. Mysaly, Jylysý aýylynda buryn maqta gektarynan 15-20 sentnerden aspaǵan, bul kórsetkish qazir 35-40 sentnerge deıin jetipti. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, óndirilgen ónimdi tereń óńdeý maqsatynda tıisti jumys atqarylýda. Degenmen temirjol, áýejaıdyń joqtyǵy, oblys ortalyǵynyń alystyǵy sebebinen de aýdanǵa ınvestorlardyń kelýi qıyn. Sondaı-aq qajetti elektr qýatynyń jarty bóligin О́zbekstannan alatyn aýdanda jaryq ta, gaz da qymbat.
Aýdan ortalyǵy qaıtadan Myrzakent bolyp, burynǵy tarıhı qalpyna keltirilgen Maqtaaral aýdany alǵashqy qıyndyqtardy bastan ótkerýde. Mysaly, Maqtaaraldyń aty qalǵanymen zaty joq. Týra maǵynasynda aıtqanda zatynyń barlyǵy Jetisaıda qalǵan. Búgingi tańda jergilikti ákimdik burynǵy aýdandyq partııa komıtetiniń tozǵan ǵımaratyn jóndeýden ótkizýde. Aýdan ákimi Baqyt Asanovtyń aıtýynsha, jańa ákimshilik ortalyq Myrzakent kentinde jáne barlyq eldi mekende abattandyrý jumystary júrgizilmek. Káriz júıesin engizip, kópqabatty úıler salý da ýaqyt enshisindegi sharýa. Aýdan ortalyǵy Myrzakentte 14,5 myń, Atakentte 20 myń adam turady. Osy iri eki eldi mekende 250 oryndyq emhana salynýda. Jalpy, jer kólemi 80 970 gektardy quraıtyn jańa aýdanda 131 myń 781 halyq turady.
Búginde jańadan qurylǵan Maqtaaral aýdanynyń damý konsepsııasy ázirlený ústinde. «Maqta qaldyqsyz ónim. Barlyq ýaqytta oǵan suranys bolady. Sondyqtan «aq altynnyń» ónimdiligin gektaryna 35-40 sentnerge arttyrý qajet. Sonda maqtasharýashylyqtary utylmaıdy. Sharýashylyqtardy maqta zaýyttarynyń tóńiregine toptastyrý kerek. Maqtany óńdep, talshyq retinde daıyndaǵan tıimdi. Oǵan maqta zaýyttarynyń múmkindigi jetedi. Búginde syrttan kelgen kompanııalar maqtany shıkizat kúıinde zaýytpen kelisip, satyp alyp jatyr. Oblys boıynsha maqta shıkizatynyń 70 paıyzdan astamy Maqtaaral jáne Jetisaı aýdandaryna tıesili bolǵanymen, óńirde shıkizatty ári qaraı daıyn ónimge aınaldyratyn kásiporyndar joqtyń qasy. Maqtaaralda shyǵatyn maqtanyń basym bóligi shıkizat kúıinde eksporttalady.
Al sol maqtadan 800 túrli daıyn ónim jasaýǵa bolady eken. Sondyqtan kásipkerlikti damytýdyń negizgi baǵyty retinde daıyn ónim jasaýdy jáne ony eksportqa shyǵarýdy damytamyz. Osy maqsatta «Aıbek» sharýa qojalyǵy medısınalyq maqta ónimderiniń óndirisi jobasyn qolǵa aldy. Sondaı-aq usaq sharýashylyqtardyń birigip, irilenýi de mańyzdy. Aýdan kóleminde 7 myńnan astam usaq sharýashylyq bar. Olardyń irilenip, kooperasııaǵa aınalýyna qarjy qajet», deıdi aýdan ákimi.
Aýdanda 9 aıda 4 mektep el ıgiligine berilgen. Respýblıkalyq bıýdjet esebinen Dıhan eldi mekenindegi Qajymuqan atyndaǵy 600 oqýshyǵa arnalǵan mektep jyl sońyna deıin tapsyrylmaq. Túrkistan oblysynyń eń qıyr ońtústik núktesindegi Maqtaaral aýdany 90 jyldyq mereıtoıyn atap ótkeli otyr.
Etken eńbek pen tókken ter aqtala ma?
Jetisaı jáne Maqtaaral aýdandarymen salystyrǵanda kórshiles derlik Shardara men Keles aýdandarynda maqta alqaby kóp qysqarǵan. Bul aýdandarda negizinen basqa daqyldarǵa basymdyq berilýde. Maqtaly aýdandardaǵy dıqandardyń eginshilikti násip kórip otyrǵan óńir taǵy birer jylda maqta egýden bas tartýy múmkin degen maǵynadaǵy pikiriniń negizi de osyndaı jáıtterden týyndasa kerek. Iá, «aq altyn» tóńireginde túıini tarqamaǵan túıtkil de, kóp ter tógýdi qajet etetin qıyndyǵy da joq emes. Jaz mezgiliniń alǵashqy aıy bastalysymen sharýalar qoldaryna ketpen alyp, jappaı maqta alqabyn zııankes shópterden tazalaýǵa kirisedi. Bir maýsymda 3 qaıtara shabyq shabylýy múmkin. Túrli zııankes jándikten qorǵaný, ýaqytynda sýarý da sharýalar úshin ońaıǵa soqpaıtyn is.
Kóptegen dıqandar memlekettik sýbsıdııany azsynady. Maqta jınaıtyn arnaıy kombaındar tapshy. Jınaǵan ónimderiniń 20-25 paıyzyn maqta qabyldaý pýnktteri shyǵyn retinde qysqartyp tastaıtynyn aıtýshylar da bar. Al qol kúshi tipten tapshy. Osyndaı derekterdi alǵa tartqan dıqandar maqta etken eńbek pen tókken terdi aqtamaıtynyn aıtady. Maqta 200-500 gektar jeri bar sharýashylyqtar úshin tabys ákeler, al 5-6 sotyq jeri bar sharýa úshin edáýir salmaq. Sol sebepti sharýa ıeligindegi jerdi basqa maqsatqa jumsaıdy nemese jalǵa beredi. Jýyp-tazalaýmen ǵana aınalysatyn maqta zaýyttary tereń óńdeýge qaýqarsyz.
Jalpy eki aýdanda 14 maqta zaýyty bar bolsa, onyń 13-i jekemenshik ıeliginde. Zaýyttardyń 5-eýi Maqtaaral, 7-eýi Jetisaı aýdanynda ornalasqan. Aıtpaqshy, qýattylyǵy 60 myń tonna maqta shıkizatyn tazalaıtyn zaýytty Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi aýksıon arqyly satqan. Alaıda satyp alǵan kásipkerler jumysyn durys júrgize almaı, bankrotqa ushyratqandyqtan toqtap tur.
Mamandardyń málimdeýinshe, elimizde óndiriletin maqta talshyǵyn eksportqa shyǵaryp, satýdan qyrýar qarjy túsedi. О́ndirilgen maqta talshyǵy tereń óńdelip, daıyn buıym retinde satylsa, bul qarjy maqtany shıkizat kúıinde satqannan 7 ese ulǵaıady. Al óndirilgen maqta talshyǵyn tereńdetip óńdeý barysynda 1 myń tonna talshyq 100-110 qosymsha jumys ornyn ashýǵa múmkindik beredi eken. Qazaq maqtasharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalymdary búginde joǵary ónim beretin sheteldik jańa maqta suryptaryn shyǵarý úshin izdenis ústinde. Ǵalymdar, sondaı-aq aldaǵy ýaqytta oblys boıynsha maqta ónimdiligin gektaryna 30 sentnerge deıin jetkizýge kúsh salyp, óńir brendine aınalǵan «aq altynnyń» berekesin arttyrýǵa jumyla kirisý qajet dep esepteıdi.
Ǵalymjan ELShIBAI,
«Egemen Qazaqstan»
Túrkistan oblysy
