Smaǵul Elýbaı: Tarıhnamada esesi ketken el edik

Zamanyna qaraı adamy. Qas­qyr za­manda qasqyr bolmasań seni eki búktep, bir shaınaıdy. Tistegenniń aýyzynda, jut­qan­nyń jumyrynda ketesiń. Sen bireýge bas salmasań, sa­ǵan bireý bas salady. Sondaı kúsh­ke tabynǵan dáýir boldy. Qaraqurym halyq kúshtilerge qol so­ǵatyn. Tóbesine kótere­tin. Al­dyn­­da qurdaı jorǵa­laı­tyn. Saq, ǵun, ejel­gi túrkiler dáýiri solaı bol­dy. Bizdiń sol arǵy atalarymyz sol zamanǵa saı ómir súrdi. Jappaı jaýynger boldy. Á degenge, má dedi. Attyń jaly, atan qomyn­da júrip eńký-eńký jer shaldy. Eýr­azııa keńistigin sharla­dy. Kúshke ta­byn­ǵandardy, kúshpen tabyndyrdy. Ta­banǵa salam degenderdi tabanǵa saldy. Qan­quıly qaǵanattardy bas ıdirdi. Hal­qyn qyrǵynnan qorǵady. Jerin keńeıtti. Elin kóbeıtti. Tarıh tó­rine taq ornatty. Al biraq teperish kór­gender olarǵa óshikti. 

Teperish kórgender qylysh us­taı almasa da, qalam ustaýǵa sheber edi. Qarý-qalammen kóshpendi­lerde ketken óshin qaǵaz betinde aldy. Jylnamalaryn jazǵanda qylyshpen qıqalaı almaǵan kósh­pendilerdi qalammen qıqalady. Ta­balady. Taptady. Jerden alyp, jerge saldy. Jeńisin kemis, bıigin eńis etti. Búgin biz soǵan da mázbiz. Jaý qo­lymen jazylǵan sol bir saryala qaǵazdarda áıteýir ata-babalardyń aty júrgenine mázbiz. Joqtan bar dep. Inemen qudyq qazǵandaı sol saryala qaǵazdardan babalar izin izdeýmen júrmiz. Dattasa da, taptasa da sol bir dúbirli dúnıe dúbirin jetkizgen saryala qaǵazdarǵa rızamyz. Táýelsizdik tusynda biz sol saryala qa­ǵaz­dar syryn tirnekteýge kiristik. Biraq zamanynda jaý qolymen jazylǵan jyl­namalar qanshalyqty shynshyl?! Qan­shalyqty burmalandy?.. O jaǵyn bil­meımiz. Biraq sezemiz. Ejelgi dúnıe tarıhynda esesi ket­­ken halyq ekenimizdi sezemiz. О́ıt­keni zamanalar aqıqatyn arǵy ata­larymyzǵa jaý jylnamashylar jazyp­ty. Endeshe, tarıhnamada ese­si ketken Elmiz. 

Uly dala tarıhy urlanǵan ta­rıh deý­ge laıyq. Burmalanyp, búr­kemelenip qa­lamy júırik jyl­namashylardyń qanjy­ǵasynda ket­ken tarıh deýge laıyq. 

Araǵa myńdaǵan jyldar salyp Uly azat dala endi óz tarıhyn ózi joq­taı bas­tady. О́z tarıhyń úshin óziń kúres­peseń, ol eshkimge kerek emes ekenin uq­tyq. О́z tarıhyńdy óziń túgendemeseń, ony eshkim túgen­demeıtinin uqtyq. Ara­ǵa myń­daǵan jyl salyp ta bolsa Uly dala uldary osy olqylyq or­nyn toltyrýǵa kiristi. Sonyń aıǵaǵy – Nursultan Nazarbaev jaz­ǵan «Uly dalanyń jeti qyry». Maqala rýhy – oıan­ǵan Uly dala rýhy. 

Uly dala óz tarıhynda tuńǵysh ret ózin-ózi jan-jaqty tanýǵa resmı qadam bas­­ty. О́ıtkeni onyń týy jyǵylyp tú­nek­­­te jatqan ke­zinde joǵaltqany kóp bo­lypty. 

Ústem órkenıet dalańdy da, molań­dy da, tarıhyńdy da tonapty. Kóshpen­di­lerde ketken óshin eýropa­sen­trızm, sóıtip támam tarıhtan alyp­ty. Ata-babalarymyzdy varvar dep tabalapty. Uly dalany qu­laqkesti qul etý úshin onyń dańq­­ty tarıhyn kúlge aýnatypty, súmireıtipti. Sóıtip bo­dandyq qa­my­tyn kıgen Uly dalany ıdeo­lo­gııalyq tómpeshtiń astyna alypty. Maqsat: tulymdysyn – tul, aı­dar­lysyn qul etý bolypty. Aqyry, sol maqsatyna jetipti. Uly dala ur­paǵyn óz tili, dili, dini, tarıhyna qarsy shabatyn máńgúrtke aınal­dyrýǵa bar kúshin salypty. 

Biraq jyrtyq úıdiń de Qudaıy bar. Qazaqty qyrǵan ımperııanyń ózi­­ qar­ǵysqa ushyrap murttaı ush­ty.­ Qa­zaq­stan táýelsizdik týyn kó­ter­di. Qazaqstan Prezıdenti budan eki jyldaı buryn sol bodan bostan bolý­ǵa, rýhanı jańǵyrýǵa ún­dese, búgin, ǵasyr­lar boıy eýropasentrızm ezgisinde ezilgen tarıhymyzdy endi eńse kóterýge, boı tikteýge sha­qy­ryp otyr. Otandyq tarıhty tikteýde, tiril­týde ádebıet pen kıno rólin aıryq­sha atap otyr. Ekranda jas urpaq elik­teıtin sýper keıipkerler somdaýǵa sha­qy­ryp otyr. Ondaı keıipkerlerdi Uly dala jyraýlary este joq eski za­­man­­nan jyrlap kelgen. Tasqa ja­zylǵan Tonykókten bas­tap, Al­pamys, Qo­bylandy, Qambarlar bolyp jalǵasyp kete beredi. 

Jaýynger urpaqty jyraýlar tár­bıeledi. Urpaq rýhyn kóterdi. Qyzyl saıa­sat ol dástúrdiń tamyryna balta shapty. Tarıhyn dáriptegenderdiń tal­qanyn shyǵar­dy. Tarıhyń joq dedi, bolsa, Qa­zan tóńkerisinen bastalady dedi. Osy­laı oqytty bizdi. Osy ıdeologııa saldarynan salymyz sýǵa ketti. Qazaq­tyqtan qashyp shetimizden orys bola bastadyq. Ulttyq sana suıyldy. Ideologııalyq tómpeshtiń surapyl bol­ǵany sonsha, sonyń saldarynan áli ary­la almaı kelemiz. Áli jańǵyra almaı ke­lemiz. Ult sanasyn jańǵyrtýdyń túr­li-túrli tetigi bar. So­nyń biri – kıno. Tarı­hı kıno. 

Erteńgi Qazaqstan – búgingi jas­tar ǵoı. Jańǵyrý jastarǵa jetkende ǵana óz maqsatyna jetedi. Bolashaqqa jetedi. Al jastarymyz qaıda júr, qaıda otyr? Olar kún saıyn sheteldik kınotýyndylardy qylǵytyp kınoteatrlarda otyr. Qazaqstan tarıhyna esh qatysy joq, shet­eldik kınoónimderdi sýsha simirip otyr. Eń bolmasa óz tilinde de kórip otyrǵan joq. Orys ti­linde qylǵytyp otyr. 

Ekran – bizdiń eń osal tusymyz. Kıno­­teatrlar – Qazaqstanǵa táýel­siz shet­eldik ıdeologııalyq ımperııa tárizdi. Bul ish­ki kınoımperııa soń­ǵy 30 jyl ishinde ba­tystyq rýhtaǵy bir urpaq tár­bıeledi. О́ki­nishtisi, ol urpaq Batystyń ozyq úl­gilerin emes, aldymen tozyq úlgilerin qabyldady. Qo­ǵamymyzda ata-saltymyzǵa jat, aıtýǵa aýyz bar­maıtyn azǵyndyqtyń tóbe kór­­sete bastaýy sodan dep bilemiz. So­nymen ekran arqyly Batystyń ozy­ǵy emes, tozyǵyn alǵan jas­tarymyz erteń el bolashaǵynda qan­­daı ról oınaıdy?! Osy saýal – búgingi qazaq qo­­ǵa­my­nyń qabyr­ǵasyna shanshýdaı qadalyp otyrǵan saýal. 

Prezıdent maqalasy osynaý mez­gil týdyrǵan salmaqty saýalǵa der kezinde berilgen salıqaly jaýap bol­­­dy. Jastarymyz otyz jyl udaıy Gol­lıvýdtyń qymbat kınolarymen aýyzdandy. Endi olardy arzanmen aldaı al­maısyń. Qalaı jasyrsań da, arzannyń jyr­tyǵy men tyrtyǵy kórinip turady ekranda. Ekran – qatal alaman báı­ge. Sol báıgege qymbat pen arzandy qalaı qatar qosýǵa bolady?! Kóterem at pen jaraý atty qalaı qa­­tar báıgege qosýǵa bolady!? Ala­man báıgege kóterem at qosyp odan qa­laı báıge dámetýge bolady?! 

Álemdik kınoındýstrııada qar­jy­­ qashannan – sheshýshi faktor. Chap­lın­niń «kınoda biz qarjyny bi­rinshi oryn­ǵa qoıamyz» deýi sodan. End­e­­­she qabyldanǵaly otyrǵan kıne­ma­tografııa týraly zańda sal­maqty qarjy salyn­­­­baǵan jerde, sapaly kıno da bolmaıtyny eskerilse deımiz. Elbasynyń tikeleı tap­syrmasymen tarıhı sanamyzdy bir ser­piltken «Almas qylysh» (rej. R.Ábdrashev) ómirge keldi. Jalǵasy «Al­tyn taq» osy Táýelsizdik kúni El­basy nazaryna usynylmaq. Bú­ginde «Qazaq­­fılmde» qazaq mem­leketiniń at oına­typ tarıh sahnasyna shyǵý taqyrybyn jalǵastyratyn jemisti jumystar júrip jatyr. 

Smaǵul ELÝBAI, 

jazýshy