Ashraf Attıa: Tarıhty jete túsindirýdiń tıimdi tujyrymdamasy

Bul tujyrymdama qazaq halqynyń mádenı jáne tarıhı murasynyń barlyq relefterin keshendi túrde qamtýymen erekshelenedi.

Búgingi jahandaný áleminde óz tarıhyn jaı ǵana bilý qazirgi zamanǵy syn-qaterlermen kúresý jáne bolashaqqa arnalǵan maqsattardy belgileý úshin azdyq etedi. Bul arada keń aýqymda oılaǵanymyz jón. Dáliregi, ómirdiń barlyq salalary boıynsha ótkenniń barlyq jetistikterin jete túsiný, uǵyný, ony tıimdi quralǵa aınaldyrý mańyzdy. О́tken jyldardaǵy oqıǵalarǵa tek baǵa berip qana qoımaı, olardy árbir jeke adamnyń qalyptasýyna yqpal eter tetikke aınaldyrǵan abzal. Nursultan Nazarbaev óz maqalasynda osy maqsatty aıqyn ańǵartady.

Prezıdent atap ótkendeı, qazaq halqy óziniń san ǵasyr­lyq tarıhynda álemdik órke­nıetke serpin bergen, jahandy jań­ǵyrtqan kóptegen san sala­lyq jetistikterge qol jet­kizgen. Bul jasampaz jetistik­ter arnasyndaǵy barlyq qundy­ly­q­tar adamzattyń ortaq ıgiligine aınaldy. Osy oraıda birinshi ke­zekte qazaqtyń arǵy ba­balarynyń álem boıynsha alǵash jylqyny qolǵa úıretkenin, temir óndirýdi meńgergenin, óner­ge ań stılin engizýin, Uly Jibek jolyn qalyptastyrǵanyn aıtýymyz kerek. Sondaı-aq «Altyn adam» syndy asa baǵa­ly tarıhı jádigerler de, alma men qyzǵaldaqtyń da Uly dalaǵa tıesili ekeni kóp jaıtty ańǵartady. Mine, búgingi qazaq óz ata-babalarynan osynaý qundylyqtardyń muraǵa qalǵanyn bilip júrýi tıis ári munymen maqtana bilgeni abzal. 

Nursultan Nazarbaev óz ma­qa­lasynda orta ǵasyrdaǵy Otyrar qalasy əlemdik órkenıettiń uly oıshyldarynyń biri – Əbý Nasyr ál-Farabıdi dúnıege əkelgenin, túrki halyqtarynyń rýhanı kóshbasshylarynyń biri Qoja Ahmet Iаsaýı Túrkistan qalasynda ómir súrip, ilim taratqanyn atap kórsetken. 

Bulardan bólek, Uly dalada álemdik tarıhtan berik oryn alǵan kóptegen uly ǵalymdar, qol­basshylar shyqqan. Prezı­dent osy oraıda, Beıbarys pen Əbý Nasyr ál-Farabıdi ádildikpen eske alady. 

Arab-musylman álemin syrt­­qy jaýlardan qorǵap qal­ǵan Zahır Beıbarys «Jeńim­­paz jáne din qorǵaýshysy» degen qurmetti ataýǵa ıe bol­ǵan. О́ıt­keni ol arab álemi­niń shy­ǵys bóligin krest­shi­ler shabýy­lynan qorǵap qaldy, son­daı-aq Mesopotamııa men Mysyr­ǵa, sosyn Mekke men Mádı­n­ege baǵyt almaq bolǵan Uly Mońǵol ım­pe­rııasy­nyń tegeýrin­­di ás­keriniń betin qaı­­tardy. Osy­naý arpalysty kezeń­de qazaq dala­synan shyqqan Zahır Beı­barys syrttan tóngen jaý­lar­dy jeńip, sol dáýirdegi oqı­­ǵalardyń baǵy­tyn ózgertti.

Qazirgi zamanǵy qazaq­stan­­dyqtar Ábý Nasyr ál-Fara­bı­d­i ózderiniń jerlesimiz dep maq­­tan tutýǵa quqyly. Ol – álem­degi ekinshi ustaz, fıloso­fııa, mate­matıka, mýzyka sala­syn­daǵy álem­­dik bilimin baıyt­qan kópte­­gen baǵaly jumys­tardyń avtory. Ábý Nasyr ál-Fa­rabı arab mýzykasynyń eń negizgi aspap­tarynyń biri – ál-Kanondy oılap tapty. Bul aspap qazaqtyń jetigenin eske túsiredi.

Nursultan Nazarbaev óziniń «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalasynda tarıhı sanany jańǵyrtý baǵytyndaǵy naqty sharalar men basty mindetterdi de belgilep berdi. 

Bul baǵyt boıynsha «Arhıv – 2025» jeti jyldyq baǵdar­lama­syn júzege asyrý, «Uly da­­la­nyń uly esimderi» atty oqý-aǵartý ensıklopedııalyq saıa­baǵyn ashý, «Túrki órke­nıeti: túp-tamyrynan qazir­gi zamanǵa deıin» atty jobany qolǵa alý, «Dala folk­lory­nyń antologııa­syn» jasaý. Qazaqstan tarı­hy­nyń úzdiksiz damýyn kórsete­tin derekti-qoıylymdyq fılm­der­diń, televızııalyq serıaldar men tolyq metrajdy kórkem kar­tı­nalardyń arnaıy sık­lin óndi­riske engizý máseleleri qamtylǵan.

Ashraf Mohammed ATTIA,

L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ Halyqaralyq qatynastar fakýlteti shyǵystaný kafedrasynyń shaqyrylǵan professory (Ál-Alsýn Aın-Sham ýnıversıteti, Mysyr)