Baǵdarlamalyq maqalada damyǵan memleket bolyp, zerdeli de zııatker ult bolyp álemdik arenada oıyp turyp ózindik oryn alý úshin qajetti qadir-qasıetter sanamalanyp aıtylǵan bolatyn.
Elbasy atalǵan tarıhı qujatta ulttyq qundylyqtarymyz – ulttyq kodymyzsyz eshqandaı da jańǵyrý bolmaıtyndyǵyn aıtty. Ǵylym men tehnıka kóz ilespes shapshańdyqpen damyp, jedel ózgerip otyrǵan álemde Memleket basshysy aıtqandaı, rýhanı jańǵyrýdyń eń basty sharty – ulttyq kodymyzdy, ulttyq mádenıetimizdi saqtaı otyryp, álemdik ózgeristerge saı jańasha oılaý júıesin qalyptastyrǵanymyz abzal. Ulttyq kodty saqtaý degenimiz, tamyry tereńnen bastaý alatyn rýhanı ári ulttyq bolmysymyzdy nyǵaıtyp, jetildirip, ony urpaqtan-urpaqqa mura etý. Ulttyq bolmystyń ózi bizdiń ejelden kele jatqan salt-dástúrlerimizden, mádenıetimizden, tarıhymyzdan, barlyq rýhanı qundylyqtarymyzdan bastaý alady desek, atadan balaǵa mıras bolyp kele jatqan sol qundylyqtarymyzdy zamanǵa saı odan ári baıytyp, damytyp, jetildirip, ony búgingi urpaqtyń sanasy men turmysyna sińirý arqyly jańa ǵasyrdyń jańa urpaǵyn, jańa urpaqtyń kemel keleshegin qalyptastyrýymyz qajettigin erekshe eskertti.
Baǵdarlamalyq maqala aıasynda rýhanı kodymyzdyń basty tetigi bolyp tabylatyn qoǵam úshin mańyzdy kóptegen sharalar júzege asyrylýda. Atap aıtsaq, latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıi qabyldandy jáne ony ǵylymı-teorııalyq jáne praktıkalyq turǵyda ómirimizge engizýdiń keshendi jospary jasalynyp, latyn álipbıi negizindegi qazaq tiliniń emle erejeleriniń jobasy saraptamadan ótýde, jańa álipbıdegi alǵashqy aqparattyq-tanymdyq merzimdi basylym «Til-Qazyna» oqyrmanyna jol tartty. Qoǵamdyq jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar boıynsha «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasynda álemdegi eń úzdik joǵary oqý oryndarynda oqytylatyn 18 oqýlyqty qazaq tilinde sóıletti.
Endigi maqsat – osyndaı baǵa jetpes dúnıeni oqý úrdisine engize otyryp, stýdent jastarǵa álemdik deńgeıde bilim berýdiń zor tetigin qalyptastyrý kózdelýde. Táýelsizdik jyldarynda tabysqa jetken, elimizdiń ár óńirinde turatyn túrli jastaǵy, san alýan etnos ókilderiniń tarıhyna negizdelgen «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasy aıasynda zamanymyzdyń ozyq oıly, jasampaz, eńbekqor adamdarynyń esimderi men eren eńbekteri ulyqtalýda. Aldymen azamattyq patrıotızm, odan keıin qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýdyń bastamasy bolǵan «Týǵan jer» baǵdarlamasy aıasynda da aýqymdy sharalar jasalýda. Sonymen qatar halqymyzdyń ulttyq biregeıliginiń myzǵymas negizi – «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy aıasynda qalyptasýda.
Rýhanı jańǵyra otyryp, bolashaqqa bet túzegen halyqtyń Uly Dalasy kıeli jerlerge toly. Biz úshin Atyraý – Arqa – Alataý – Altaı sııaqty ulan-asyr aımaqty alyp jatqan Qazaqstannyń árbir súıem jeri qasıetti de kıeli. Qorshaǵan ortamen úılesimdilikte ómir súrgen ata-babalarymyz «kıe» sózine erekshe mán berip, kindik qany tamǵan týǵan jerinen bastap, tarıhı jadynda óshpes iz qaldyrǵan tarıhı jáne saıası oqıǵalarmen baılanysty oryndardy kıeli de qasıetti mekenine balady. «Týǵan jer – tuǵyryń, týǵan el – qydyryń», «Árkimniń óz jeri – jumaq», «El ishi altyn besik», «О́z eliń – altyn besigiń», «Baqyr qazan qaınasa bárimizdiń baǵymyz», «Týǵan jerdiń ár tasy bizdiń altyn taǵymyz», dep týyp-ósken jeri, óngen ortasyn kıe tutyp, onyń qadir-qasıetin baǵalaı bildi. Halqymyzdyń ulttyq sanasynyń ereksheligi de osynda.
Endigi jasalatyn negizgi áreketimiz, osy qundy erekshelikti joǵaltyp almaı, óskeleń urpaq boıyna jalpyulttyq qasıetti oryndar uǵymyn sińirýimiz kerek. Ol úshin Elbasy «Qazaqstanyń qasıetti rýhanı qundylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasyn jasaý kerektigin tapsyrdy.
Qazaqstannyń kıeli jerleri retinde erekshe baǵalanatyn tabıǵı jáne mádenı nysandar, zaıyrly jáne dinı sáýlet eskertkishteri, halyq arasynan shyqqan kórnekti tulǵalardyń keseneleri men qorymdary, halyqtyń jadynda eleýli iz qaldyrǵan tarıhı-saıası oqıǵalarǵa baılanysty oryndar tanylady. Sonymen qatar táýelsiz elimizdiń áleýmettik-saıası ómirinde ulttyq birlik pen biregeılik, jańǵyrý nyshany retinde mańyzdy oryn alatyn zamanaýı nysandar da kiredi.
Ulttyq qundylyqtarymyzdy osyndaı kıeli nysandar arqyly jańǵyrtý, jańǵyrta otyryp eldiń ıesi bolar bolashaq urpaqty rýhanı baı muramen sýsyndata tárbıeleý – Elbasy aldymyzǵa qoıǵan baǵdarlamalyq tapsyrmanyń biri de biregeıi. Birin-biri tolyqtyratyn «Týǵan jer» baǵdarlamasy men «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy arqyly týǵan jer men kıeli jerlerge degen shynaıy patrıottyq sezim arqyly, ekeýiniń sabaqtastyǵy arqyly bolashaq urpaqta birtutas myzǵymas tarıhı sana qalyptasady. Týyp-ósken jerge degen súıispenshilik bir ǵana Otanymyz – Qazaqstanǵa degen patrıottyq sezimge ulassa, Qazaqstannyń qasıetti jerlerin qasterleý – bizdi kez kelgen rýhanı jutańdyqtan saqtap, aman alyp shyǵatyn sımvoldyq qalqanymyz ári ulttyq maqtanyshymyzdyń qaınar bulaǵy bolary haq.
Sóz sońynda aıtarymyz, tarıhı sanasy myǵym, Abaıdyń danalyǵy, Áýezovtiń ǵulamalyǵy, Jambyldyń jyrlary men Qurmanǵazynyń kúıleri, ǵasyrlar qoınaýynan jetken babalar úninen, ıaǵnı rýhanı mádenıetimizden nár alǵan, ulttyq rýhy saqtalǵan, ulttyq sana-seziminiń kókjıegi keńeıgen, básekege qabiletti, rýhanı jańǵyrǵan tulǵanyń – halyqtyń – memlekettiń ǵana ózindik derbes damý úlgisi qalyptasyp, kemel keleshekke nyq ári naqty qadammen jyljı otyryp damyǵan elderdiń qatarynan oryn alatyndyǵy sózsiz.
Raıhan DOSJAN,
fılosofııa ǵylymdarynyń PhD doktory,
Aqmarjan ÁÝELBEKOVA,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty
