Túrkistan – birliktiń bastaýy

Halyqaralyq Túrki akademııasy (TWESCO) men Túrkis­tan oblysy ákimdigi tize qo­syp, Túrkistan qalasynda uıym­das­tyrǵan «Kıeli Túrkistan jáne túrki dúnıesiniń jańǵyrýy» dep atalatyn halyqaralyq ǵylymı-teorııalyq konferensııa túrki áleminiń rýhanı jańǵyrýǵa, baýyrlas halyqtardy biriktire túsetin ortaq qundylyqtar men ult tanymynda aıryqsha orny bar oryndardy birlese nası­hattaýǵa beıil ekendigin baıqatty.

Qyrkúıek aıynda Qyrǵyzstannyń Sholpan ata qalasynda ótken Túrki keńesiniń VI sammıtinde Qazaqstan Prezı­denti Nursultan Nazarbaev usyn­ǵan «Túrki dúnıesiniń kıeli jerleri» jáne «Túrki áleminiń tuǵyrly tulǵalary» atty jobalardy júzege asyrý túrkitildes elder úshin is júzinde rýhanı serpiliske aınalýy bek múmkin. Sodan da bolsa kerek, jıynda týra osyndaı ataýmen arnaıy seksııalar uıymdastyryldy. Sonymen qatar «Túrki tilderi men jazýy» atalatyn seksııa da jumys istedi.

Konferensııaǵa jınalǵan ǵalymdar túrki álemi úshin kıeli sanalǵan oryndar men túrki jurtynyń tuǵyrly tulǵalaryn tanytý ózekti ekendigine aıryqsha nazar aýdardy. Ári mundaı aýqymy keń, rýhanı sıpaty erekshe bastamalar­dy júzege asyrýdyń túrki urpa­ǵynyń kıeli mekeni sanalatyn Túrkistanda bastalýy tipten bólek kóńil kúı syılaǵan tárizdi. Jıynǵa kelgen zertteýshiler Qazaqstanda bastalǵan rýhanı jańǵyrýdyń túrki dúnıesine qanatyn jaıǵanyna razy. Demek, ertede Kúltóbeniń basynda qazaq qana kúnde jıyn qylsa, HHI ǵasyrda kúlli túrki jınalmaqqa bekindi. 

Túrkistandaǵy konfe­rensııada birden kóne shahardyń túrki ále­mindegi tuǵyryn odan ár­men bıiktete túsetin bir­ne­she ja­ńalyqqa kýá boldyq. Árıne, bi­rinshi kezekte «Rýhanı jań­ǵyrý» baǵdarlamasyn túrki dú­nıesi de jyly qabyldaǵany baı­­qaldy. Halyqaralyq Túrki akademııasynyń prezıdenti Darhan Qydyráli jıynnyń ashylý saltanatynda: «Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy Qazaq elinde ǵana emes, Túrki dúnıe­sinde de zor serpin týdyr­ǵany anyq. Sondyqtan bıylǵy sammıtte Elbasy tarıhı mańyzy zor baǵdarlamany túrki áleminde nasıhattaýdy Túrki akademııasyna tapsyrǵan bolatyn.

Sonymen birge bıyl jaýhar jyrlaryna Túrkistandy arqaý etken aqyn Maǵjan Jumabaevtyń týǵa­nyna – 125 jyl, Túrki ále­mine ortaq zańǵar jazýshymyz Shyńǵys Aıtmatovqa – 90 jyl, túrki jazýynyń alǵash ret tabylyp, oqylǵanyna 125 jyl tolyp otyr. Osy aıtýly sha­ranyń barlyǵyn jyl basynda IýNESKO-da jáne Parıj qalasynda atap ótken bola­tynbyz. Mine, jyldyń ja­by­­lýyn Túrkistanda atap ótýi­miz­diń sımvolıkalyq máni zor. Sebebi Túrkistan – túrki ále­miniń temirqazyǵy.

Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı nazaryndaǵy shahar», dedi. De­mek, Túrkistan men rýha­nı jańǵyrý bir-birimen úılesip, túrki jurtynyń aqy­ryp teńdik suraıtyn dáýiriniń esigin ash­paq. Ekinshi jańalyq, Túr­kistan oblysynyń basshylyǵy aı­maqtyń damýynda túrki álemine aıryqsha nazar aýdarýǵa bekingeni baıqalady. Oblys ákimi Janseıit Túımebaev Túrkistan qalasyna qatysty jos­par­laryn aıta kele: «Taıaý ýaqytta Túrkistanda túr­ki ále­miniń ortalyǵy boı kó­teredi. Munda búkil túrki dúnıe­siniń oıshyldary men aǵar­tý­shylarynyń, ǵalymdarynyń eń­bekteri qoıylyp, ǵylymı je­tistikteri kórsetiledi.

Elbasy usynǵan «Túrki áleminiń 100 esimi» jobasyn Túrkistanda jú­zege asyrýǵa tolyq múmkindik bar. Oblysymyzdyń tarıhı oryndaryn «Túrki áleminiń kıeli jerleri» tizimine engizý jumys­tary júrgiziledi. Sony­men birge Túrkistanda Túrki keńesi jastarynyń quryltaıyn ótkizýge de daıynbyz!», dedi. Sony­men qatar adam sany 200 mıl­lıonnan astam túrki ha­lyqtarynyń Qazaq­standaǵy ózgeris­terden úmit ete­tin, birlik pen bereke bolsa, syı­lastyq bolsa, baýyrlas halyq­tar­dyń almaıtyn asýlary joq ekendigin aıtty. 

Túrkistan túrki ıntegrasııasyn tereńdetýge de úles qosýda. Kóne shaharda ótken konferensııada TWESCO men Túrkistan oblysy ózara yntymaqtastyq týraly memorandým jasasty. Osylaısha akademııa alǵash bel­gili bir aımaqpen ynty­maq­ta­sýǵa bekingen jaıy bar. Bul kelisimniń nátıjesinde óńirde akademııanyń bólimshesi ashylatyn boldy. Sonymen qatar TWESCO men О́zbekstan ǵylymı akademııasynyń arasynda da ózara yntymaqtastyq týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Osylaısha, túrki álemindegi ǵy­lymı-ıntellektýaldyq ıntegrasııa qanatyn taǵy da keńge jaıa tústi. Ádette túrki jurtynyń bir­ligi jedel júzege asyp, «ju­mylǵan judyryqtaı bolsaq qoı» dep armandaıtyn kezderimiz bolady. Buqaranyń da kókeıinde osy saýal júretini bar.

Biraq ıntegrasııa degenińiz bir-eki aıda, tipti birneshe jylda júzege asa qoıatyn dúnıe emes. HH ǵasyrdyń elýinshi jyldarynan beri bir odaqqa birikpek bolǵan Eýropa jurty jańa ǵasyrdyń basynda ǵana armandaryna jetkendeı bolǵan. Biraq sonyń ózinde sol odaqtan bólinip ketkender bar. Demek, túrki birligi, túrki ın­tegrasııasy máselesi eń aldy­men rýhanı-gýmanıtarlyq baǵytta órbigeni jón. «Kıeli Túr­kistan jáne túrki dúnıesiniń rýhanı jańǵyrýy» dep atalatyn konferensııa da – osy sanadaǵy silkinisti jedeldetip, rýhanı birliktiń qalyptasýyna qyzmet etetin sharalardyń biri. Al jıy­nda aıtylǵan pikirler, tyń usynystar sóz joq Túrki keńe­siniń VI sammıtinde kóterilgen bastamalardy júzege asyrýǵa baǵyttalary sózsiz. 

Túrki tulǵalary-barshaǵa ortaq

Túrki jurtynyń arǵy-bergi tarıhynda el úshin eńiregen er­ler, urpaq úshin kóz ma­ıyn taýysqan oqymystylar men qaı­ratkerler, batyrlar men baǵlandar, saıasatkerler, qolbasshylar, qysqasy «Túrki degeniń kim?» dese, «Men!» deı alatyn tulǵalar kóp ótken. «Túr­ki áleminiń tuǵyrly tulǵa­lary» dep atalatyn joba son­daı aımańdaı arystardy túgen­dep, kúlli túrkige tanystyrý maq­satyn kózdeıdi. Álbette, kóp­­shilikke tanys qaıratkerler men esimderi ańyzǵa aınalǵan bahadúrler, shaıyrlar, ǵalymdar az emes bizde. Biraq týǵan halqy­nyń ıgiligine qyzmet qylǵan, sóıte tura týysqan jurtqa esim-soıy belgisiz tulǵalar da bar. Sondyqtan, túrki dúnıesiniń tuǵyrly tulǵalaryn anyqtaıtyn krıterııler ázirleý, jasalǵan tizimdi kópshilikke tanystyrýdyń mehanızmderin oılastyrý ózek­ti másele bolyp tur. Tipti, qa­dym­nan bastaımyz ba, búginginiń qaıratkerlerine nazar aýdaramyz ba degen saýal da kóldeneń turady. Demek, mundaı iri jobalardy júzege asyrý úshin aldymen keńesip, kelisip almaq kerek. Túrkistandaǵy jıynnyń kózdegeni de osy. 

Qazir Qazaqstanda júrgizilip jatqan «Qazaqstannyń 100 ja­ńa esimi» jobasy men «Túrki ále­­miniń tuǵyrly tulǵalary» jo­basynyń mazmuny da, formasy da bir-birine uqsamaýy múmkin. Árıne, otandyq jańa esimder elimizdiń damýyna eńbek sińirip júrgen azamattardan quralsa, túrki áleminiń tulǵalaryn anyq­taý kezinde múlde basqa talap qoıylady. Aıtalyq, ál-fara­bıdi, Mahmud Qashqarıdi nemese Ulyqbekti túrki áleminiń tulǵasy qataryna qosýǵa bolady. Sonymen qatar HH ǵasyrdyń da qaıratkeri mundaı qurmetke laıyq bolýy múmkin. Sondyqtan «Túrki áleminiń tuǵyrly tul­ǵalary» jobasyn júzege asyrý ońaı sharýa bolmaıdy. Sek­sııada baıandama jasaǵan fılologııa ǵylymdarynyń doktory Áb­sattar Derbisáli tuǵyrly tul­ǵa­lar qataryna tek Túrkistan qala­­synyń ózinen shyqqan onda­ǵan tulǵalardy qosýǵa bolatynyn atap ótse, úndistandyq ǵalym Mansýra Haıdar Ortalyq Azııada ómirge kelgen kóptegen áýlıe men ǵulamanyń óńirdegi saıası-mádenı prosesterge erekshe yqpal etkenin aıtty. Al reseılik ǵalym Anton Porsın Joshy ulysyna ıslam dininiń taralýynda ózindik ról oınaǵan Berke hannyń ǵumyry týraly baıandady. Bir sózben aıtqanda, «Túrki áleminiń tu­ǵyrly tulǵalary» jobasyn jú­zege asyrý úshin kezeńder men salalyq baǵyttar mańyzdy ról oınaıtyny belgili bolyp otyr. Sondyqtan seksııaǵa qatysýshylar jobany júzege asyrý krıterıılerin ázirleýdiń óte mańyzdy ekendigine toqtaldy. 

Halyqaralyq keńes qurý usynyldy

«Kıeli» jáne «kıeli jerler» sózi arnaıy zertteýdi jáne naqtylaýdy qajet etedi. О́ıtkeni túrki áleminiń tilderinde aıtylýy men túsindirilýi ártúrli. Bul oraıda keń aýqymda mamandar men sarapshylardy qatystyra otyryp, «kıeli» jáne «kıeli jerler» sanatyn anyqtaý men mánin túsindirý boıynsha arnaıy zertteý júrgizý qajet.

Halyqaralyq ǵylymı-teo­rııalyq konferensııa sheńbe­rinde ótken «Túrki áleminiń kıeli jerleri» taqyrybyndaǵy seksııada osyndaı usynys jasaldy. Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev Qyrǵyzstanda ótken Túrkitildes memleketterdiń yn­ty­maqtastyq keńesiniń VI sam­mıtinde túrki halyqtary úshin qasıetti uǵymdardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, keıingi urpaqqa laıyqty qaldyrý úshin «Túrki áleminiń kıeli jerleri» jobasyn qolǵa alýdy usynǵan bolatyn. Elbasy sol sammıtte Altaıdan Anadolyǵa, Baıkaldan Balqanǵa deıingi atyrapta, Sa­harada baıyrǵy bahadúr baba­larymyzdyń izderi saırap jat­qanyn aıta kele, joba túrki áleminiń mádenıeti men tarıhyn nasıhattaýǵa zor úles qosa­tynyna senim bildirgen-di. Túrki dúnıesiniń kıeli jerlerin anyqtaý jobasyn ázirleý men onyń krıterıılerin belgileý jaıy, iske asyrý merzimi men kezeńderi, tártibi jáne ózge de máseleler talqylanǵan seksııa jumysynda ǵalymdar jasaǵan baıandamalardyń negizinde de El­basy bastamasyn júzege asy­rý maqsaty jatqany ańǵa­ryldy.

Sondaı-aq ǵalymdar óz elderindegi kıeli jerler men jurt tabynatyn áýlıeler jóninde keńinen áńgimeledi. My­saly, Reseı Federasııasynyń Hakasııa Respýblıkasynan kelgen professor Vıktor Býtanaev Hangoraıdyń aýmaǵyndaǵy kıeli jerlerge, ańyzdarǵa toqtaldy. Hakas halqynan shyqqan tanymal shyǵystanýshy, etnograf ǵalym, tarıhshy, folklortanýshy baıandamasynda Enı­seıdiń oń jaǵalaýynda, Saıan qyrattaryndaǵy «Omaı tas» týraly aıtyp ótti. Jalpy, ejelgi túrki halyqtarynda patrıarhaldy basqarý júıesi bolǵanymen, túrli derekter, ǵylymı zertteýlerde kóshpeliler mádenıetinde áıel zatyna degen qurmet, izet erekshe bolǵandyǵy aıtylady. Umaı áıel rýhy (dıalektilerde: Umaı, Omaı jáne Ymaı), hakastar senimi boıynsha, adamdarǵa kórinbeı árdaıym kók aspandaǵy bulttar arasynan nárestelerdiń dúnıege kelýin qadaǵalap, olardy pále-jaladan saqtaıtyn kórinedi.

Tarıhshylar deregine júginsek, Umaı – kók túrkiler dáýirinde (VI-VIII ǵǵ.) Altaıdyń shy­ǵysyna qaraı, qazirgi mońǵol jáne qytaı dalalaryn mekendegen túrikter dúnıetanymyndaǵy mıftik obrazdyń biri. Hakas halqynyń senimi boıynsha Umaı áıel qudaı balalardyń jan­daryn óziniń «shirkeýinde» Amaı taýynda saqtaıdy eken. V.Býtanaevtyń aıtýynsha, Abakan ózeniniń saǵasyndaǵy Irttag taýynda hakastardyń batyry Ir-Tohchyn «uıyqtap» jatyr. «Kezekti erliginen soń Ir-Tohchyn Irttag taýyna kóterilip, basyn erge qoıa máńgilik uıqyǵa ketken. Áli kúnge deıin bul taý­dyń tóbesinde qysta uly ba­tyrdyń deminen paıda bolǵan aq bý býdaqtaıdy. Ańyzdarda aıtylǵandaı, uıqydaǵy Ir-Tohchyn beıbit ómirdiń sońǵy jyly óz halqyn qutqarý úshin oıanady», deıdi etnograf ǵalym V.Býtanaev. Al Á.Naýaı atyndaǵy Tashkent memlekettik ózbek tili jáne ádebıeti ýnıversıtetiniń professory Ǵ.Babaerov Túrki qaǵa­naty boıynsha jasaǵan zertteýlerine jáne Túrkistanda shyǵarylǵan monetalardaǵy ja­zýlardyń mán-maǵynasyna toqtaldy.

Qazaqstannyń kıeli jerleri 5 topqa biriktirilgenin aıtyp ótken pedagogıka ǵy­lym­­darynyń doktory, profes­sor Uljalǵas Esnazarova Túr­kistannyń geografııasyn fakýl­tatıvtik pán retinde mektep baǵ­darlamasyna engizýdi usyndy. Elimizde álemde kezdespeıtin ósimdikter de, janýarlar da barshylyq. Alaıda, olar birinshi ashqan nemese tapqan adamnyń esimimen atalyp ketken. «Mysaly, greıg qyzǵaldaǵy, taýda ósetin shyrshalarymyz zerttelgenge deıin de qazaq jerinde ósken ǵoı. Prjevalskıı jylqysy deıdi, oǵan deıin bizdiń Saryarqada tobymen júrgen qulanymyz bolǵan. Basqa jerde joq qaratorǵaıymyz bar», deı kele ǵalym barymyzdy baǵalaýǵa shaqyrdy. Sondaı-aq baıandamashylar túrki álemindegi jer-sý ataýlary jóninde de keńinen áńgimelep, oı-pikirlerin ortaǵa saldy.

«Túrki áleminiń kıeli jer­leri» taqyrybynda ótken sek­sııaǵa qatysýshylar jasalǵan baıandamalar men pikirlerdi sarap­taı kele, ǵylymı-teorııa­lyq konferensııaǵa birqatar usynys daıyndady. Mysaly, «túrki elderiniń dastandarynda, ápsanalar men ańyzdarynda aıtylǵan kıelilik pen kıeli jerler», Túrkistannyń jáne Túrkistan óńiriniń kıeli jerlerine zertteý júrgizý jobalaryn jú­zege asyrý qajet. Sondaı-aq qa­tysýshylar Túrkistandy jáne Túrkistan oblysyn qaıta tú­letý maqsatyndaǵy naqty kó­mek retinde «Ortalyq Azııa kósh­pen­dileriniń oıý-órnek máde­nıeti» jobasyn júzege asyrýdy usyný qajet dep esepteıdi. Kıeli jerler máselesi boıynsha Túrki álemi elderiniń sarapshylary men mamandarynyń derekqoryn jasaý da mańyzdy. Túrki áleminiń kıeli jerleri boıynsha Halyqaralyq keńes, Týrıstik jáne mádenı baǵyttar daıyndaý maqsatynda «Jibek joly qorǵandary» arnaıy baǵytyn qurý da usynyldy. 

Ǵalymjan ELShIBAI,

«Egemen Qazaqstan»