Erte júkti bolǵan jasóspirimder, zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan jetkinshekter máselesine zertteý júrgizgen úkimettik emes uıymdar jurtshylyqtyń, quzyrly mekemelerdiń nazaryn osy jaǵdaıǵa aýdarýǵa kúsh salyp júr.
«Zamanyna qaraı – adamy» desek te, ótpeli jas – aǵzasy tolyspaǵan, tájirıbesi joq jastardyń túrli qatelikterge urynatyn kezeńi. О́tpeli kezeńde qany qyzý albyrt jas oılanbaı jasaǵan qylyqtaryna ómir boıy jaýap beretindigin bile bermeıdi. Árıne, mundaı qaýip-qaterdiń túri alýan. Jynystyq joldarmen juǵatyn ınfeksııalardy aıtpaǵanda, sońy ajal qushtyratyn AITV sııaqty emi joq vırýstar bar. Onyń qasynda jetilmeı jatyp júkti bolyp qalýdyń ózi de keıde qaıǵyǵa soqtyrady. О́kinishtisi, barlyq jaǵdaıda aıaǵy aýyr bolǵan qyz bala boıyna bitken sharanadan qutylýǵa asyǵatyny aıan. Al jasandy túsik jasatýdyń túbi – bedeýlik. Qazir elimizde nekege turǵan juptardyń 17 paıyzy bedeýlik taqsiretin tartyp otyr.
Ártúrli zertteýlerge súıensek, elimizdegi 15-19 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń 30 paıyzy belsendi jynystyq qarym-qatynasta ómir súredi. Bul derekpen eseptespeske bolmaıdy. Eger ár úshinshi jasóspirim jynystyq qarym-qatynasta bolsa, onyń mindetti túrde saldary da qosaqtasyp júrmek. Bul – jynystyq juqpaly aýrýlar ıakı júktilik. Mundaıda jasóspirimderdiń barlyǵy derlik qandaı jaǵdaıǵa dýshar bolǵany jaıly ata-anasyna jumǵan aýzyn ashpaıdy.
Qaıbir jyly seksýaldyq saýattylyq baǵdarlamalar avtory, halyqaralyq medısınalyq kompanııanyń korporatıvtik treneri Iýlııa Iаrmolenko (Ýkraına) eresekter men balalar arasynda tájirıbelik leksııalar júrgize otyryp, óziniń Sexinforia.com blogynda bul óte shikámshil ári shetin másele ekendigin aıta kele: «Sol joly ózimniń tolyq dármensizdigimdi sezingenim esimde. Jynystyq zorlyq týraly blogymnan keıingi bir leksııada 10-12 jasar eń batyl qyz ornynan turyp: «Men anama baryp, meni eresek erkek sıpalady desem, bul óte oǵash bolar edi. Aıtpaımyn», dedi. Al qalǵandary qyzdy quptap, bastaryn ızedi. Demek, osy jaǵdaıǵa dýshar bolsa, eshqaısysy da ata-anasyna aıtpaıdy...
Sondyqtan quzyrly mekemeler 16 jastan bastap erikti túrde, óz betinshe medısınalyq kómekke júginýge, sheshim qabyldaýǵa ruqsat berýdi qarastyrýǵa májbúr. Degenmen, munyń aıaǵy qazirgi kórsetkishterdi qaı jaǵyna qaraı buratynyn eshkim boljap bere almaıdy.
«Álemniń kóptegen memleketteri, onyń ishinde Reseı, О́zbekstan, Belarýs, Moldovo, Ýkraına elderinde erikti aqparattandyrý kelisimi 15 jas bolyp belgilengen. Iаǵnı bul elderde 15 jastan bastap óz betinshe medısınalyq kómekke júginý baıaǵydan bar. Onyń sóge jamandaıtyn túgi joq. О́ıtkeni 15-18 jas aralyǵyndaǵylar jetkilikti túrde eresek sanalady. Olar qandaı da bir jaǵdaıǵa tap bolǵanda óz betterinshe oılanyp, sheshim qabyldaýy tıis», deıdi BUU-nyń elimizdegi Halyqtar sany salasyndaǵy qorynyń atqarýshy ókili Raıymbek Sısemalıev.
Jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardyń eń joǵary deńgeıi 14 pen 24 jas aralyǵyndaǵylarda baıqalady. Máselen, jýyrda Halyqaralyq parlamentaralyq «Jastarǵa salynǵan ınvestısııa. Eshkimdi nazardan tys qaldyrmaımyz» atty konferensııada mańyzdy deklarasııa qabyldandy. Bul qujat jastardyń reprodýktıvtik densaýlyǵyna erekshe nazar aýdarýǵa shaqyrady. Deklarasııanyń 14, 15, 16, 17 pýnktterinde birinshi kezekte jastardyń alǵashqy medısınalyq kómek alýyna qoljetimdilik pen túsinistikti burynǵydan da kóterip, ásirese jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyqty saqtaý, onyń ishinde SPID pen jynystyq tárbıege arnalǵan joldar qaralǵan. Kezekti 16 pýnktte jastardyń densaýlyǵyn saqtaý men aqparattandyrýǵa kedergi keltiretin barlyq faktorlarmen kúresti kúsheıtý, onyń ishinde quqyqtyq, mádenı, salt-dástúrlik kedergiler, qarjylyq qıyndyqtar, erte neke qurýdy azaıtý, qalamaǵan júktilik, óz ózine qol jumsaýdan, baqytsyz oqıǵalardan saqtandyrý qamtylǵan. Sońǵy pýnkt jastardyń qandaı jaǵdaıǵa dýshar bolmasyn, aqparattyń keń aýqymy men sanıtarlyq aǵartýdyń qoljetimdiligimen qamtamasyz etý, onyń ishinde seksýaldyq, reprodýktıvtik jáne psıhıkalyq densaýlyq saýaldarynda aqparattyq kommýnıkasııalyq tehnologııalar men ınnovasııalyq ádisterdi, bilim berý júıesin paıdalaný qarastyrylǵan.
Statıstıka boıynsha elimizde jylyna 15-18 jastaǵy 1 myń qyzdyń 36-sy ana bolǵan. Qytaıda ár 1000 qyzdyń ekeýi ǵana bosanady. Bul aıyrmashylyq Qazaqstanda medısınalyq qyzmetke, arnaıy dárilerge jáne aldyn alý bilimine qoljetimsizdikten týyndap otyrǵan kórinedi.
О́z kezeginde senator Darıǵa Nazarbaeva Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń joǵarydaǵy usynysyna qatysty áli de jaǵdaıdy ábden ekshep baryp sheshim qabyldaý qajettigin aıtty. О́ıtkeni ata-ananyń ruqsatynyz túsik jasatýdyń saldary qaýipti ekendigin bildirdi.
«Ata-anasynyń kelisiminsiz 16 jastaǵy jasóspirimderdiń jasandy túsik jasatýy» týraly jańalyq usynystardyń bir bóligi ǵana. Negizi bul óte kúrdeli taqyryp. Sondyqtan ár sózge abaı bolý kerek. Bizdiń uıym bul sózdi joqqa shyǵarmaıdy, ol jerde tek jasandy túsik máselesi ǵana emes, sonymen qatar jasóspirimderge aldyn ala saýattandyrý jáne ómirlik mańyzy jaıynda da aıtylǵan bolatyn», deıdi BUU qorynyń Qazaqstandaǵy atqarýshy ókili R.Sısemalıev.
Onyń aıtýynsha elimizde 15-18 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń 30 paıyzy tósek qatynasyna túsedi. Mine, osy jastardyń ata-ananyń kómeginsiz ózderine kómektese almaıtyny qatty qynjyltady. Kóptegen qaýipti aýrý jynystyq jolmen paıda bolady jáne taralady. Bizdiń jastar bul turǵyda saýatsyz, sebebi úıde bul taqyrypta áńgime qozǵalmaıdy, mektepterde arnaıy pán joq. Al medısınalyq qyzmetkerler ruqsatsyz kómek bere almaıdy. Bizdiń elimizde ǵana kámelettik jasty 18 jas dep esepteıdi. Reseıde 14 jastan bastap, О́zbekstanda 15 jastan bastap jasóspirimder óz erkimen sheshim qabyldaýǵa múmkindikteri bar. Qazaqstanda osy jastaǵy adamǵa bala retinde qaraý qalyptasqan, bul – qate. 16 jastaǵy jasóspirim esi kirgen, óz betinshe oılaı alatyn azamatqa jatady.
Bul máselege qatysty Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Lázzat Aqtaeva: «Qoldanystaǵy zańnamaǵa sáıkes kámeletke tolmaǵan balalarǵa ata-ana ruqsatynsyz medısınalyq qyzmet kórsetý jasy shektelgen. Bul shekteý qalamaǵan júktilik, túsik jasatý jáne merziminen buryn bosaný kezinde kámeletke tolmaǵandarǵa ýaqtyly medısınalyq qyzmet alýǵa kedergi keltiredi», degen bolatyn. Vıse-mınıstr osy statıstıkaǵa sáıkes, sońǵy úsh jylda jasóspirimder arasyndaǵy bosaný kórsetkishiniń 26 paıyz tómendegenine qaramastan, Qazaqstan 15-18 jastaǵy jetkinshekterdiń bosaný deńgeıi boıynsha álemde Bolgarııa, Moldavııa, Estonııa jáne ózge postkeńestik eldermen qatar kósh bastap turǵanyn aıtty.
UNFPA aqparatyna sáıkes, jyl saıyn Qazaqstanda jasóspirimder arasynda 6 myń júktilik tirkeledi. Shamamen ár úshinshi jetkinshek túsik jasatady. «Osyǵan baılanysty «Halyq densaýlyǵy men densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeks jobasyna 16 jastan bastap ata-ana kelisiminsiz medısınalyq qyzmet alýǵa kepildik beretin normany qosý máselesin qarastyryp jatyrmyz», deıdi L.Aqtaeva.
Aıtqandaı, osy ózekti máselege oraı 27 qarashada kezekti ret Qazaqstandaǵy BUU keńsesinde keleli jıyn ótti. Jıynǵa Y-PEER jastar qozǵalysynyń da músheleri shaqyryldy.
– Bizde jigitter de, qyzdar da densaýlyǵynda kinárat bolǵan jaǵdaıda 18 jasqa tolmaıynsha, gınekologke de, andrologke de óz betinshe qarala almaıdy. Kámeletke jetpeı mundaı másele týyndasa, biz ony áke-sheshemizge aıta almaımyz. Onyń ústine stýdentterdiń kópshiligi basqa qalalarda turady. Bir jaǵdaıǵa tap bolsa, ata-anasyz dáriger qabyldamaıdy. О́z betinshe medısınalyq qyzmetke júginý jasyn azaıtsa, bul kóptegen máselelerdi sheshetin edi, – deıdi Y-PEER múshesi Aıdana Eslamǵalı.
Sol sııaqty Qazaqstandaǵy jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyq qaýymdastyǵynyń atqarýshy dırektory, akýsher-gınekolog Galına Grebennıkova jastardyń densaýlyǵyn durystaýǵa qatysty úsh shartty alǵa tartty. Buǵan adamgershilikti jynystyq tárbıe, medısınalyq qyzmetterdiń ishinde reprodýktıvtik densaýlyq pen júktilikten saqtandyratyn preparattarǵa qoljetimdilikti qamtamasyz etý jáne 16 jastan bastap óz betinshe dárigerge qaralýdy qamtamasyz etý kiredi.
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
