Turmys sapasyna tikeleı áser etedi
Mal sharýashylyǵy negizgi kúnkóris kózderiniń biri bolǵandyqtan, qolyndaǵy azyn-aýlaq qarasynan aıyrylý – aýyldaǵy aǵaıynǵa ońaıǵa tıip jatqan joq. Mal urlyǵy qatardaǵy otbasylardy kúnkóris kózinen aıyrýmen qatar, elde kásipkerliktiń damýyna, tipti mal sharýashylyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan memlekettik saıasatty júrgizýge kádimgideı kedergi keltirip otyr.
Kúni keshe Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev jergilikti atqarýshy organdar tarapynan tarıfterdi tómendetý úshin bólingen sýbsıdııalardyń tıimsiz paıdalanylǵany anyqtalǵandyǵyna baılanysty: «Munyń eki túrli sebebi bar: Prezıdent Joldaýyna sanaly túrde qarsy bolý nemese jaýapsyzdyq pen óz rólin túsinbeý saldarynan bolatyn salaqtyq. Men eki sebepti de qylmys dep sanaımyn», degen bolatyn.
Mine, mal urlyǵynyń da osy qylmystardan esh kemi joq. Elbasy jyl saıynǵy Joldaýynda halyqtyń áleýmettik jaǵdaıy men turmys sapasyn jaqsartýǵa erekshe mán beretini belgili. Al myna jaǵdaı sol turmys sapasyna tikeleı áser etetin faktordyń biri.
Máselen, Aqtóbe oblysyndaǵy «Ásem-naz» sharýa qojalyǵynyń tóraǵasy Qýanysh Ásimbetov 2015 jyly 500 bas, 2018 jyly 206 bas, barlyǵy 706 jylqysynan aıyrylyp, osynsha jylqy áli kúnge deıin tabylmaǵan. Joǵalǵan maldan búginge deıin derek te joq, jazalanǵan adam da joq. Mal ıesi bul oqıǵaǵa qatysty quqyq qorǵaý salasynyń barlyq tarmaǵyna shaǵymdanǵanyn, alaıda quzyretti organdar áreketsizdik tanytyp otyrǵanyn aıtady.
Qazir mal ıeleri urylardyń qııanatynan, ozbyrlyǵynan sharshaǵandyqtan qoldaryna túsken baýkespelerdi óz betterinshe jazalaýǵa kirisken. Mundaı áreketter túsirilgen beınematerıaldar ınternette jetip artylady. Memleket úshin eń qorqynyshtysy da, qaýiptisi de osy kórinister bolýy tıis. Eń jamany, mal ıeleriniń kúdiktilerdi óz betinshe jazalaǵan zańsyz áreketterin qoldaýshylar kóptep tabylady. Osy oraıda quqyq qorǵaýshylardan úmitin úzgen mundaı adamdardy jubatar sóz tabý qıyn.
Bul jerde ishki ister organdary qol qýsyryp otyr deýge bolmas. Alaıda, Bas prokýratýranyń derekterin joǵaryda aıttyq. Jábirlenýshilerge kelgen zııan 3,5 mıllıard teńgeni quraıdy jáne jartysy ǵana qaıtarylǵan(!).
Keshirim jasaý da – negizgi sebep
Mal menshik bolǵandyqtan, zańmen qorǵalýy tıis. Menshik quqyǵy – zańmen qorǵalatyn múdde. Alaıda, elimizde jalpy qylmystardyń ishinde urlyqtyń úlesi kóp jyldardan beri alpys paıyzdan tómendegen emes. Mundaı qylmystardyń ashylý kórsetkishi de mardymsyz ekenin joǵaryda aıtyp óttik.
Qoldanystaǵy zańdar boıynsha mal urlyǵynyń 90 paıyzy orta sanattaǵy qylmystardyń qataryna jatady. Sonyń saldarynan kináliler tatýlasý prosedýralary arqyly jazadan sytylyp ketip júr. Statıstıka boıynsha urlyqqa qatysty isterdiń 25 paıyzy tatýlasý boıynsha qysqartylýda. Isterdiń tek 14 paıyzy ǵana sotqa joldanyp otyr. Mine, aq adal maly úshin kúıinip, shyryldaǵan mal ıeleriniń «tıisti organdar urylarmen sybaılas» dep bebeý qaǵýyna osyndaı bosańdyqtar da sebep.
Urylar tıisti jazasyn almaı, osylaı sytylyp kete berse, sharýany basynbaǵanda qaıtsin?! Munyń sońy aýyr qylmystarǵa ulasatyny kúndelikti tirshilikte kórinis tabýda. Mundaı jaǵdaı tek polısııa men sot organdaryna ǵana emes, tutas memleketke senimsizdik qalyptastyrady.
Bul arada jaýapkershiliktiń bir ushy mal ıeleriniń ózine de qatysty ekenin aıta ketý kerek. Qazir kez kelgen aýyldyń syrtynda qaraýsyz júrgen mal az emes. Baqtashyǵa aqsha qımaıtyn sarańdyq, salǵyrttyq, jalqaýlyq ońaı olja izdegenderdiń qolaıyna jaǵyp tur. Urlanǵan maldyń 60 paıyzy jaıylymdardan qoldy bolǵan. Tipti baǵýsyz malynyń joǵalǵanyn bir-eki aıdan soń bilip, polısııany áýre-sarsańǵa salatyndar da az emes. Sonymen qatar jergilikti atqarýshy organdar tarapynan da baqtashylyqty uıymdastyrýǵa, maldy tizimge alyp, syrǵa salýǵa, qujattandyrýǵa qatysty salǵyrttyqtar da bar kórinedi. Eń bastysy, urlanǵan maldy kádege jaratýǵa múmkindik bar. Urylar veterınarlyq anyqtama alýdyń kózin tapqan nemese olarmen syıbaılas bolýy da múmkin desedi. Al urlanǵan maldy satyp alýshylarǵa qatysty qoldanylatyn qylmystyq kodekstegi baptar týraly kópshilik habarsyz.
Elde munaı men basqa da shıkizattar urlyǵyna qatysty jaza aýyr. Biraq qorasyndaǵy bes-alty bas túligimen otbasyn asyrap, bala-shaǵasyn kıindirip, oqytyp-toqytyp otyrǵan aýyldaǵy aǵaıyn úshin sol malynyń quny qara altynnan da joǵary.
Tatýlasý demekshi, Senat Tóraǵasynyń orynbasary Bektas Beknazarov barlyq quqyq qorǵaýshylardyń qaperinde bolýy tıis máseleni aıtty.
– Aýyldyń adamdary, ákimdikter urlyqty kásip qylǵandardy jaqsy biledi. Biraq olar nege jaýapsyz? Nege shara qoldanbaıdy? Urlyqty kásip qylǵan adamdy keshire berýdiń durystyǵyn kim aıtty? Biz qazir tatýlasý degenge kóndigip aldyq. Sol jábirlenýshiler urylarmen óz erikterimen tatýlasyp jatyr ma? Olarǵa qysym kórsetedi, aryzyńdy qaıtyp almasań úı-jaıyńdy órtep ketemin dep qorqytady. Sondyqtan qaıtalanǵan qylmystarǵa jaza qatań bolýy tıis, – deıdi B.Beknazarov.
Maldyń naqty esebi joq
Osy máselege baılanysty jýyrda Senat depýtattaryna túsinik bergen Ishki ister mınıstriniń orynbasary Janat Súleımenovtiń derekterine qaraǵanda, 2015 jyldan beri mal urlyǵy eki esege azaıypty. Arnaıy uıymdastyrylǵan is-sharalar nátıjesinde 600-deı aýyr, 7 myńdaı ortasha aýyr dárejeli qylmystyń beti ashylǵan. 1 myńdaı qylmystyq top ustalyp, 9 myńdaı adam jaýapqa tartylǵan. О́tken jyly mal urlyǵynyń aldyn alý maqsatynda 2018-2020 jyldarǵa arnalǵan arnaıy baǵdarlama qabyldanǵan. Sonyń nátıjesinde, bıylǵy toǵyz aıda orta dárejeli mal urlyǵy qylmysy 17,8 paıyzǵa tómendegen.
J.Súleımenov mal urlyǵynyń sebepterine qatysty óz tujyrymdaryn aıtty. Onyń dáıekterine qaraǵanda, eldegi maldyń naqty sany joq – statıstıka organdary men aýyl- sharýashylyǵy basqarmalarynyń derekteri sáıkes kele bermeıdi. О́ıtkeni ashylǵan qylmystar esepke alynbaǵan maldyń kóp ekendigin kórsetken. Al arnaıy chıpi, eni, tańbasy, syrǵasy, bir sózben aıtqanda tólqujaty joq maldy ıesi tanyp tursa da, zattaı aıǵaqqa jatqyzylmaıdy. Sonymen qatar dalada qaraýsyz júrgen mal adam ólimine de sebepker bolýda. Máselen, 28 qazan kúni Almaty – Taldyqorǵan tas jolynda jeńil avtokólik joldyń ortasynda turǵan bir top jylqyǵa soqtyǵysqan. Osy jol apatynyń saldarynan kóliktegi eki adam qaza tapty. Al mal ıeleri tabylmaǵan. Qazir polısııanyń ózi mal ıesi men urylardyń tatýlasýynan zábir kórip otyrǵanǵa uqsaıdy. О́ıtkeni qaıtalanǵan qylmys kóp. Máselen, bıyl mal urlyǵyna qatysty ustalǵandardyń 40 paıyzy buryn osyndaı áreketteri úshin isti bolǵandar eken.
El bolyp kúresetin másele
Prokýrorlar jazany qatańdatý da tyǵyryqtan shyǵatyn jol emes degen pikirde. О́ıtkeni esirtki saqtap, tasymaldaǵany úshin ómir boıy bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıingi jaza taǵaıyndalǵanymen, elde mundaı qylmys azaımaǵan.
Endi kórshilerge qarap kóreıik. Qyrǵyz eliniń qylmystyq kodeksinde mal urlyǵy basqa urlyqtardan bólek, jeke bappen qarastyrylady eken. О́zbekstanda qaıtalanǵan qylmys úshin segiz jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kózdelgen. Alystaǵy Argentınada maldy aıdap ketseń – 6 jylǵa deıin, kólikpen áketseń 8 jylǵa deıingi merzimge túrmege qamalasyń.
О́z halqymyzdyń barymtashylarǵa qoldanǵan jazasy týraly bilikti zańger-ǵalym, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Isıdor Borchashvılı bylaı deıdi: «Dástúrli qazaq quqyǵynda mal urlyǵyna qatysty aıyppuldardan bastap ólim jazasyna deıingi shara qoldanylǵan. 1824 jyly Táýke hannyń Jarǵysy boıynsha 1 jylqynyń quny 3 toǵyz nemese 27 jylqy bolyp belgilengen. Al 1921 jylǵy 10 qarashadaǵy Qazaq ortalyq atqarý komıtetiniń dekreti boıynsha mal urlyǵy halyq sharýashylyǵyna qaýip retinde qaralǵan. Dekrette mal urlyǵyna qatysy bar tulǵalardyń barlyǵyna ólim jazasy qarastyrylǵan. Oǵan qosa iri qara urlaǵandardyń isin áskerı trıbýnal qaraǵan».
Quqyq qorǵaý organdary ókilderiniń aıtýynsha, ury-qary jalǵyz-jarym áreket etpeıdi, kez kelgen óńirde jeń ushynan jalǵasqan irili-usaqty toptar bar. Ol mynadaı tizbekten turady: ury – aýyldaǵy sybaılas – jalǵan anyqtama berýshi – satyp alýshy – bazardaǵy satýshy. Qazir dabyl qaǵyp, qıqýlatyp osy tizbektiń bir bóligin úzgenimizben, ertegidegi jeti basty ajdahadaı ol qurylymnyń qalpyna kelýine kóp ýaqyt qajet emes. Sondyqtan qurǵaq esep pen jábirlenýshini jubatý úshin tek uryny ustaý jetkiliksiz. Mundaı keseldi túbirimen julǵanda ǵana kóńil ornyna túsedi.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
