1994 jyly «Tarıh tolqynynda» atty kitap jazdy. El Prezıdenti retinde «Men óz halqymnyń keminde bes myń jyldyq tarıhyn bilýim kerek» dep edi sonda. Ári qazaq rýhanııaty órkenıetiniń negizgi 12 jolyn ashyp kórsetip edi. Soǵan bir nazar aýdaraıyqshy:
1. Qazaqstannyń búkil aýmaǵyn qamtıtyn kóshpeli, ejelgi arıılerdiń qonystanýy. Oǵan Syntasty, Arqaıym qorym-keshenderi kiredi.
2. Osydan 4-5 myń jyl buryn arııler soltústikten ońtústikke, Ońtústik Oraldan Úndi ózeni boıyna yǵysty. Úndide Veda, Iranda Avesta jazyldy. Mádenı-tarıhı órleý bastaldy. Ejelgi dala, qazaq jeri álsiredi. Sodan qalǵan belgi – tańbaly tas.
Saq patshalarynyń Esiktegi, Besshatyrdaǵy qorǵandary odan keıingi dáýirdiń belgileri.
3. Osydan 3-4 myń jyl buryn Gobı mańynda ǵundar bılik qurdy. Olardyń bir toby bir ǵasyrdan soń búgingi qazaq dalasyna qulady. Táńirge tabyný bastaldy.
4. Osydan 1,5 myń jyl buryn ǵun násilderi – túrkiler – ashına rýynyń túrkileri jınaqtalyp, keıin olar túrki qaǵanatyn qurdy, Máńgilik el qalyptasty.
«Qorqyt ata» ańyzy sol zamannyń tarıhı saryny.
Túrki eposynyń úsh butaǵy nemese úsh bóligi – Qazaqstandaǵy túrki rýhanııatynyń qaınar kózine aınaldy.
5. Budan 1300-1100 jyldar buryn túrki halyqtarynyń rýhanı ortalyǵy Shyǵysqa kóshti. Ol Orhon-Enıseı jazbalarynda tańbalandy. Tonykók, Kúltegin rýnasynyń jazbalaryn, qyryqqa tán jádigerlerdi engizýge bolady.
6. Osydan 1100-900 jyldar buryn Qazaqstanǵa ıslam dini dendep endi. Arab árpi rýna jazýyn yǵystyryp shyǵardy. Ǵylym-bilim damydy. Ál-Farabı, Júsip Balasaǵun, Mahmud Qashqarı sol zamannyń sónbes juldyzdary.
7. HI ǵasyr túrkilerden shyqqan tuńǵysh sopy – Qoja Ahmet Iаsaýı hıkmetterimen erekshelenedi. Ol qazaqtardyń rýhanı murasy. Al Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi qazaq memlekettiginiń nysanasy, ol qazaqtyń uly tulǵalarynyń panteony.
8. HII-HIV ǵasyrlar Shyńǵys han men onyń urpaǵyn jaýlaýshylyq biryńǵaı qazaq halqynyń tabıǵı damýyna kesel bolyp jabysty, qanjosa boldy. Sol kezde qazaqtan Maıqy bı shyqty. Ol qazaqtyń úsh júziniń tańbalaryn tasqa qashady. Úısinderdiń nysany – tý, arǵyndardyń nysany – kóz, alshyndardyń nysany – naıza.
Úsh júz óziniń jaýyngerlik uranyn aldy. Uly júz – Baqtııar – Baqyt, Orta júz – Aq jol – Ádilet, Kishi júz – Alshyn – Ot-ana. Olardyń ortaq urany – Alash boldy.
9. XV-XVIII ǵasyrlar qazaq handyǵy qurylýymen bıik sapaǵa kóterildi. Asan qaıǵy, Shalkıiz, Buqar jyraý qazaq rýhanııatynyń altyn aǵysyna aınaldy.
Jánibek pen Kereı han qazaq degen ataýdy tarıh sahnasyna alyp shyqty.
HVII ǵasyrdyń birinshi jartysynda – Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bı Táýke hanmen birge «Jeti jarǵyny» jasady.
1729 jyly Ańyraqaı shaıqasy qazaqtyń bolý-bolmaýy týraly máseleni sheshti. «Biz kúni búginge deıin osynaý uly oqıǵanyń tıisti baǵasyn bergenimiz joq»!
10. Bul HVII-HIH ǵasyrlardy qamtıdy. «Aqtaban shubyryndy, alqa kól sulama» kezi edi. Osy kezeńde tarıh sahnasyna Abylaı han keldi. Qazaq eli Reseıdiń bodanyna kirgen tus ta osy kezeń. Osy sátte jarq etip qazaq kógine Shoqan men Abaı shyqty.
11. HIH ǵasyrdyń sońy HH ǵasyrdyń basy, Reseıdiń gúldenýi de qulaǵaly turǵan kezeńin belgileıdi. Qazaq óz memleketin qurýdy kózdedi. Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov Alashorda úkimetin qurýǵa umtyldy.
Qazan tóńkerisi qazaqqa sóz júzinde táýelsizdik ákelgenimen, shyn máninde qasiretti jańa bir kezeńge ulasty. 70 jyl boıy kommýnıstik júıe qazaqtyń ulttyq rýhyn joǵaltýymen aınalysty. Tilinen, dininen aıyrylǵan halyq qalyptasa bastady.
12. 1986 jyly Jeltoqsan kóterilisi qazaqtardyń rýhyn oıatty. Alyp KSRO qulady, qazaq táýelsiz memleket qurý quqyǵyna ıe boldy.
13. Árıne, buǵan taǵy bir saıası, teńdessiz sheshim Qazaqstannyń egemendigin jarııalaýyn qosaıyq. Sondaı-aq egemen el qurýdaǵy Qazaqstan damýynyń prezıdenttik basqarý júıesi jáne Nazarbaev fenomeni.
Odan keıin Prezıdent «Mádenı mura» baǵdarlamasyn usyndy. Bizge málim, beımálim ult jádigerleri jınaldy, jınaqtaldy, saralandy, monografııalar jaryq kórdi. Onan soń Ulytaýdaǵy qasıetti bulaq qasynda turyp suhbat berdi.
Osy kezeńde Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń tikeleı qoldaýymen M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty 100 tomdyq «Babalar sózin» shyǵardy, ǵylymı aınalymǵa qosyldy.
Mine, Prezıdent Nursultan Nazarbaev Uly dala órkenıetiniń jeti qyryn atap ótip, ony júzege asyrýdyń naqty joldaryn usynyp otyr. Olar qandaı?
Prezıdent jazǵandaı «Tól tarıhymyzǵa oń kózqaras kerek». «...Eneolıt dáýirine tıesili «Botaı» qonysynda júrgizilgen qazba jumystary jylqynyń tuńǵysh ret qazirgi Qazaqstan aýmaǵynda qolǵa úıretilgenin dáleldedi» dep jazdy Elbasy.
Ony at ábzelderimen, áskerdiń kıgen kıimderimen úılestire zertteý kerektigin Prezıdent qadap aıtady. Bul arnaýly ǵylymı taqyrypqa suranyp tur. Uly daladaǵy ejelgi metallýrgııany da ǵylymı-tanymdyq turǵydan zerdelep, halyqqa jetkizý mindeti tur. Elbasy álemdik órkenıette erekshe orny bar ań stılin ulttyq bolmys, keńistik pen ýaqyt ólshemderin eskere otyryp baǵamdaýǵa shaqyrady. Túp-tamyrymyzdy taný úshin ózimizdiń ejelgi ata-qonysymyzdan tabylǵan jádigerlerge ulttyq órkenıet bıiginen qaraý qajet. Máselen, 1969 jyly Qazaqstannyń, onyń ishinde ejelgi Jetisý jerinen tabylǵan Altyn adamdy alaıyq.
«Jaýyngerdiń altynmen aptalǵan kıimderi ejelgi sheberlerdiń altyn óńdeý tehnıkasyn jaqsy meńgergenin ańǵartady. Sonymen birge bul jańalyq Dala órkenıetiniń zor qýaty men estetıkasyn áıgileıtin baı mıfologııany pash etti». Kúmis keseden tabylǵan jazý da áli oqyla qoıǵan joq. Oqylǵanmen, ol ǵylymı toqtam retinde moıyndalmady. Bul da lıngvıster aldynda turǵan úlken mindet.
Prezıdent jazǵandaı, Qazaqstan jeriniń Altaıy onyń táji ispetti. «Dál osy óńirde bizdiń dáýirimizdiń Ι myńjyldyǵynyń orta sheninde Túrki dúnıesi paıda bolyp, Uly dala tósinde jańa kezeń bastaldy». Mine, osy órkenıettegi ádebı, rýhanı jádigerler týraly kúrdeli zertteýler, maqalalar, qajet bolsa komıkster kerek-aý. Ál-Farabı, Qoja Ahmet Iаsaýı túrki áleminiń uly danagóıleri. Olar bizdiń babalarymyz, odan qashqaqtaýdyń ne qajeti bar. Ras, olar túrki áleminiń bıigine shyqty. Biraq olardyń kindik qany qazaq jerinde tamǵanyn eshqashan umytpaýymyz kerek.
Túrki ımperııasynyń aýmaǵyn qamtyǵan kóne Jibek Joly jahandaný zamanynda qandaı transformasııaǵa ushyrap otyr? Onyń Qazaqstan ekonomıkasynyń damýyna qandaı úles ákelgenin sana, ekonomıkalyq, rýhanı-mádenı turǵyda saraptaý qajet. Buǵan da ǵalymdar óz sózin aıtýy kerek dep bilemin.
«Bárimiz biletin alma − bizdegi almanyń genetıkalyq bir túri». «...Qyzǵaldaqtyń «tarıhı otany» asqaq Alataý ekeni dáleldengen. Shetel ǵalymdary áldeqashan moıyndaǵan. Biraq ony ıemdenetin qazaq áli de beıqam otyr. Mine, osylardyń bárin júıege túsirip, ultqa tanytý mindeti tur. Osy oı-tolǵamdardy aıta otyryp, Prezıdent N.Á.Nazarbaev ony sheshýdiń 7 jyldyq jolyn aıqyndap arnaıy baǵdarlama jasaýdy tapsyrdy. Bul «Arhıv – 2025» dep atalady. Bul «ejelgi dáýirden qazirgi zamanǵa deıingi kezeńdi qamtıtyn barlyq otandyq jáne sheteldik muraǵattar dúnıesine eleýli irgeli zertteýler júrgizý úshin» qajet.
Ult tarıhyn, ult órkenıetin sanaǵa sińirý ulttyq patrıotızmdi, óz ultyna, óz memleketine degen qurmet pen maqtanysh sezimin qalyptastyrady.
Elbasy aıtqan jobalar ártúrli formatta qolǵa alynsa rýhanı jańǵyrýdyń kemeldenýin tezdete túsedi. О́ıtkeni bul maqaladaǵy oılar men tujyrymdar «Mádenı mura», «Halyq tarıh tolqynynda», «Rýhanı jańǵyrý: bolashaqqa baǵdar» jobalarynyń zańdy jalǵasy bolyp tabylady.
Osy úlken rýhanı jańǵyrý jolynda elimizben, Elbasymyzben bir bolaıyq!
Ýálıhan QALIJANOV,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri,
UǴA akademıgi
